Joldar Hýbeıde toǵysady

Bul kúnderi qazaqstandyq jýrnalısterden quralǵan delegasııanyń Qytaı elindegi  sapary jalǵasýda.  On kúnge sozylatyn saıahat damýdyń dańǵyl jolyna túsken osynaý eldiń ońtústik provınsııalaryn qamtıdy.  Sonymen, júrdek poıyzben júıtkip otyryp, Henan ól­kesin artqa tastap, Hýbeı pro­­vınsııasyna kelip jettik. Beıjiń men Chjenchjoý, odan keıin Chjenchjoý men Ýhan qa­lalarynyń arasyndaǵy 1200 shaqyrymdy bes jarym saǵatta júrip ótken joldarda biz sııaqty bógde elden kelgen adamdardyń kózine birden túsetini bitpeıtin de qoımaıtyn egistik alańdary. Myń shaqyrymdyq joldyń boıynda kókónis egilmegen, óńdelmegen qarys qadam joq. Qoldan ósiril­gen ormandar, júgeri alqap­tary, qysqasy, ósimdik pen tal daraqtardyń túr túrinen kóz súrine otyryp, Ýhan qalasyna da kelip jettik. Ýaqyttyń qadirin biletin hanzý halqy bizdiń bir mınýtymyzdy da zaıa ketirmeı, qonaqúıge jaı­ǵastyrǵan boıda, birden Ýhan ýnıversıtetine alyp keldi. Ýhan ýnıversıteti Qytaı­daǵy eń ádemi oqý orny sanalady. Kesh batyp ketti demeı-aq bizdi atalmysh oqý ornynyń ókilderi jylyushyraı qarsy alyp, jan-jaqty aqpar berdi. Qytaıdyń osynaý maqtaýly ýnıversıteti munda 1989-1991 jyldary Qazaqstannyń qazirgi Úkimetiniń basshysy Kárim Má­simovtiń oqyǵanyn maqtanysh tutady. Úlken aýmaqty alyp jatqan Hýbeı provınsııasynda sýdaǵy jáne qurǵaqtaǵy transporttyq tasymal úlken mańyzǵa ıe. Álemde uzyndyǵy jaǵynan úshinshi oryn alatyn Qytaıdy asyrap otyrǵan Iаnszy ózeninde ornalasqan halyqaralyq porttar kún saıyn, sát saıyn tonnalaǵan taýarlardy Qytaı – Eýropa baǵy­tyna alyp shyǵady. Qaı jaǵynan alyp qarasań da bul provınsııada qurǵaqtaǵy kólik tasymaly bolsyn, poıyz joldar, taǵysyn-taǵy Hýbeı ólkesinde to­ǵysyp baryp, tarqaıdy. Qytaıdyń tórt tarabyn jal­ǵas­tyryp otyrǵan Ýhan qala­sy ozyq tehnologııalarymen de daralanatyndyqtan, bul qaladaǵy issaparlar kommýnıksııalyq tehnologııalardyń damýyna arnaldy. Birinshi kezekte 1974 jyly qurylǵan, optıkalyq talshyqtar shyǵaratyn «Fiber Home Technologies» kompanııasyna kel­dik. Aqparattyq tehnologııa­lar zamanynda optıkalyq tal­shyqtyń qoldanylmaıtyn jeri joq. 23 myń qyzmetkeri bar kompanııanyń tabysy 5 mıllıard ıýanǵa jetken. Bastapqyda qa­tardaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolǵan kompanııanyń búgingi tabysy aıtýǵa turarlyq. Ýhan qalasynda birine biri ári áriptes ári básekeles eki kompanııa bolsa, sonyń biri optıkalyq talshyq jasaıtyn «YOFC» kompanııasy. Atalmysh kompanııa óz salasy boıynsha Qytaıdaǵy birinshi, álemdegi ekinshi orynda. Álemdi Qytaımen optıkalyq talshyq arqyly jalǵap otyrǵan kompanııaǵa kelgenge deıin Ýhan qalasynyń «Sılıkon» alqabynda da boldyq. Fantastıkalyq kınoǵa kirip ketkendeı áser qaldyrǵan ozyq tehnologııalar kórmesi bizdi kóp oıǵa qaldyrǵany aqıqat... Halqynyń jartysy qalalarda turatyn Hýbeıdegi kezekti nysan «Qytaı ınjenerlik qurylys kompanııasyna» qarasty «Úshinshi basqarmasyna» keldik. Eger álem­de 500 iri qurylys kompanııa­sy bolsa, ol 27-orynda tur. Bul nysanǵa arnaıy atbasyn tireýimizdiń de ózindik máni bar. Atalmysh qurylys kompanııasy álemdegi eń bıik ǵımarattyń birin turǵyzyp jatyr eken. Qazir 120 qabattyq qurylys bel ortasyna kelgen. Bizdiń jýrnalıs­ter qazirdiń ózinde tóbesinen tómenge kóz salsań bas aınalatyn nysannyń ústine qurylys lıftimen kóterilip, Ýhan qala­synyń búkil sulýlyǵyn tamashalady. «Nıýtı» dep atalatyn ákim­shilik, bıznes jáne saýda-sat­tyq ortalyǵy bolatyn bul ǵımarat qarapaıym qala turǵyndary úshin qymbatqa túspek. Sondyqtan, mun­da turǵyn páterleri jospar­lanbaǵan. Endigi baǵyt qytaılyqtar Iýı dep ataıtyn Chýnsın qalasy. Onda da bizdi tyǵyz baǵdarlama, qyzyqty kezdesýler men ázirge beımálim aqparattar kútip tur. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» – Ýhannan (Qytaı)