Ana sútinen asqan nár bar ma?

Halyq qalt aıtpaıdy: jamandy kórse «ana sútine jarymaǵan» dep jerden alyp jerge salyp jatady. Beker emes eken. Ana baýyryndaǵy balaǵa aq sútimen birge meıirim, parasat sekildi adamgershilik qasıetterdi de darytady. Ana meıirine qanbaǵan balanyń, ulttyń bolashaǵy buldyr... Búginde álem jurtshylyǵy osy máselege alańdaıdy. Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDSU) ana men bala saýlyǵyna qatysty kóptegen máseleniń ushy­ǵy osynda jatyr dep sanaıdy. Atalǵan uıymnyń dereginshe, jer júzi balalarynyń 38 paıyzy ǵana jarty jylǵa deıin ana sútin tata alady eken. Sol sebepti DDSU men IýNESEF uıymdary birlesip 1990 jyldan beri tamyzdyń alǵashqy jetisinde bala emizý ulttyq  aptalyǵyn ótkizip keledi. Turaqty. Oǵan álemniń 170-ten astam eli qatysady. Bizdiń Qazaqstan da bar. Bıylǵy ulttyq aptalyqty mamandar «Balany emizý – tek tamaqtandyrý ǵana emes» dep atapty. Joǵaryda biz aıtqan mańyzyn da túsindirýdi kózdese kerek. Jyl saıyn jarty álemdi qamtyǵan zor naýqanmen ótetin sharanyń maqsaty – náreste úshin ana sútiniń asa mańyzdy ekenin nasıhattaý, sábıler arasynda­ǵy aýrýlardyń aldyn alý, júk­­ti jáne bala emizetin analarǵa qoldaý kórsetý. Densaýlyq saqtaý jáne áleý­mettik damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, ulttyq aptalyq aıasynda balany emizý máseleleriniń artyqshylyqtaryna arnalǵan birqatar konsýltatıvtik sharalar uıymdastyrylady. Atap aıtqanda, olar otbasyn jos­parlaý, bala kóterýge jáne bosanýǵa daıyndalý, jas ana mektepteri men deni saý bala ka­bınetterin uıymdastyrý qa­tarly máselelerdi qamtyp, bo­­la­­shaq urpaq úshin emizýdiń mańyzdylyǵyn túsindiretin semınarlar men trenıngter, sheberlik saǵattary men dárister ótkizýdi kózdeıdi. Elimizdegi perınataldyq kó­­­­­mektiń tıimdiligin arttyrý ja­ıy da mamandar nazarynan tys qalmaıdy. О́ıtkeni, bizdiń Eýropadan qalyp turǵan jalǵyz osal jerimiz osy ǵana. Basqa kór­setkishte ozyp turmyz. Máselen, kóbimiz jumaq el sanaıtyn Uly­brıtanııada dúnıege kelgen ná­restelerdiń nebári 25 paıyzy ǵana 6 aıǵa deıin ana sútin eme alady. Bul álemdegi eń nashar kórsetkish eken. Buǵan aǵylshyn sheneýnikteri 2009 jylǵa deıin kúshinde bolǵan «qoǵamdyq oryndarda bala emizýge tyıym salatyn» zańdy aıyptaıdy. Qazir atyshýly zańnyń kúshi joıylǵan. Japon áıelder balalaryn qaıda barsa da arqalap júrýdi ádetine aınaldyrǵan. Ýaqytymen emizýge qatty kóńil bóledi. Besikke bólep, úlkenderge tapsyryp ketý degen olarda atymen joq. Qytaı kelinshekteri asa jumysbasty bolǵandyqtan, sábılerine ana súti ornyna qoldanylatyn arnaıy qospalardy  berip aldaýǵa májbúr. Sondyqtan da olarda jańa týǵan nárestelerge beretin taǵam túrlerin óndirý qarqyndy damyp keledi. Evreı analar (Izraıl) sábılerin aq sútimen asyraǵysy-aq keledi, biraq eldegi eńbek zańy oǵan múmkindik bere bermeıdi eken. О́ıtkeni, olarda dekrettik demalys úsh aıdan aspaıdy. Úndistanda dúnıege kelgen shaqalaqty bir kún ótken soń ǵana anasynyń baýyryna salady. Olar ananyń alǵashqy kúngi sútiniń paıdasy az dep sanaıdy. Balany emizý jóninen sol­tústik eýropalyqtar úzdik­terdiń birinen sanalyp, úlgi etilip júr. Statıstıkalyq de­rekter bo­ıyn­sha, mundaǵy nárestelerdiń 80 paıyzy keminde 6 aıǵa deıin anasynyń aq sútimen ǵana qo­rektenedi eken. Biraq bizdiń eldegi kórsetkish olardan da joǵary – bıyl 84 paıyzǵa kóterilgen! Osylaısha, qazaqtyń analaryna ózge eshbir el jetpeı tur. Ana súti – eń aldymen ná­res­teniń deni saý ósýi­ne, ım­mýnıtetiniń berik qalyp­ta­sýy­na yqpal etedi. Máselen, eli­mizde bala emizý kórsetkishiniń jaqsarýy arqasynda náres­telerdiń ókpe qabyný derti 14 paıyzǵa tómendegen. Bala ómirge kelgen soń al­ǵashqy alty aı boıy tek emizý kerek dep sanaıdy mamandar. Sodan keıin qosymsha tamaq bere otyryp, eki jasqa nemese odan ári qaraı emizýdi jalǵastyrý mańyzdy. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń dereginshe, ana súti balanyń sen­sorlyq jáne kognıtıvtik damýyna yqpal etedi, náresteni ınfeksııalyq jáne sozylmaly aýrýlardan qorǵaıdy. Emizý balanyń dıareıa nemese pnevmonııa sekildi aýrýlardan bolatyn ólim-jitimin qysqartady jáne odan jyldam saýyǵýǵa yqpal etedi. Besboǵda Altaı, «Egemen Qazaqstan»