Áıelder – bıznes áleminde

Búgingi kúni Qazaqstan Respýblıkasynda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti tabysty damytý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Memlekettiń shaǵyn jáne orta bıznesti (ShOB) qoldaý jónindegi maqsatty da dáıekti saıasatyn iske asyrý eldiń ekonomıkalyq damýynyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. ShOB damytýda áıelder kásip­kerl­igi erekshe rólge ıe. Áıel­derdiń kásipkerlik qyzmetke qatysýy – olardyń jumyspen qamtylýyn keńeıtýdiń naqty joldarynyń biri, tulǵanyń damýy men qoǵamdaǵy ornyn jaqsartý múmkindigi, úlken tabys alý tásili. Áıel kásipkerliginiń damýy elimiz jalpy iskerlik ahýaly­men úzdiksiz baılanysty, ol elimizde ShOB-taǵy áıel­der úlesiniń ulǵaıǵanynan baıqala­dy. Máselen, resmı statıstıka derekteri boıynsha, áıelder Qazaq­stan halqynyń 52%-yn quraıdy, ekonomıkalyq turǵydan belsendi halyq arasynda olardyń úlesi 49%-dy quraıdy, al áıelderdiń eldiń IJО́-sin qalyptastyrýǵa qosqan úlesi 39%-ǵa jetip otyr. Áıelderdiń belsendi róli eń aldymen ShOB sektorynda baıqa­lady. Eldiń barlyq belsendi ShOB sýbektileriniń 41,5%-yn áıelder basqarady. Odan basqa, áıelder basqaratyn 86%-ǵa jýyq belsendi ShOB sýbektileri jeke kásipkerler bolyp tabylady. Qazaqstanda kásipkerlikti keshen­di qoldaýdyń tıimdi ári pár­men­di quraly «Bıznestiń jol kar­tasy-2020» bıznesti qol­daý men damytýdyń biryńǵaı baǵ­­dar­­lamasy bolyp tabylady. Baǵ­darlama búgingi kúni kásip­­kerlikte, onyń ishin­de, áıel kásip­kerliginde baıqa­latyn negiz­gi problemalardy sheshýge baǵyt­talǵan. Bul, birin­shi­den, qar­jy­­landyrýdyń jetki­lik­siz­­digi, al ekinshiden, bilim men aq­pa­­rat­tyń jetispeýi. Birinshi pro­blema kredıtter boıynsha syı­aqy mólsherlemelerin sýbsı­dııa­laý men kepildendirý qural­da­ry, memlekettik granttar berý jáne jetis­peıtin ınfra­qury­lym­dy júr­gizý arqyly sheshi­le­di. Ekin­shi problema oqytý baǵdar­lama­lary­­nyń kesheni arqyly sheshim tabady. Búginde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha qarjylyq qoldaý sharalarymen áıelderdiń 30%-ǵa jýyǵy, qarjylyq emes qoldaý sharalarymen 40%-ǵa jýyǵy qamtylǵan. Eń úzdik álemdik tájirıbelerdi eskere otyryp, áıelder kásipker­ligin damytý maqsatynda, 2015 jylǵy sáýirde Qazaqstan Úki­meti men halyqaralyq qarjy uıym­dary arasyndaǵy Negizdemelik kelisimder sheńberinde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men Eýro­pa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) arasynda «Bıznestegi áıelder» baǵdarlamasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Baǵdarlama 3 jylǵa arnalǵan jáne kásipker áıelderdi keshendi qoldaý jónindegi basqa baǵdarlamalardan erekshelenedi. EQDB ekinshi deńgeıdegi bank­ter (BankSentrKredıt, Shınhan bank jáne QazMıkroQarjy) arqyly áıelder kásipkerliginiń sýbektileri úshin kredıttik jeliler ashty, bul rette kredıttik mólsherlemeniń jartysyna jýyǵyn «Damý» KDQ» AQ sýbsıdııalaıdy. «Bıznestegi áıelder» baǵdar­lamasynyń sharttary elimizdiń oblystarynda, Almaty men Astanadan tys jerlerde barlyq qarajattyń keminde 60%-yn ıgerýdi kózdeıdi. Búgingi kúni BankSentrKredıt arqyly 1,9 mlrd. teńge mólsherinde birinshi transh ıgerildi. Almaty, Atyraý, Aqtóbe, Pavlodar jáne ShQO qaryz alýshylary belsendilik ta­nytty. 100-ge jýyq kásipker áıel negizgi qarajat pen aınalym kapı­talyna osy jeli boıynsha kredıt aldy. Qosymsha bıznes jobaǵa konsýltant tartý jáne EQDB baǵ­dar­lamasy arqyly joba qu­ny­nyń 60%-yn óteý múmkin­digi usy­nylady, kásipker áıel bız­­nes koýchıngi bar baryn­sha uzaq merzimdi jobany iske qosa ala­dy, Sherı Bler qory­men (Uly­brıtanııa) birlesip ha­lyq­­ara­lyq tálimgerlik baǵ­dar­­la­­masyna qatysa alady jáne «kóshbasshylyq», «sıfrly teh­nologııalar», «qarjyny bas­qarý», «daıyn IT sheshimder» jáne «kásipkerden kásiporynǵa ósý» boıynsha birqatar bıznes trenıngterdi meńgere alady. Búgingi tańda 30 joba iske asyrylýda, kompanııanyń 6 top menedjeri halyqaralyq tálim­gerlik baǵdarlamasyna qatysa­dy, 70-ten astam áıel kásip­ker­­lik daǵdylaryna oqytyl­ǵan, Qazaq­stan boıynsha BankSentrKredıt­tiń nesıe berýmen aı­n­alysatyn 100-den astam mamany áıelder kásipkerligi sýbektilerin nesıeleýge oqytyldy. Sonymen qatar, bankterdiń nesıe mamandaryn áıelder kásip­ker­ligi sýbektilerin ne­sıe­leý­diń erekshelikterine oqy­tý boıynsha is-sharalar júr­giziledi, iskerlik baılanys­tardy jolǵa qoıý maqsatynda áıelder úshin sheber­lik synyptar men aqparat­tyq dóńgelek ústelder ótkizile­di. «Bıznes lınzany» dıagnos­tıka­laýdyń orys jáne qazaq tilderindegi quraly iske qosyldy. WWW.EBRDWOMENINBU­SINESS.COM «BIZNES LINZANY» dıagnostıkalaý quraly. Bul bıznesti baldyq júıe boıynsha óz betinshe dıagnos­tıkalaýǵa múmkindik beretin onlaın saýalnama. Qarjyny basqarý, naryqty bilý, marketıng jáne satý, kadrlardy basqarý, strategııalyq josparlaý jáne uıymdyq damý, táýekelderdi basqarý, operasııalyq josparlaý sııaqty negizgi salalardyń 100-den astam máselesin qamtıdy. Saýalnamany toltyrý úshin kompanııaǵa mynadaı derekter qajet: tirkeý málimetteri /BSN/ JK kýáligi; kásiporyn týraly negizgi málimetter (sektor, qyz­met­kerler sany, marketıng jáne negizgi qyzmet boıynsha negizgi kór­setkishter); bıznestiń negizgi qarjylyq kórsetkishteri. «Bıznes lınza» saýalnamasyna jaýap bere otyryp, kásipker óz bıznesiniń jaǵdaıyna taldaý men joǵaryda atalǵan salalardaǵy ortasha ólshemdi kórsetkishti, onyń óz eliniń naryǵyndaǵy ornyn, EQDB qoldaý quraldarynyń mázirin jáne daıyn sheshimder mysaldaryn ala alady – osynyń bárine ol keńsesinde otyryp-aq, bir saǵattyń ishinde ıe bolady. Joǵaryda baıandalǵandy túıindeı kele, kásipker áıelderdiń atalǵan qoldaý baǵdarlamalaryna qatysýy shaǵyn kásiporyndardy orta kásiporyndarǵa transformasııalaý, basqarý men marketıngtiń jańa ádisterin engizý, ónimdilikti arttyrý arqyly bıznesti damytý men keńeıtýge yqpal etetinin atap ótkimiz keledi. Tımýr JAQSYLYQOV, Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri