О́z balańyzǵa ózińiz jaýsyz ba?!

Jaryq dúnıeni jańa kórgen qyzyl shaqa náreste shar ete qaldy. О́zi ómirge endi kelse de, daýysy zor eken. Tóńirekti túgel sharlap ket­ti. Janyna jetip barǵan jas ana balany qolyna ala qoıǵan. Ári-beri jubatyp kórip edi. Kón­bedi. Qaıta odan saıyn jylap, ma­zasyzdanyp barady. Ne isterin bilmedi me, bóbekti qaıtadan tó­segine jatqyza saldy. Sosyn... qal­­tasynan uıaly telefonyn aldy da áýezdi án qoıdy. Quıqyljyǵan mýzykanyń daýsyna eleńdegen náreste tynyshtala bastady. Sál­­den soń áýenge ábden elitip, jy­laǵanyn qoıdy. Myna kóriniske qarap otyryp, «Áldı aıtatyn ana sırep bara jatyr eken ǵoı» degen oıǵa berildik aldymen. Ra­synda, búginde balasyn án aıtyp jubatatyndar sırep barady. Bu­rynǵydaı besik taıanyp, «Ál­dı-áldı aq bópem» dep jan-táni­men, júrek-julynymen án­detetin analardy az kóremiz. Tamyrymyzdan alystap baramyz ba, qalaı?! Biraq, budan keıingi oı birinshisinen asyp tústi. Biz balany týǵannan telefonǵa baılap qoıady ekenbiz ǵoı. Kúndelikti ómirde baıqaıtyn shy­ǵarsyz. Qonaqta, avtobýsta, poıyzda, úıde balasy mazasyn alyp, tynyshyn ketirip bara jatsa, ata-anasy qolyna uıaly telefonyn ustata qoıady. Táı-táı basyp, endi byldyrlap sóıleı­tin balanyń ózi suq saýsaǵyn smart­fonnyń betinde zyr júgi­rtip, ishinen ózine keregin taýyp al­yp, máz bolyp otyrady. Búgin­de eki jastaǵy balanyń ózi «Youtube» degenniń ne ekenin bile­di. Ishine kiredi de «О́rmekshi adam», «Masha men aıý», «Spanch bob» sekildi mýltfılmderdi esh­kim­niń kó­me­ginsiz tabady da, kóre beredi. Týǵannan telefonnyń ti­­lin bilip, eshkim úıretpeı-aq smart­­fonnyń uńǵyl-shuńǵylyn meńgerip alatyn balanyń tirligine áke-sheshesi máz. Bul máz bolatyn, maqtanatyn, masattanatyn nárse emes, negizi. Telefon balany juba­tý­­dyń, kó­ńilin tabýdyń tóte joly bol­ǵanymen, onyń saldary da aýyr. Eń birinshi, biz onyń balalyq shaǵyn urlap jatyrmyz. О́z qatar­lastarymen oınap, dop qýyp, asyq atyp, asyr salyp júretin kezinde telefonǵa telmirtip, tórt qabyrǵaǵa qamalyp otyratyn jaǵ­­­daıǵa jetkizemiz. Sosyn «Biz bala kúnimizde úı kórmeıtin edik, mynalardy dalaǵa shyǵarýdyń ózi muń» dep kúbirlep júrgenimiz. Ekinshiden, qazirgi tórtkúl dúnıeni túgelimen ishine qondyryp alǵan telefondardyń zalaly týra­ly ǵalymdar árkez aıtyp keledi. Odan bolatyn radıasııanyń qa­ýip­tiliginen de habardarmyz. Olaı bolsa, buǵanasy qatpaǵan, aǵ­za­sy endi qalyptasyp kele jat­qan balanyń den­saýlyǵyn óz qo­lymyzben ýlap jatyrmyz degen sóz ǵoı bul. Sonda biz óz balamyzǵa ózimizdiń jaý bolǵanymyz ba?! Úshinshiden, smartfonǵa baılanǵan sana shyn ómirden alshaqtap ke­tedi. Myna dúnıeni durys qa­byl­­daı almaı qalady. Qysqasy, telefondy