«Qolymdy aptalap jýmaı júrgen kezim boldy...»

– deıdi sıqyrshy Ǵabdyl-Kamal QOŃQARAEV Búgingi tańda sırk janrlaryn damytyp júrgen jandar jóninde áńgime qozǵasaq, Kamal Qońqaraevty umyt qaldyrýǵa bolmaıdy. Qarap otyrsaq, ony ómirdiń ózi sıqyrshy qylǵan eken. Sıqyrshylar manıpýlıator jáne trıýktik sıqyrshy bolyp ekige bólinedi. Keıipkerimiz sonyń birinshisine jatady. – Kamal myrza, bir suhba­tyńyzda «Negizi, meniń ónerimdi týǵan aýylym osy ýaqytqa deıin kórgen emes. Syrttaı bi­ledi, «sıqyrshy» dep qana es­tı­di. Alla buıyrtsa, aýylyma óne­rimdi kórsetip, konsertimdi qoı­maq­shymyn» degensiz. Bıyl sol armanyńyz oryndalǵan sekildi? – Shyny kerek, halyq bizdi jaqsy qarsy aldy. О́zim tań qaldym, ondaı bolady dep oılaǵan joqpyn. 300 oryndy jańadan salynǵan Mádenıet úıi lyq toldy. Tipti, adamdar ishine syımaı qalǵandyqtan 50 oryndyq qoıylǵan. Artynan gastroldik saparmen 12 kún boıy mańaıdaǵy kishigirim aýyl-aımaqtyń bárin aralap, ónerimdi kórsettim. Jal­py, aýylǵa konsert qoıýǵa barǵanda aqsha tabý úshin emes, halyqty rıza qylýdy oılaý kerek. Sóıtip, men ónerimdi kórsetip qana qoımaı, eldiń batasyn alyp keldim. Men Qytaıda týǵanmen, Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń Kúrshim aýdanynda óstim. Sol jerde at jalyn tartyp minip, aza­mat boldym. Sondyqtyn el-jurtymnyń razylyǵy úshin konsert bergim kelgen. Sol armanym oryndaldy. Bir jarym saǵattyq baǵdarlamada qatardaǵy emes birneshe iri sıqyr­dy kórsettim. Máselen, sahnaǵa kórermenniń arasynan bir adamdy shaqyryp, ústelge jatqyzyp, ústin matamen jaýyp, kókke kóterip, ushyramyn. Sol jerden adamdy joǵaltyp jiberip, kórermenniń arasynan qaıta shyǵaramyn. – Konsert kezinde óner jo­lyńyz kóz aldyńyzda júgirip ótken shyǵar? – Alǵash ret kórermen aldyna shyqqanym esime tústi. 3 myń adam lyq toly sahnaǵa shyqqanda ne isterimdi bilmeı abdyrap, ne jasaıtynymdy umytyp qaldym. Áıteýir, úırenshikti ádetimmen birdeńelerdi jasap, qara terge túsken edim. Negizi, fokýstan fokýs­­qa kóshken kezde kidiris bol­maý kerek. Al meniń sasqanym tú­rimnen bilinip qoıatyn. Biraq meıramhanada istegenniń arqasynda jurtpen baılanys ustaı alatyn boldym. Sosyn ár shyqqan saıyn ózime saraptama jasap otyramyn. – Endi ónerińizdi jalǵastyra­tyn shákirt bar ma? – О́z yntasy bar, jigerli shákirt bolmaı tur. Qazir bári tez tanymal bolǵysy keledi. Biraq ónerde ondaıǵa jol joq. Meniń ózime tanylyp, alǵashqy konsertimdi ótkizýime 10 jyl kerek boldy. Sondyqtan, halyqtyń suranysyna ıe bolý úshin tynymsyz eńbek etip, ıgi is jasaý qajet. – Jalpy, sıqyr degenimiz – gıpnoz. Negizi, mamandar gıpnozdy úsh túrge bóledi. Olar: sırk­tik nemese sahnalyq, syǵandardyń aldap soǵýy já­ne emdik gıpnoz. Sonda sizdiń kór­setip júrgen sıqyryńyz qaısysyna jatady? – Ras, kóz aldynda bir nárseni joq qylyp jibergendi halyq gıpnoz dep oılaıdy. Biraq biz­diń sıqyrdyń gıpnozǵa esh qatysy joq. Munda saýsaqtardyń eptiligi, jyldamdyǵy jáne táji­rıbe bolý kerek. Ol jerde fokýsshy-sıqyr­shy bolý úshin saýsaqtyń uzyn-qysqalyǵy, jýan-jińishkeligi ról oınamaıdy. Mıǵa «Men sıqyr­shy bolamyn» degen komanda berip, izdený qajet. Negizi, týǵanda ár adamnyń boıynda gıpnoz bolady. Eger adam qajetti kitaptardy oqyp, shuǵyldansa, sıqyrmen aınalysyp kete alady. Sıqyrshylyq maǵan týa bit­ken qasıet dep aıta almaımyn. Sebebi, men ulttyq kitaphananyń óner zalynda izdenip, kádimgideı konspekti jazyp daıyndalǵanmyn. Máselen, Qazaqstanda ondaǵan sıqyrshy bar. Olar jaıly aqparat jınap, menen artyqshylyǵy men kemshiligin salystyryp, tara­zylaımyn. Negizi, marqum trans­formasııalyq ıllıýzıonıst Altynaıdan (Baıtoqanova – red.) basqa bárimizdiń sıqyrymyz birdeı. Sıqyrshynyń álippesi saqınadan bastalady. Al qytaı­lar ony 500 jyl buryn oılap shyǵarǵan. Birde Qytaı festı­valine saqına sıqyryn apardym. Meniń nómirimdi eshkim kózge ilip qaraǵan joq. Sóıtsem, Qytaıda bul sıqyrdy kórsetpegenine 25 jyl bolypty. Tipti, ol sıqyrdy ekiniń biri jasaıdy dese de bolady. Al bizde ol áli 25 jyl júredi. – Kamal, sizdiń maman­dy­ǵy­ńyz sýretshi. Sýretshi men sı­qyr­shynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı ǵoı... – Shyny kerek, meni ómirdiń ózi sıqyrshy qyldy. 90-shy jyldary men istemegen jumys qalmady. Qaraýyl, qurylysshy boldym, bótelke de ótkizdim. Tipti, «Kók bazarda» turyp «Karavan» gazetin sattym, 1-Almatynyń bazarynda et sattym. Bir sózben aıtqanda, satpaǵan nársem qalmady. Biraq ómirde sebepsizden sebepsiz esh­teńe bolmaıdy eken. Men birde polısııaǵa túsip qaldym. Ýchaskede jatyp, óz-ózimnen namystanyp, jaman qorlandym, oıyma biraz nárse túıdim. Basy bútin bel býyp, sıqyrshy bolýyma sol sáttegi janymdy shoqtaı qaryǵan kúızelis áser etken sııaqty. – Al polısııaǵa qalaı túsip júrsiz? – Birde tirlikten sharshap, kóńil-kúıim bolmaı, bazardyń aıaldamasynda otyrǵanmyn. Sodan janyma bir orys shal keldi, nege muńaıyp otyrǵanymdy surady. Oǵan qalaǵa kelgennen beri ne istegenimdi aıtyp, nalydym. Sonda shal: «Men saǵan bir aqyl aıtaıyn, sen shemishke sat. Ol áldeqaıda paıdaly, azbaıdy, shirimeıdi. Kezinde men shemishke satyp, aptasyna 50 dollar tabatynmyn», dedi de avtobýsqa otyryp ketip qaldy. Shaldyń sóziniń jany bar sııaqty, oılanyp qaldym. Bir jaǵy ala dorba arqalap júrýge namysym da jibermeıdi. Aqyry, eki-úsh kúndeı ózimdi psıhologııalyq turǵydan daıyndap, Abaı men Pravda kósheleriniń qıylysyndaǵy bazar­ǵa shemishke satýǵa shyqtym. Rasynda da, eshqandaı utylmaıdy ekensiń. Kúnine 300 teńge taýyp, aýyldaǵy otbasyma aıyna 3 myń teńge jiberetinmin. Bir jamany, zańsyz bolǵan soń polısııalar satqyzbaıdy. Sondyqtan sonadaıdan polısııa­ny kóre qalsaq, aldymyzdaǵy shemishkemizdi, karton qorap­ta­ry­myzdy typ-tıpyl joq qy­lyp jiberemiz. Keıbiri seni qýa­laıdy, qyryqtan asqan ja­syń bar, tarbańdap qashasyń. Sóıtip, birde meni jap-jas jigit ustap aldy. Áı, ózi menen 20 jas kishi shyǵar. Qolymdaǵy 5 keli shemishkemdi  aryqqa tógip tastady. О́zim­niń qolymdy qaıyryp, súırelep ákelip, ýchaskege qamap qoıdy. Sonda ómirge de, Qudaıǵa da, ózime de, polısııaǵa da qatty yza boldym. Qatty qorlanǵanym sonshalyq, ishimnen «Endi bazarǵa barmaspyn, búıtip paıda tapqanym qurysyn! Búıtip kim kóringenge kóztúrtki bolyp, qaqtyǵyp-soqtyǵyp júre bermeı, ózimniń qolymnan keletin bir nárse jasaýym kerek, durys bir sharýamen shuǵyldanýym kerek» dep oıladym. Oıyma Qazaqstanda sıqyr jaǵy damymaǵany tústi. Sodan bárin tastap, «sonyń bir jaǵyna shyǵamyn» degen sheshimge keldim. – Sahnadaǵy ómirińiz qalaı bastaldy? – Eń birinshi jippen jasaıtyn sıqyrdy úsh aıda úırenip aldym. Kitaphanadan shyqqannan keıin jaıaýlatyp jolda kezdes­ken meıramhanalarǵa kiremin. Fokýstarymdy kórsetip, usynys jasaımyn. Keıbiri qyzyǵyp kelisedi, endi biri kelispeıdi, degenmen, tapsyrys kóp boldy. Sonda kúnine 10 dollar tabatynmyn. Keıde «taksıdiń aqshasyn tóleseń, bolady» dep kelisemin. Ol aqshany jınap, baratyn jerime jaıaý baramyn. Sol fokýstarym baǵdarlamamda áli kúnge deıin bar. – Orta jasqa kelgende úı-jaıyn, úırengen jerin tastap, jú­reksinbeı aýyldan úlken qa­laǵa kelý – ekiniń biriniń qo­ly­nan kelmeıdi. Almatyǵa alyp kel­­gen de osy taǵdyryńyz bolar? – Negizi, aýylda úıim de, ju­mysym da bar, jaǵdaıym jaqsy edi. Bir jyldary jalaqy durys berilmeı, jumys ta bolmaı qaldy ǵoı. Sodan Almatyǵa kelip jumys isteýdi uıǵardym. Birden otbasymmen emes, aldymen ózim keldim. Qaltamda 5 myń teńge boldy, ony da jurttan jınap, qaryzǵa aldym. Senesiz be, aýyldaǵy ár adamnan júz teńgeden jınadym. Artynan jasalǵan tizim boıynsha aqshalaryn qaıtaryp berdim. Qalaǵa kelerde kýrstastarym, jerlesterim, týystarymnyń tizi­min jasadym. Qaryndashpen jazylǵan 35 adamnyń tizimi áli esimde. Almatyǵa kúzde keldim, birden jumys bolmaı, ne isterimdi bilmeı qaldym. Biraq týys, dos­tarymnyń arqasynda páter jaldamaı qystan shyqqanym bar. Sonda tizimdegi ár adamnyń úıine bir kúnnen qonyp shyǵamyn. Tańerteń sol úıden qumyraǵa qara sháı quıdyryp, nanǵa maı jaqtyryp alyp, kitaphanaǵa baratynmyn. Onyń ashanasynda kofe – 35 teńge, toqash 30 teńge edi. Sonymen júrek jalǵaımyn. «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýzyńnan ketpeıdi» degen, sol adamdardyń jaqsylyǵyn esh umyt­paımyn, olarǵa Alla razy bolsyn! – Jalpy, qazaq halqy án­shilikti, ártistikti, sıqyr ónerin «jyn-shaıtannyń nársesi» dep qa­­raıtyn. Úı-ishińiz sıqyrmen aı­­nalysqanyńyzdy qup kóre me? – Shynymdy aıtaıyn, otba­syma fokýs unamaıdy. Biraq áıelim osy ónerim arqyly tapqan aqshany jaqsy kóredi. Keıde oryssha oqyǵanyn bildirip, «Ty vy­pendrıvaeshsıa» dep qoıady. Biraq meniń ondaıym joq. Men sıqyrdy asyqpaı kórsetkendi unatamyn. О́ıtkeni, adam meniń ár kórsetken sıqyrymnan lázzat ala bilýi kerek dep túsinemin. Eger meniń ustazym nemese rejısserim bolǵanda qazirgi kórsetip júrgen sıqyrlardy odan da jaqsy jasar edim. Qazir tek óz kúshimmen, óz oqyǵan-toqyǵanymnyń arqasynda ǵana kele jatyrmyn. – Halyq sizdi sıqyrshy re­tinde de, adam retinde de kóp bile bermeıdi. Bolmys-bitimińiz áli ashyl­maǵan qupııa jan sekil­di­siz. Negizi, ózińiz qandaı adamsyz? – Men – óte talapshyl adammyn. Eger bireýge bir nárseni jasaýdy tapsyrsam, artynan mindetti túrde tekseremin. Jáne mende bireýden bir nárse suraý degen qasıet joq. Qansha qınalsam da eshkimnen esh­teńe suramaımyn. Bireýge alaqan jaıǵannan góri, ózim eńbektenip tap­qandy jón kóremin. Jáne men joqtan másele jasamaımyn. Qandaı jaǵdaı bolmasyn sheshýge, qandaı qıyndyq bolmasyn jeńýge tyrysamyn. «Elimizde mundaı óner joq. Ákimshilik arqyly ataq, orden, páter alyp almaısyz ba?» degender de boldy. Biraq men «maǵan onyń keregi joq» dep bas tarttym. Elbasymyz «Kim ne isteı alady, sony istesin. Árkim qolynan keletin ispen shuǵyldanyp, aqsha tapsyn» dedi. Men de sony qup kóre­min. Elbasynyń aldyna jete almaı júrgen óner adamy qan­shama?! Al men ol kisimen bes ret júzdestim. – Jalpy, Elbasy týraly kóp oqyp ta júrgen bolarsyz. Biraq siz kózben kórgen Elbasy qandaı adam eken? – Men eki ret ol kisiniń janyna baryp, qolyn aldym. Sodan qolymdy bir apta jýmaı júrgen kezim de boldy. Áıelim sony kórip kúlgen edi. Eń alǵash kórgenimde ol óte kóńildi otyrdy. Pavlodardan úlken bir kisi baıan alyp kelgen eken. Elbasy sol baıanmen úsh án aıtty. Taǵy birde jabyq keshte barlyq otbasy músheleriniń aldyn­da óner kórsettim. Negizi, Prezıdentke ruqsatsyz 5 metrge deıin jaqyndaýǵa bolmaıdy. Biraq ózi shaqyryp, tizesinde otyrǵan nemeresin kórsetip, «Mynaý – meniń nemerem. Sen osymen birge óner kórsete alasyń ba?» dedi. Sóı­tip, nemeresi Veneramen fokýs kórsetkenim bar. Bul – úlken syn, ári maǵan úlken rýh berip, odan ári ónerge degen qulshynysymdy arttyrdy. – Áńgimeńizge rahmet, Kamal. Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY