Otyrarmyn oılanyp sheksizdikte

Biz búgin óz oqyrmandarymyzǵa bir top óleńin usynyp otyrǵan Shandor Lejak ‒ majardyń kórnekti aqyny, ustaz, saıasatker, Majar Demokratııalyq Forýmynyń  negizin qalaýshylardyń biri. 2006 jyldan beri Majarstan Parlamentiniń spıkeri. Lakıtelek Qory men Halyq mektebiniń negizin qalaýshy. 1949 jyly 30 qazanda Kıshpeshte (qazir Býdapeshtiń 19-ynshy aýdany) dúnıege kelgen. Toǵyzdar ádebı syılyǵy (1982, syılyq alpysynshy jyldardaǵy majardyń toǵyz aqyn-jazýshysynyń qurmetine taǵaıyndalǵan), Klıvlend majarlarynyń Attıla Iojef Qoǵamynyń ádebı syılyǵy (1984), florıdalyq «Helıkon»  Halyqaralyq Mádenı Qoǵamynyń syılyǵy (1990), Iаnosh Pılınskı syılyǵy (1993), Gabor Betlen syılyǵy (2003), Sent Adalbert syılyǵy (2013) jáne taǵy basqa ádebıet pen mádenıet, qoǵamdyq qyzmet boıynsha  memlekettik syılyqtardyń ıegeri. «Tynysh tún» (1983), «Aq bulttar, sháı japyraqtary»  (1988), «Dostary Qutqarýshyny kórýge ketti» (2015) atty óleńder jınaqtarynyń, sondaı-aq «Seksen shelek aýa» (1988)  atty dramanyń,  «Attıla, Qudaı qylyshy» (1993) rok-operasynyń,  «Saıasat mektebi» (2007) atty saıası taqyryptaǵy jazbalardyń avtory. Shandor LEJAK, majar aqyny Anam, Madıar Ilona Shoqty da tazartqan Qushaǵyńnan  úzildim. Paraqtap Ӏnjil-júzińdi otyram. Mańdaıym- taǵdyryń. Qorǵanym- sabyryń. Sensiń meni qoldaıtyn, О́zińsiz maıysqaq jas taldaımyn. Uıqysyz Aıǵa ıyq taıadyń, Juldyzdy túnderde aıaǵyń syzdaıdy, Dertiń meni de qınaǵan. Sen barda ómir bar, ılanam, Anashym ‒ Madıar Ilona.   Qus qanatynda … Alysqa ketkim keledi, kóshkim keledi … Sam jamyraǵanda aýyssam anaý aq qabyrǵaǵa ‒ Anamnan qalǵan maıly boıaý sýretke, bala shaǵymnyń jasyl baǵyna! Terek pen aq taly maıysqan Sol qaıyńdy jazdy saǵynam, Aǵashy, adamy, armany taza-taza, muntazdaı … Sáninde bar  edi maǵyna. Sózińdi órip, qosyp kór ásem áýenge Shoshkýtqa baratyn arbanyń jolyn, Qumdy shól, qumaıtty soryn … Sýrette  ortada  ─ anaý ádemi qarııa ájemnen aýmaıdy. Forgash Jýjanna ─ kókiregi jazǵan hatpen teń edi, túpsiz de tereń bir darııa. Alaqanymen jyp-jyly, bala mańdaıymnan sıpap ótetin Boıyma shıpa jetetin …   Komaromdaǵy aǵama Rahmet, aǵa, din amanmyn. Qandaı jaqsy suraǵanyń. Silkindi jer, jyra qaldy, Teńseldim tek, qulamadym. Qaıǵyrmadym, nalymadym, Qatty aıaz da qarymady. Túk qylmaı sý tasyǵany, Qaırattandym, jasymadym. Basym aman, baýyr bútin, Jaqsylyqtyń tańyn kúttim,   Qaq aıyrylsa da kók pen jerde, Uly toı dep kóppen kórgen, Otbasymmen «shúkir» dedim, Tórt qabyrǵam bútin dedim. Otanymyz bombalanbaı, Jerdi dushpan qanǵa malmaı, Shańyraǵymyz shaıqalmasyn, Ketsin alys shaıtan qashyp, Arbaýynan saqtanaıyq, Bolmasyn kez almaǵaıyp. Jaqsy deımin, halim jaqsy, Jamandyq tek alystasyn. Mármár tastaı densaýlyǵym, Janym taza, tánim myǵym. Aına-kóńilim dersiń ‒ kúndiz kók tósinde kórseń juldyz. Hal suraıtyń aǵa barda, Jaman deýge shama bar ma?!   О́leńim sharshady        ishimde … О́leńim sharshady ishimde, Qarııadaı qaýqarsyz tósek tartqan, Qazannyń ala aspanyn baǵyp. Qasynda sý qumyra, sóngen sham … Áınekti qaraǵash butaǵy tur qaǵyp. «Qudaıym!‒ deıdi sol qarııa ‒ qoldaı gór, Qustarǵa jem shashyp keleıin. Keshegi sorpa da jaraıdy búginge. Kıimdi jýmasam bolmaıdy, Estisem radıo únin de».   О́leńim sharshady, muqtaj jylýǵa, Qarııadaı tósekte otyr oılanyp, Qııal ma, eles pe ‒ keshegi súıgen qol taza sý ákelip aldyna qoıǵany? Esiktiń aldynda ıt uzaq ulýda …   Qara shańyraqty jańalaý (óleńder shoǵyry)   Qarttyń ósıeti Kezinde, Otbasym túgelinde, Muń joq ed júregimde. Qarttyqta jalǵyz qaldym, ıtim de meni qorymaı, baq ta qorshamaı. Nasharlap óz halim, Aıaǵym áreń qozǵalyp, Taıaqsyz júrý muń boldy. Janarym soldy. Úıdiń de qırap shatyry, Keshegi gúlzar-baqtyń shyqqan búgin  taqyry. Qysta jylytý qıyn-dy, Kóshemin qalaǵa, tastap úıimdi. «Bir bólmeni saǵan beremiz, Baǵamyz-qaǵamyz», – deıdi bala-shaǵa. Satamyn, qalasań al! Úıdiń bil, biraq, qasıetin, Bar meniń ósıetim: – Shıe aǵashyn kespegin! Sol aǵashtyń astynda Mahabattymdy ópkemin, Ǵumyrymnyń kóktemin. Jolyǵam onymen taıaýda ϴmirdiń keship ótkelin.   Úı buzý, salý Shatyrdyń astynan Jel keýlegen Kúrsinip qaradym. Qııalymda bóreneler Jeńil qonyp ıyǵyma Aýyrlap barady. Shatyrdy buzyp, Kóterý kerek jańasyn. Qabyrǵasy bar jáne de. Tıyn-tebennen dáneńe … Biraq týys kóp, dos kóp, Salamyz asarlap, eptep. Shatyrdan basqyshpen tústim, «Ǵasyrdaı kórindi-aý úsh kún». Iske asar áli-aq oıymyz, Jaqyn qonys toıymyz.   Qara shańyraq  Jutaǵan  sol baqta, Eski jurttaǵy saman úıde keshken dáýren-ǵumyr kórgen bir tús edi … Kóne syryǵy qolym tıse-aq úgilip túsedi. Bela kórshimen Erteń buzamyz. Ata-babamyzdyń Qolynyń taby qalsa da, bolsa da muramyz, Jonylǵan bórenelerin kerekse,  jyǵamyz, Túzýin tastamaı, qaıta is qylamyz. Qoıamyz keıbirin ońasha, qaıta salýǵa jarasa.   Asar Aýyl shetindegi bóreneli, eski saman úıdi jatyrmyz buzyp, Shatyryn tazalap,  tańbaly kirpishin suryptap, bútinin bólek tizip. Dos-jaran «Ánshi qus» degen ánge erip, Ystyq nan, palınka dastarhanǵa sán berip qyzǵan jumys. «Mine, bereke» , – deıdi qısyq shegeni túzetip kári áke.   Qııaldaǵy erteń Otyrarmyn bir kún úı aldynda ótkendi eske alyp, Kári shıe aǵashy búrshik jaryp.   Kóktem lebi esip: kók aspan, kún nury … Jemis baǵyna tonalǵan Qararmyn Qoıýlap kóńildiń muńy.   О́tken kún sýreti: Deva qamaly, tastar, Ákem qabirindegi ‒ raýshan jáne qara shańyraq kók shóp basqan.   Otyrarmyn oılanyp sheksizdikte ótkennen qalǵan úıde estelikterdi talǵap ótkizip kóz aldymnan, búgingimmen jalǵap.   Ýaqyt-saǵym shaqyryp, Qart ájemizdiń tamshy kóz jasy sol sát bala-nemerelerdiń júzderin jasyryp alyp ishine domalap túser aqyryn.   Qara shańyraqta qalǵan mıras Atamnan qalǵany ‒ qylyshy qudiretti jáne kózáınegi kitap oqıtyn. Ájemnen qalǵany ‒ táspıyq, Anamnan ‒  Ӏnjil sýretti. Ákemniń hattaryn  aqtardym: Arasynda pirádar-shákirt Ishtvan  Kasaptyń sýreti, utpaǵan 31-inshi apta  lotereıasy júr eken saqtaýly. Halyq qalaýlysynyń qabyldaý saǵaty Kómektesesiz ǵoı maǵan, ıá?‒ dep jalbaryna qaraıdy. Ár sózin júregime qadaımyn.   Taǵdyryn maǵan tapsyryp turǵanyn túsinem janymmen, júregimdegi soqqan dabylmen.   Jalǵyzbyn, jetem be myń kisige?! Kóp bolsam etti, shirkin, Shirkeýdegi san músindeı. О́leńderdi majar tilinen aýdarǵan Tólegen Aıbergenov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, aqyn Raýshangúl ZAQANQYZY