Áskerılerdiń de demokratııasy bar
Jeksenbi kúni Taılandta jańa konstıtýsııany qabyldaý jóninde referendým ótti. Saılaý quqyǵy bar 50 
mıllıon taılardyń basym kópshiligi áskerıler ázirlegen Konstıtýsııany qabyldaıtyndyqtaryn bildirdi. Sóıtip, áskerıler ózderiniń bıligin zańdastyrdy.
Áskerıler bul elde bılikke osydan eki jyl buryn memlekettik tóńkeris jolymen jetken. Sodan beri álemdegi týrızm erekshe órkendegen elde áskerıler bılik basynda. Bir qyzyǵy, bul eldegi saıası tartystardyń týrızmge onshalyqty qatysy joqtaı. Syrttan jurt kelip-ketip jatady. Al ishtegi aıqas óz aldyna. Munda ymyra joq. Sol tóńkeriske deıin bul eldiń halqy, negizinen aýyldaǵy sharýalar men qalalyq orta tap ókilderi bolyp, bir jaǵy qyzyl jeıde, ekinshi jaǵy sary jeıde kıip alyp, qyrqysyp jatar edi. Ony áskerıler paıdalanyp, bılikke keldi.
Jalpy, bul elde tynysh ómir joqtaı. Áskerı nemese jaı tóńkeris bolyp jatady. Bılikke kelgender óz tártibin ornatady. Sóıtip, elde sondaı tóńkeristiń bireýi arqasynda konstıtýsııalyq monarhııa ornaǵan 1932 jyldan beri 19 konstıtýsııa qabyldanypty. Jeksenbide qabyldanǵany – 20-shy konstıtýsııa. Bul da birjola bekı qoımas. Halyq áskerılerdiń bıliginde qala bermes.
Jalpy, eldegi qazirgi qaqtyǵystyń basy osydan on jyl buryn premer-mınıstr, iri magnat Taksın Chınnavattyń tusynda bastalǵan. Úkimet basshysy halyqaralyq bir sammıtke ketkende áskerıler ony qaıta elge kirgizbeı qoıdy. Sóıtip, olar onyń ornyna Demokratııalyq partııanyń kósemi Aphısıt Vetchavany otyrǵyzdy. Biraq ol bılikti uzaq ustap tura almady. 2010 jylǵy saılaýda burynǵy premer Chınnavattyń qaryndasy Iınglak Chınnavat jeńiske jetip, bılik tizginin ustady.
Syrttaı qaraǵanda, demokratııalyq jolmen, saılaý arqyly jeńiske jetkendeı bolsa da, onyń qarsylastary bul jeńisti moıyndamady. Sóıtip, uzaq ýaqyt Bangkogtyń kósheleri qyzyl jeıde men sary jeıde kıgenderdiń sherýine tolyp, tipti, kólik júrýi múmkin bolmaı qalǵan. Sol tusta álem telearnalary Taıland astanasynyń kóshelerin tolqyndatqan qyzyl-sary nópirdi jıi kórsetetin. Bul eldiń halqy jumys isteýdi qoıyp, tek sherýge qatysýdy ádetke aınaldyrǵandaı kórinetin. Sol sherýshiler úkimet ǵımarattaryna basyp kirip, beıbastaqtyq ta jasaı beretin.
Osyndaı jaǵdaıda áskerılerdiń bılikti óz qolyna alýyn halyq qup kórgendeı de edi. Áskerı toptyń jetekshisi general Praıýt Chan-Ocha sonda tártip ornatam da, bılikti azamattyq topqa qaıtaramyn degen. Eki jyl ótti, qaıtarǵan joq. Aqyry áskerı demokratııaǵa negizdelgen konstıtýsııa qabyldandy. Onyń jobasy talqylanǵan da joq. Oppozısııa pikirine nazar aýdarylmady. Onyń kóp qaǵıdalary órkenıetti demokratııaǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Senat saılanbaıdy, taǵaıyndalady. Kóp oryn áskerılerge bólingen. Oǵan saıası partııa músheleri kire almaıdy. Jáne onyń tómengi palata sheshimderine veto quqy bar. Sondaı-aq, premer-mınıstr eshqandaı partııaǵa múshe bolmaýǵa tıis.
Áskerıler budan bylaı eshqandaı tóńkeriske jol bermeımiz deıdi. Azamattyq bıliktegiler áskerıler jasaǵan josparmen júrýge mindetti. Aldaǵy 20 jylda bul tártip, áskerıler demokratııasy ózgermeıdi. Oǵan halyq kóne me? Áserıler kóndirmek.
AQSh-ta prezıdent saılaýynyń naýqany kúsheıip tur. Eki úmitkerdiń bir-biriniń bedelin túsirý úshin sóz tańdamaıtynyn zańdy deseń, respýblıkashylardyń óz arasynan belgilengen úmitkeri mıllıarder Donald Trampqa qarsy shabýyldaryn jalǵastyrýyn túsindirý qıyn.
Ádette ishki partııalyq kúreste partııalastardyń bir-birin synaýy bolyp jatady. Laıyqty adamdy tańdaý úshin ol kerek dep ýáj aıtylady. Al sol laıyqty adam tańdalǵan soń búkil partııa sonyń jeńisi jolynda qyzmet etýge tıis. Biraq bul joly respýblıkashylar bul ádepten aınyp, sezd belgilegen úmitker Trampqa shabýylyn toqtatpaı otyr. Eldiń qaýipsizdigi máselesimen aınalysqan, joǵary dárejeli qyzmetter atqarǵan, dıplomatııalyq jumysta bolǵan 50 qaıratker bas qosyp, Respýblıkashylar partııasynyń Ulttyq komıtetine hat jazyp, shuǵyl túrde Trampty jańa úmitkerge almastyrýdy ótingen.
Bul hatty eskermeýge bolmaıdy. Ol ataqty «Nıý-Iork Taımsta» jarııalandy. Qol qoıýshylar belgili qaıratkerler. Ulttyq qaýipsizdik agenttiginiń jáne Ortalyq barlaý basqarmasynyń burynǵy dırektory Maıkl Haıden, Ulttyq barlaý basqarmasynyń birinshi dırektory, AQSh memlekettik hatshysynyń orynbasary bolǵan Djon Negroponte, burynǵy bas hatshy, Dúnıejúzilik bank prezıdenti Robert Zellık, burynǵy ishki ister mınıstrleri Tomas Rıdj, Maıkl Chertofftyń pikirimen sanaspaı tura almaısyn.
Hat avtorlary úmitkerge kóp aıyp taǵady. «Tramp myrza talaı ret AQSh-tyń eń mańyzdy ulttyq múddelerin, el aldynda turǵan dıplomatııalyq máselelerdi, amerıkalyq syrtqy saıasat negizdegen áriptesterdi, demokratııalyq qundylyqtardy múldem túsinbeıtindigin kórsetti. Sonymen birge, ol bizdiń qarsylastarymyzǵa kópshik qoıa sóılep, odaqtastarymyz ben dostarymyzǵa doq kórsetetini bar». Aýyr aıyptaýlar. Al osy hattyń bastamashysy bolǵan Redjına Tompsonnyń «Donald Tramp – bul opat» dep qysqa tujyrymdaýy tipti qatal.
Respýblıkashylardyń Trampty ǵaıbattaýyna jurttyń eti ólip ketkendeı. Saılaý naýqany bastalǵaly beri ol jaıynda ne aıtylmaı jatyr! Keshegi prezıdentter Úlken Býsh, Kishi Býsh bas bolyp, prezıdenttikke burynǵy úmitkerler Mıtt Romnı, Djon Makkeınder Tramp partııadan úmitker bolatynyn ańǵaryp, sezge de barmaı qaldy. Sol sezdiń ústinde oǵan aıtylǵan syn da talaıdy turalatar edi.
Osydan keıin Tramptyń shydamyna, kóntorylyǵyna tańdanbasqa sharań joq. Ol respýblıkashylardyń barlyq úmitkerlerine qarsy jalǵyz aıqasyp keledi. Jáne jeńip keledi deseń de bolǵandaı. Ashy synǵa moıymaıdy. Biraq ony da ońyp turǵan qasıet deýge bolmas. Talaı jurt sóz ótpeıtin tońmoıyn der. Partııalastarynyń sońǵy shabýylyna da myńq etpedi. О́zderi talaı nárseni búldirgen, josyqsyz mura qaldyrǵandar dep, qarsy soqqy berdi.
Qalaı degende de, bul hat Trampqa qatty tıse kerek. Respýblıkashylar partııasynyń Ulttyq komıtetiniń tóraǵasy Reıns Prıbas hattaǵy usynysty qabyldap, qaıta sezd asha qoımas, jańa úmitker usynylmas. Biraq óz adamdarynyń ózekke tepkeni úmitkerdiń bedelin túsiredi. Sirá, osynyń da áseri bar shyǵar, Trampqa qaraǵanda demokrattardyń úmitkeri Hılları Klıntonnyń reıtıngi 10 paıyzǵa joǵarylap ketti. Trampqa soqqy eki jaqtan da tıip jatyr.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
mıllıon taılardyń basym kópshiligi áskerıler ázirlegen Konstıtýsııany qabyldaıtyndyqtaryn bildirdi. Sóıtip, áskerıler ózderiniń bıligin zańdastyrdy.
Áskerıler bul elde bılikke osydan eki jyl buryn memlekettik tóńkeris jolymen jetken. Sodan beri álemdegi týrızm erekshe órkendegen elde áskerıler bılik basynda. Bir qyzyǵy, bul eldegi saıası tartystardyń týrızmge onshalyqty qatysy joqtaı. Syrttan jurt kelip-ketip jatady. Al ishtegi aıqas óz aldyna. Munda ymyra joq. Sol tóńkeriske deıin bul eldiń halqy, negizinen aýyldaǵy sharýalar men qalalyq orta tap ókilderi bolyp, bir jaǵy qyzyl jeıde, ekinshi jaǵy sary jeıde kıip alyp, qyrqysyp jatar edi. Ony áskerıler paıdalanyp, bılikke keldi.
Jalpy, bul elde tynysh ómir joqtaı. Áskerı nemese jaı tóńkeris bolyp jatady. Bılikke kelgender óz tártibin ornatady. Sóıtip, elde sondaı tóńkeristiń bireýi arqasynda konstıtýsııalyq monarhııa ornaǵan 1932 jyldan beri 19 konstıtýsııa qabyldanypty. Jeksenbide qabyldanǵany – 20-shy konstıtýsııa. Bul da birjola bekı qoımas. Halyq áskerılerdiń bıliginde qala bermes.
Jalpy, eldegi qazirgi qaqtyǵystyń basy osydan on jyl buryn premer-mınıstr, iri magnat Taksın Chınnavattyń tusynda bastalǵan. Úkimet basshysy halyqaralyq bir sammıtke ketkende áskerıler ony qaıta elge kirgizbeı qoıdy. Sóıtip, olar onyń ornyna Demokratııalyq partııanyń kósemi Aphısıt Vetchavany otyrǵyzdy. Biraq ol bılikti uzaq ustap tura almady. 2010 jylǵy saılaýda burynǵy premer Chınnavattyń qaryndasy Iınglak Chınnavat jeńiske jetip, bılik tizginin ustady.
Syrttaı qaraǵanda, demokratııalyq jolmen, saılaý arqyly jeńiske jetkendeı bolsa da, onyń qarsylastary bul jeńisti moıyndamady. Sóıtip, uzaq ýaqyt Bangkogtyń kósheleri qyzyl jeıde men sary jeıde kıgenderdiń sherýine tolyp, tipti, kólik júrýi múmkin bolmaı qalǵan. Sol tusta álem telearnalary Taıland astanasynyń kóshelerin tolqyndatqan qyzyl-sary nópirdi jıi kórsetetin. Bul eldiń halqy jumys isteýdi qoıyp, tek sherýge qatysýdy ádetke aınaldyrǵandaı kórinetin. Sol sherýshiler úkimet ǵımarattaryna basyp kirip, beıbastaqtyq ta jasaı beretin.
Osyndaı jaǵdaıda áskerılerdiń bılikti óz qolyna alýyn halyq qup kórgendeı de edi. Áskerı toptyń jetekshisi general Praıýt Chan-Ocha sonda tártip ornatam da, bılikti azamattyq topqa qaıtaramyn degen. Eki jyl ótti, qaıtarǵan joq. Aqyry áskerı demokratııaǵa negizdelgen konstıtýsııa qabyldandy. Onyń jobasy talqylanǵan da joq. Oppozısııa pikirine nazar aýdarylmady. Onyń kóp qaǵıdalary órkenıetti demokratııaǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Senat saılanbaıdy, taǵaıyndalady. Kóp oryn áskerılerge bólingen. Oǵan saıası partııa músheleri kire almaıdy. Jáne onyń tómengi palata sheshimderine veto quqy bar. Sondaı-aq, premer-mınıstr eshqandaı partııaǵa múshe bolmaýǵa tıis.
Áskerıler budan bylaı eshqandaı tóńkeriske jol bermeımiz deıdi. Azamattyq bıliktegiler áskerıler jasaǵan josparmen júrýge mindetti. Aldaǵy 20 jylda bul tártip, áskerıler demokratııasy ózgermeıdi. Oǵan halyq kóne me? Áserıler kóndirmek.
О́z adamyń ózekten tepse jaman
AQSh-ta prezıdent saılaýynyń naýqany kúsheıip tur. Eki úmitkerdiń bir-biriniń bedelin túsirý úshin sóz tańdamaıtynyn zańdy deseń, respýblıkashylardyń óz arasynan belgilengen úmitkeri mıllıarder Donald Trampqa qarsy shabýyldaryn jalǵastyrýyn túsindirý qıyn.
Ádette ishki partııalyq kúreste partııalastardyń bir-birin synaýy bolyp jatady. Laıyqty adamdy tańdaý úshin ol kerek dep ýáj aıtylady. Al sol laıyqty adam tańdalǵan soń búkil partııa sonyń jeńisi jolynda qyzmet etýge tıis. Biraq bul joly respýblıkashylar bul ádepten aınyp, sezd belgilegen úmitker Trampqa shabýylyn toqtatpaı otyr. Eldiń qaýipsizdigi máselesimen aınalysqan, joǵary dárejeli qyzmetter atqarǵan, dıplomatııalyq jumysta bolǵan 50 qaıratker bas qosyp, Respýblıkashylar partııasynyń Ulttyq komıtetine hat jazyp, shuǵyl túrde Trampty jańa úmitkerge almastyrýdy ótingen.
Bul hatty eskermeýge bolmaıdy. Ol ataqty «Nıý-Iork Taımsta» jarııalandy. Qol qoıýshylar belgili qaıratkerler. Ulttyq qaýipsizdik agenttiginiń jáne Ortalyq barlaý basqarmasynyń burynǵy dırektory Maıkl Haıden, Ulttyq barlaý basqarmasynyń birinshi dırektory, AQSh memlekettik hatshysynyń orynbasary bolǵan Djon Negroponte, burynǵy bas hatshy, Dúnıejúzilik bank prezıdenti Robert Zellık, burynǵy ishki ister mınıstrleri Tomas Rıdj, Maıkl Chertofftyń pikirimen sanaspaı tura almaısyn.
Hat avtorlary úmitkerge kóp aıyp taǵady. «Tramp myrza talaı ret AQSh-tyń eń mańyzdy ulttyq múddelerin, el aldynda turǵan dıplomatııalyq máselelerdi, amerıkalyq syrtqy saıasat negizdegen áriptesterdi, demokratııalyq qundylyqtardy múldem túsinbeıtindigin kórsetti. Sonymen birge, ol bizdiń qarsylastarymyzǵa kópshik qoıa sóılep, odaqtastarymyz ben dostarymyzǵa doq kórsetetini bar». Aýyr aıyptaýlar. Al osy hattyń bastamashysy bolǵan Redjına Tompsonnyń «Donald Tramp – bul opat» dep qysqa tujyrymdaýy tipti qatal.
Respýblıkashylardyń Trampty ǵaıbattaýyna jurttyń eti ólip ketkendeı. Saılaý naýqany bastalǵaly beri ol jaıynda ne aıtylmaı jatyr! Keshegi prezıdentter Úlken Býsh, Kishi Býsh bas bolyp, prezıdenttikke burynǵy úmitkerler Mıtt Romnı, Djon Makkeınder Tramp partııadan úmitker bolatynyn ańǵaryp, sezge de barmaı qaldy. Sol sezdiń ústinde oǵan aıtylǵan syn da talaıdy turalatar edi.
Osydan keıin Tramptyń shydamyna, kóntorylyǵyna tańdanbasqa sharań joq. Ol respýblıkashylardyń barlyq úmitkerlerine qarsy jalǵyz aıqasyp keledi. Jáne jeńip keledi deseń de bolǵandaı. Ashy synǵa moıymaıdy. Biraq ony da ońyp turǵan qasıet deýge bolmas. Talaı jurt sóz ótpeıtin tońmoıyn der. Partııalastarynyń sońǵy shabýylyna da myńq etpedi. О́zderi talaı nárseni búldirgen, josyqsyz mura qaldyrǵandar dep, qarsy soqqy berdi.
Qalaı degende de, bul hat Trampqa qatty tıse kerek. Respýblıkashylar partııasynyń Ulttyq komıtetiniń tóraǵasy Reıns Prıbas hattaǵy usynysty qabyldap, qaıta sezd asha qoımas, jańa úmitker usynylmas. Biraq óz adamdarynyń ózekke tepkeni úmitkerdiń bedelin túsiredi. Sirá, osynyń da áseri bar shyǵar, Trampqa qaraǵanda demokrattardyń úmitkeri Hılları Klıntonnyń reıtıngi 10 paıyzǵa joǵarylap ketti. Trampqa soqqy eki jaqtan da tıip jatyr.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