balanyń oıynshyǵy re­tinde qoldanýdyń sońy túrli qıyndyqtarǵa ákelipp tireıdi. Aınalańyzǵa barlap qarańyz­shy. Mektep oqýshylary da qymbat telefon ustaıdy. Ata-analar qa­tarynan kem bolmasyn, ózin qor sanamasyn dep kredıtke bolsa da bastaýysh synyptaǵy balasyna smartfon áperip jatyr. Al bala­synyń telefonyn tekserip, «Onda qandaı saıttarǵa kiredi, qandaı áleýmettik jelilerge tirkelgen, kim­dermen hat alysady, ne ja­ıyn­da sóılesedi?» dep tekserip otyr­ǵan ata-ana bar ma? Joq dep kesip aıta almaımyz. Bar shyǵar. Degenmen, olardyń óte az ekenin ishimiz sezedi. Endi smartfonnyń oqý­­­shyǵa zııan tustaryn atap ke­teıik. Eń aldymen, bul balanyń oqý úlgerimin tómendetedi. Telefonǵa baı­lanyp, ózi jasap alǵan álemniń sheńberinen shyǵa almaı qalǵan balanyń sabaqqa da asa zaýqy bol­maıdy. Árıne, alaqandaı dúnıe­den aıshylyq alys jerlerden jyl­dam habar alady-aý. Biraq, oqýshy ózine kerekti, sabaǵyna qajetti aqparattardy ǵana terme­lep otyrady deı almaımyz. Ol ınternet degen úıindiniń ishindegi qoqystyń bárin talǵamaı juta beredi. Sanasy áli qatpaǵan balaǵa atys-shabystan keıingi qan-josa bolǵan adamnyń denesin kórý, jol apatynan bólshektenip ketken kisiniń beınesin «tamashalaý» qa­laı áser etetinin aıtpaı-aq qoıa­ıyq. Muny az deseńiz, mektep ja­syndaǵy balalardyń barlyǵy derlik «V Kontakte» jelisinde tirkelgen. Al bul áleýmettik jeli naǵyz qoqystyń ortasy desek, artyq aıtpaıtyn shyǵarmyz. Azǵyn toptardy eseptemegenniń ózinde, separatıstik uıymdar da bul jelide belsendi jumys isteıdi. Keshe ǵana Almatyda bolǵan jaısyz oqıǵanyń basty keıipkeri de osy jelide únemi dinı ýaǵyz tyńdap júrgeni aıtylyp qaldy. Dinniń, Islamnyń ne ekenin bil­meıtin bala olardyń ar­baýyna, toryna tez túspeıdi deı almaısyz. Sondyqtan bolsa kerek, belgili saıasattanýshy Erlan Qarın Aqtóbedegi oqıǵadan keıin «V Kontakte» jelisin Qazaqstanda tejeý nemese múlde toqtatý tý­ra­ly usyndy. Bul usynysty saıa­­­­satker Aıdos Sarym da qol­dady. Dinı ýaǵyzdardyń atalǵan jeli arqyly belsendi júre­tinin eskergen eki azamattyń pikiri bir jerden shyqty. Sonda biz óz qo­lymyzben balamyzdy dástúrli emes dinniń jetegine baılap ji­­bergendeı bolǵanymyz ba?! Son­daı-aq, Qyzyl­orda oblystyq pro­kýra­týrasy «V Kontakte» jeli­sine zertteý júrgizgen kezinde 106 balanyń óz-ózine qol salýǵa úgit­­teı­tin paraqshaǵa tirkelgenin anyq­taǵan. Bul bir ǵana Qyzylor­da oblysyndaǵy jaǵdaı. Al tutas Qazaqstan boıynsha mun­daı paraqshalarǵa qansha bala taǵ­dy­ryn kúmán-kúdikke baılap qoıǵanyn kim biledi? Bul da zer­teı­tin, zerdeleıtin másele dep bilemiz. Smartfonnan týyndaıtyn taǵy bir kesel bar. Búginginiń balalary kereń. Árıne, týra maǵynasynda emes. Biraq, qulaqqapty kıip alyp, baqyrtyp mýzyka tyńdap, aınalasynda ne bolyp jatqanyn estimeıtin balany kereń demeske sharań bar ma?! Sonyń saldarynan kóliktiń astyna túsip, mertigip jatqan jaǵdaılar kóp. О́ıtkeni, mashınanyń kelip qalǵanyn, ba­qyrtyp belgi berip jatqanyn estimeıdi. Ánniń áýenine elitip aınalasyna qaramaıdy. Osynyń saldarynan oqýshy qol-aıaǵyn syn­dyryp, júrgizýshi jazaly bolyp jatqan jaǵdaılar bar. Taǵy bir jáıtti aıta ketken abzal. Smartfon oqýshylar ara­syndaǵy áleýmettik teńsizdiktiń beı­nesindeı bop kórinedi. Jurt­tyń bári balasyna qymbat telefon alyp bere almaıdy. Shıetteı balalarynyń kıimi men tamaǵyna zorǵa jetkizip otyrǵan otbasy bar tapqanyn balasynyń qolyndaǵy telefonǵa jumsap, ash otyra al­­maıdy. Al dáýleti asqan, ká­sibi dóń­­­gelenip turǵan ata-ana bala­synan eshteńeni aıamaıdy. Eń sońǵy modeldegi telefondy qınal­maı syılaı salady. Jaǵdaıy na­shar otbasynyń balasy baıdyń erkesine qarap ózin qor sezinbeıdi deı alasyz ba? Al munyń jas bala­nyń psıhologııasyna qansha­lyqty aýyr tıetinin biz aıtpaı-aq bilip otyrǵan shyǵarsyz. Endi ne isteý kerek? Oqýshy tú­gili, dardaı adamdardyń smart­fonyn bir kúnde «tartyp» alǵan joqpyz ba? Bir buıryqpen barlyq memlekettik qyzmetshiler qymbat telefonyn tastap, qarapaıym baılanys quralyna kóshti ǵoı. Kóshti. Odan adam quqy shektelgen, moraldyq-psıhologııalyq zardap shekken eshkim joq. Endi nege oqý­­shy­larǵa da osyndaı tyıym salmaımyz? Bizdińshe, bul Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń qo­­­lynda turǵan quzyret. Qa­jetti buıryǵyn shyǵarsa, Qa­zaq­standaǵy barlyq mektep qol­daıdy degen oıdamyz. Oǵan ata-analar da qarsy bola qoımas. Quqyq qorǵaý organdary da qy­ryn qaraıdy dep sanamaımyz. Mysaly, Qyzylorda oblystyq prokýratýrasy mektepterde oqý­shy­lardyń smartfon qolda­nýyna tyıym salý týraly usynys aıtty. «Smartfondardy qoldaný bilim berý prosesine keri áserin tıgizedi. Eń qorqynysh­tysy, smartfon arqyly balalar shekteý­siz ınter­netke qol jetkize­di, bul olardyń rýhanı jáne adamgershilik turǵyda damýyna keri áserin tıgizedi»,– deıdi oblystyq prokýratýra qyz­met­kerleri. Sondaı-aq, olar muǵalimderge de smartfon qol­danýǵa tyıym salý kerek dep sanaıdy. Sebebi, oqý prosesi ke­zinde olardyń kóńili negizgi ju­mystarynan bólinbeýi kerek. Oqýshyǵa qarapaıym ǵana telefon áperse jetedi. Bastysy, ata-anasy balasynyń qaıda júrgeninen ha­bar alyp otyrsa boldy emes pe? Aıtyp-aıtpaı ne kerek, tele­fo­n­ǵa telmirgen balalardyń taǵ­dyryna arasha túsýge mindet­timiz. Eger búgin aldyn almasaq, erteń barmaq shaınap qalǵannan basqa tabar «paıdamyz» joq. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy