Din men dástúr – halqymyzdyń rýhanı ımmýnıteti

Asa qamqor, erekshe Meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn! Halqymyzdyń ardaqty ul­dary­nyń biri Álıhan Bókeıhan: «Bu zamannyń ǵalymdary tarıh eń ońdy muǵalim dep túsinedi. Dúnıede óńge jurttar qatarynda kim qor bolmaımyn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin ımanı dárejede uǵyp bilýge tıis bolady... Bul keý­desinde kózi bar adam kóp oı­l­a­nar­lyq jumys», – dep máni tereń tujyrym aıtypty. Tarıh – ótkennen úlgi, tanymǵa tara­zy, tirshiligińe baǵdar beretin qundylyq. Din men dástúr halqymyzdyń syrtqy yqpalǵa tótep beretin rýhanı ımmýnıteti ekenin eskerip, 2013-2015 jyldardy «Din men dástúr» jyly dep jarııalap, osy qos qundylyqtyń Dinı bas­qarma deńgeıinde keńinen nası­hat­talýyna basymdyq berdik. «Din men dástúr» kitaby zııaly qaýym, qarapaıym halyq, jal­py jamaǵatqa jol tartty. Osy­naý ıgi ıdeıa dinı orta men zaıyr­ly qaýymdy bir múd­dege birik­tir­gen qýatty kúshke aı­nal­­dy. Dinı merekelerdi ulttyq naqysh­­pen úılestirip, aıryqsha atap ótý­diń mádenıeti qalyptasa bas­­ta­dy. Búginde ımam-molda­lar tek din­niń ǵana emes, dás­túr­diń de na­sıhatshysyna aı­nal­dy. Ýa­ǵyz­­darda aqyn-jyraý­lary­­myz­­dyń taǵylymdy tujy­rym­d­ary, ónegeli óleńderi qosa aı­ty­­la­tyn boldy. Aıt mereke­lerinde meshit aýlalarynda ult­tyq oıyn túrlerinen jamaǵat ara­synda sporttyq saıystar uıym­­das­tyrý dástúrge aınaldy. Dinı bas­qarma júldesi úshin jyl saıyn palýan­dar arasynda qazaq­sha kú­res­ten res­pýb­lıkalyq jarys ótýde. Osy jyl basynda bizdiń usy­ny­symyz boıynsha QMDB tóralqa májilisiniń sheshimimen 2016 jyl «Din jáne tarıh taǵylymy» jyly dep jarııalandy. Basty maqsat – tarıhı tamyrymyzǵa zer salyp, din men tarıhymyzdyń baılanysyn tereń zerdeleý, Islam dini ulty­myz­dyń basty rýhanı negizi, ata-baba­larymyzdyń ustanǵan, qas­ter tutqan joly ekenin qoǵamǵa nası­hattaý, ulttyq tarıhymyz ben eldik sanamyzdy, ujdandy tulǵa­lary­myzdy saralap, olardyń ómiri men eńbekterin jas urpaqqa úlgi etý. Muny tarıhı sanany qaıta túle­tetin parasat baspaldaǵyna jasal­ǵan ıgi qadam dep esepteýge bolady. Ǵulamalar Keńesiniń HI oty­rysynda «Din jáne tarıh taǵy­lymy» jylyna oraı júzege asa­tyn ıgi jobalar men is-sharalar jospary talqylanyp, bekitildi. Atap aıtqanda, dinı hám tarıhı kitaptar shyǵarý, Qazaqstan mu­syl­mandary dinı basqar­ma­sy­nyń oblystardaǵy, aýdan­dar­­daǵy ókildikterinde «Din jáne tarıh taǵylymy» atty kon­fe­­rensııalar, semınarlar, dóń­gelek ústelder ótkizý, IýNESKO-nyń 2016 jyldy Iаsaýı jyly dep jarııalaýyna oraı, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń shy­ǵar­­mashylyǵyna arnalǵan ha­lyq­­aralyq konferensııa uıym­das­tyrý, qazaq dalasynan shyq­qan din qaıratkerleri men tarı­hı tulǵalar týraly, olardyń dinı týyndylaryna arnalǵan de­rek­­ti fılmder men zertteý ma­qa­­la­lar, ocherkter jarııalaý, buqa­ra­­lyq aqparat quraldarynda «Din jáne tarıh taǵylymy» atty baǵdarlamalar men habarlar uıym­dastyrý, osy bastamany halyq­qa jan-jaqty nasıhattaý, t.b. ıgi jobalardy júzege asyrý týra­ly sheshim qabyldandy. Qazaq dalasyna ıslam dininiń kelýimen ǵylym, bilim, saýda, óner salasynda jańa betburystar bolyp, qala mədenıeti jedel damı bastady. VI-HII ǵasyrlarda Orta Azııa men Qazaqstanda qalalardyń salynýy qarqyn aldy. Ol qalalar saýda men qolónerdiń, mádenıettiń tiregine aınaldy. Batys Túrkistan jerinde Sýıab, Qulan, Merke, Taraz, Otyrar, Isfıdjab sııaqty qalalar boı kóterdi. Elimizdegi alǵashqy meshitter men medreseler Otyrar, Túrkistan, Saıram, Taraz qalalarynda salyn­ǵany belgili. Meshitter ámbebap rýhanı jəne ǵylymı ortalyqtar­ǵa aınaldy. Islam dini qazaq jerine beıbit jolmen kelip, izgilik pen meıi­rimdilikti taratty. Qazaq to­py­raǵyna ıslam dininiń kelýi jəne ornyǵýymen qatar búkil Islam əleminiń jaryq juldyzdary – Əbý-Nasyr əl-Farabı, Əbý Ibrahım Ishaq əl-Farabı, Ǵala­mad­dın əl-Jaýharı, Júsip Bala­saǵun, Mahmut Qashqarı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ahmet Júınekı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Hýssam Addın As-Syǵanaqı syndy ǵulama ǵalym­darymyz ıslam mədenıeti men ǵylymyn əlemge pash etti. Otyrar aımaǵynan shyqqan ǵalymdar ǵylymnyń túrli sala­larynda jemisti eńbek etip, adam­zat órkenıetine zor úles qosty. Handyq dáýirde ıslam qundy­lyq­tary el birligi men rýhanı áleminiń tiregi retinde handarymyzdyń el tutastyǵyn saqtaý maqsatynda shy­ǵarǵan zańdarynda kórinis tapty. Ásirese, ıslam dininiń rýhanı qun­dylyqtary Orta Azııadan shyq­qan ǵulamalardyń oı-pikirleri men san-salaly ǵylymı, mádenı, ádebı shyǵarmashylyǵyna zor yqpal etti. Sol ýaqyttaǵy aqyn-jyraýlardyń shyǵarmashylyǵyna úńiler bolsaq, biz olardyń eń aldy­men jaı aqyn nemese qarapaıym ǵalym emes, din bilgirleri bolǵan­dyǵyn baıqaımyz. Bizdiń aqyn-jyraýlarymyz, ǵalymdary­myz, qaıratkerlerimiz din qundylyq­taryn tereń zerttep, uǵynyp, onyń nárin qarapaıym halyqqa uǵy­nyqty óleń-jyr túrinde jet­kizip otyrdy. Jaqynda Dinı basqarma osy dana babalarymyzdyń dinı saryn­da jazylǵan muralaryn jınaq­tap, «Dástúrli Islam jaýhar­lary» atty kitap shyǵardy. On­daǵy aqyn-jyraýlardyń, din qaı­­ratkerleri­niń óleń-jyr­lary ultymyzdyń ǵasyrlar boıy us­­tanyp kele jatqan dúnıe­tany­­mynyń, adamgershilik qaǵıdat­tary­nyń, salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptarynyń tól dini­miz­diń murattarymen saı keletin­digin, ekeýiniń bir arnada toǵy­sa­tyndyǵyn kórsetedi. Bul qazaq halqy ıslam dinin tolyqqandy ustanǵan ult ekenin dáleldeı túsedi. Kitapty jaryqqa shyǵarý­daǵy maq­satymyz – teris pıǵyldy ıdeo­lo­gııa­lyq basqynshylyqqa qar­sy ult­tyq ımanı ımmýnıtetti kúsheıtý. Ahmet Júınekıdiń osy jınaq­qa engizilgen bilim jaıly óleńiniń Quran Kárim aıatymen úndesýi so­nyń dáleli der edik. Islam dini bilim alý máselesin eń birinshi orynǵa qoıady. Oǵan sharı­ǵatta dálel kóp. Mysaly, qa­sıet­ti kitabymyz Qurannyń «Mújá­dalá» súresiniń 11-aıatynda: «Alla Taǵala senderden ıman kel­tir­gen­d­erdiń jáne ǵylym bergen­der­diń dárejelerin kóteredi», – delingen. Alash ardaqtysy Ahań, Ahmet Baıtursynuly bir sózinde bylaı degen eken: «Qazaqtyń óleńdi sózdi súıetin minezin bilip, dindi halyqqa moldalar óleńmen úıretken. Din sharttaryn, sharıǵat buıryqtaryn óleńdi hıkaıa, óleńdi áńgime túrinde aıtyp, halyqtyń qulaǵyna sińirip, kóńilderine qondyrǵan». Islam dini – uly dala halqynyń taza rýhanı bolmysymen úndesip, adamzatqa nur shashqan tulǵalar men ǵalymdardyń shyǵýyna negiz boldy. Qazaq dalasyna ıslamnyń dánegi egilgennen bastap, danalar men dara tulǵalar jaqsylyq­tyń jarshysyna aınaldy. Eldiń jadynda qalǵan qaı tulǵany alsaq ta din men dástúrin nasıhattap ótken. Tekti babalarymyz Allaǵa degen senimine syzat túsirmedi. Mu­syl­­manshylyqty bekem us­tand­y. Ǵıbratty ǵumyr keshe bil­di. Allanyń bergen aqyly men ta­lantyn ıslamdy nasıhattaýǵa sarp etken. Olardan qalǵan bilim men tárbıe aýyz ádebıeti, ıaǵnı jyr, aıtys, dastandar arqyly urpaqtan-urpaqqa berilip otyrdy. Biz tól tarıhymyzdy zerdeleı otyryp, ıslam­nyń ulttyq bolmy­symyz ben qazaq halqynyń el bolyp qalyp­tasýyna zor úles qosqanyn kóremiz. Bul turǵyda biz qazaq qoǵamyna tyńnan jańa dúnıe usynyp jat­qan joqpyz. Bar bolǵany kezinde bahadúr babalarymyz salyp ket­ken, keıinnen kómeski tarta bas­ta­ǵan soqpaqtyń súlderin taýyp, sony qaıtadan sara jolǵa aınaldyrýǵa tyrysyp jatyr­myz. Maqsatymyz – ulttyq bolmys, tabıǵatymyzben sabaqtas sharıǵattaǵy mazhaby­myz ben tanymdyq mektebimizdi tuǵyr­lap, asyl dúnıelerimizdi, jaýhar­l­arymyzdy jaryqqa shyǵarý, úzil­genimizdi jalǵap, joǵalt­qa­ny­myz­dy túgendeý, san ǵasyrlyq tarıhy bar dinı dástúrlerimizdi qal­pyna keltirý. Sol arqyly qazaq­tyń to­lyq­qandy ultqa, Alash­tyń irgeli elge aınalýy úshin qol­dan kelgenshe úles qosý. «Dástúrli Islam jaý­har­lary» at­ty jańa kitap sondaı ıgi basta­manyń jemisi. Alla Taǵala elimizge, jeri­miz­ge bereketin jaýdyryp, qazaq topy­raǵyn túrli apattar men búlik­ten saqtaǵaı! Táýel­sizdi­gi­miz­diń tuǵyry bıik, elimizdiń egemendigi baıandy bolǵaı! Áýmın! Erjan qajy MALǴAJYULY, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı