Tilsiz-aq tirlik keship júr...

Áýeli qolyma qaraǵan. Sodan soń aıaǵyma. Ántek jymıyp kúldi. Kúlkisi ýyljyp tur eken. Sebepsizden sebepsiz kúle salǵan jas sábıdiń beıkúná kúlkis­ine uqsaıdy. Eki qolyn qaıda syı­ǵy­zaryn bilmegen kisishe oń jaq qap­talynda turǵan, qural-saı­mandary salynǵan aǵash jáshik­tiń ishin aýdaryp-tóńkerip álde­neni izdestire bastady. Men de qolym­daǵy tildeı bloknotym men qalamymdy yńǵaılaı berdim. Shynyn aıtqanda, bastap ketý qıyn edi. О́te qıyn bolatyn. Tabı­ǵı kemistigin eske salyp, eski jara­nyń aýzyn tyrnaý qaıdan ońaı bolsyn. Tolqyp tursam da az ýa­qyt­tyń ishinde boıymdy jı­nap alyp, aq qaǵazdyń betine «Sále­metsiz be?» dep jazdym. Aman­dasý paryz. Ol da jazdy. Biraq, orys tilinde. Bálkim, solaı­ yńǵaıly shyǵar. Orys tilinde oqýy. Qazbalap suraý yńǵaısyz edi. Onsyz da suhbatqa kelisimin ázer alǵanmyn. Kelesi suraǵymdy sabaqtadym. Sóıtsem, aıaq kıim sheberi Nur­lan Ǵalıev Soltústik Qazaq­stan oblysyna qarasty Ýálıhanov aýdanynyń Amangeldi aýylynda 1963 jyly týǵan eken. Jalǵyz aıaq kıim ǵana emes, aǵash sheberi de. Qurylysqa qatysty qyrýar ma­mandyqty túgelge jýyq ıgergen. Áýeli mashına-traktor sheberhanasynda jumys istepti. Keıin aǵash tilgen. Aǵash sehynda ártúrli buıymdar jasaǵan. Qurylysshy bolyp ta istegen. Kúnkóriske jaraıtyn kásiptiń kez kelgeninen boıy­n tartyp kórgen emes. Qolymnan kelmeıdi dep te aıtpaǵan. «Basqa tússe bas­paqshyl» demekshi, bar sengeni eki qoly bolǵan soń qara jumystyń qaı-qaısyn da kátepti qara nardaı arqalap júre bergen ǵoı. Endi negizgi saýal. Tilden aıy­ryl­ǵany haqynda. Atam qazaqta «jazmyshtan ozmysh joq» demeı me? Birinshi synypta oqyp júrgende qan qysymy kóterilip, sol aýrýdyń saldarynan tilden aıyrylǵan eken. Al jazýy jipke tizgen monshaqtaı tap-taza. Kúnde qalam ustap júrgen bizdiń ózimiz dál osylaı jaza almaýshy edik.  Aq qaǵazdyń betinde alma-kezek birimiz suraq qoıyp, ekinshimiz jazyp jaýap berip turyp, tuńǵysh ret jazýymnyń atamnyń qaraýsyz qalǵan sharbaǵy sııaqty qısaıyp, áripterimniń bir-birine mińgese jyǵylyp, qulaı súrinip túsip jatqanyna qynjyldym. Etik tigýdi, jyrtylǵan jerin jamap-jasqaýdy óz betinshe úı­rengen. Qolmen atqarylatyn sha­rýanyń qaı-qaısyn bolmasyn bir kórip alsam óz betimmen isteı beremin dep qoıady. Ekinshi bir sóılemi munyń ne qıyndyǵy bar deýmen shekteldi. Jáne ústemelep oqýy joq qoı dep qoıady. Oqýy nege bolmasyn, bar. Tek sony oqýǵa, oqyǵan soń kádege asyrýǵa kejegemiz keri tartyp júr ǵoı. Tapqan tabysy tamaǵyna ǵana jetedi eken. Sheberdiń jazýyna qaraǵanda, jaz aılarynda klıen­t az. Qudaı qalasa, kúzge qaraı kóbeımek. «Aýyldan stýdentter keledi ǵoı» degen jazý tústi aq qaǵazdyń betine. Iá, stýdentterdiń jalań aıaq jer basyp júrgeni de ras. О́zi de eki balasyn oqytyp, jetildirýde. Úlkeni qyz bala. Zaıyry qanǵa tartqan  qasıet bolýy múmkin, qoly epsekti. Ár nársege ıkemi bar. Eń bastysy da sol. Oǵan qosa nıet-ynta bolsa jetip jatyr. Al uly Nazarbaev zııatkerlik mektebinde oqıdy. Páteri bar. Zaıyby  úıinde bala tárbıesimen otyr eken. Bul jerge baılar bas suǵa bermeıdi. Julyǵy jyrtylǵan, aýzy ashylǵan, ókshesi qısaıǵan aıaq kıim qarapaıym adamdardiki. Tirshiliktiń taýqymetinen júıkesi juqaryp júrse de birde-biri Nur­lannyń istegen isine razy bolmaı qabaq shytyp kórmepti. Eńbegine de tym kóp tólem suramaıdy eken. О́ziniń jazýyna qaraǵanda, adamdardy aıaý kerek dep qoıady. Barǵa qanaǵat. Jetpeı jatqan eshteńe joq. Basynda baspanasy bar. Kóz qýanyshy uly men qyzy jelkildep ósip kele jatyr. Aq qaǵazdyń betine jáne bir jazý tústi. Qazaq tiline tuspaldap aýdarǵanda «qana­ǵat» degen uǵymdy berse kerek. Iаpyraı, kóbimizge jetpeı júrgen osy qanaǵat, ynsap emes pe? Sol qasıetti qurqyltaıdyń uıasyndaı jyp-jyly, jap-jaryq kishkentaı bólmeden taýyp qýandyq. Dál osy jerde áldeqaıdan bolashaqqa degen senim men ómirge degen qushtarlyqtyń lebi esip turǵandaı. Suhbatty budan ári sozýdyń reti kelmedi. Eń bastysy, eńbegi­men el aýzyna ilikken shebermen júzdestik. О́mirbaıanyn, taǵdyr jolyn oqyp bildik. О́mirge degen qushtarlyǵyn da. Bloknotymdy endi jınaı ber­genimde qolynda taıaǵy bar aqsa­qal kirip keldi. Nurlandy burynnan biletin bolar, qolyn­daǵy ókshesi sógilip ketken aıaq kıimin sheberdiń aldyna tastaı saldy. Ymdasqan da, qaǵazǵa jazǵan da joq. Sheber qolyna aldy da, sógilip ketken ókshe tusyn aınaldyra bir qarady. Sodan soń aqsaqalǵa. Eki saýsaǵyn kóterdi. – Eki saǵattan soń kel dep tur, – dedi aqsaqal. – О́rkeniń óssin, Nurlan. Qudaı denińe saýlyq bersin. Maǵan qarap aqtalǵandaı boldy. – Qytaıdiki. Nemereler jamap-jasqaǵandy kımeıdi. Al biz kıe beremiz. Biz ne kımegenbiz. Budan jamanyn da kıip toıǵa bardyq qoı. Kisige ynsap kerek. – Oqasy joq, aqsaqal, – dedim men. – Áli-aq ózimiz de shireı tartsań shetine syzat túspeıtin aıaq kıim tigemiz. – Árıne, – dedi aqsaqal bola­shaqqa degen nyq senimmen. Ekeýmiz qabattasa bosaǵasyna yrys baılanǵan kishkentaı ból­meden shyqtyq. Esiktiń aldy jaǵa­laı qonǵan kópqabatty úıler­diń aýlasy. Áne bir jerde qoqys salatyn jáshiktiń janynda jap-jas eki jigit janjaldasyp jatyr eken. Adam sııaǵy joq. Kóz­deri kógerip ketken. Ústi-bas­tary ıt tartqandaı. Shamasy, mas­kúnem­dikke salynǵan bireýler. Bir-birine kijiń-kijiń etedi. Áli jetse birin biri aıaıtyn túrleri joq. Jańa ǵana ónerge ǵashyq, ómirge ǵashyq Nurlannyń nur uıalaǵan bólmesinen bizben birge shyqqan ádemi sezimniń aıdaı appaq júzine sál ǵana kireýke túskendeı. Qap, myna ekeýin-aı... Baıqal BAIÁDILOV