Qazaq janynyń orys tildi bilgiri

Biz sóz ónerin árqashan joǵary baǵalaǵan halyqpyz. Ultymyzdyń arasynan aqyn-jazý­shylardyń kóptep shyǵýy bul sózi­miz­diń bir dáleli desek, rasynda da sózge qonaq berý, sóz tyńdaý, sóz syılaý qandaǵy bar qasıet. Osy qasıettiń arqasynda qazaq ba­lasynyń rýhanı álemi baı, kókjıegi keń bolyp ósedi. Endeshe, bizdiń elde kez kelgen salada eńbek ete júrip, ádebıettiń aýra­sy­men tynystaıtyn, sózben sýret salatyn adamdardyń kóptep kezdesýi de zańdylyq. Jýyrda biz sondaı oqıǵanyń kýási boldyq. Bul jolǵy keıipkerimiz – ákim. «Ákimder kitap oqymaıdy, olar naǵyz sheneýnik sıpat­taǵy bıýrokrattar» deıtin qoǵamdyq pikir qalyptasa bastaǵanda Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy Bórli aýdanynyń ákimi Bolat Sháki­mov bul oıdyń byt-shytyn shyǵardy. Eń ǵa­jaby sol, onyń ózindik qoltańbasyn, áde­bıettegi ornyn eń aldymen orys aǵaıyndar moıyndapty. Olaı deıtinimiz, or­ys tilinde jazatyn, Reseı Ja­zý­shylar odaǵy­nyń mú­shesi, áńgi­me­leri orys pro­za­sy­nyń antolo­gııasyna qo­syl­ǵan Bolat Shákimovtiń «Chto tam, za dalıý?» deıtin kitaby byltyr Más­keýdegi «Rossııskıı pısatel» bas­­pa úıinen «Sovremennaıa rýsskaıa proza» serııasy boıynsha jaryq kórdi. Odan keıin ile-shala Más­keý­degi Jazýshylar odaǵy basqar­masynyń bastama­sy­men Bo­­­­lat Shákimovtiń shyǵarma­shy­lyq keshi uıym­dastyryldy. Or­­ys­tyń zııa­ly qaý­ym ók­il­­deri qa­tysqan keshti Jazýshylar oda­ǵy bas­qar­masynyń tóraǵasy, tarıh ǵy­lym­da­rynyń doktory, MGÝ-diń profes­sory Valerıı Ganıchev ash­yp, jazýshy týraly «or­ys áde­bıe­tine orys sózin sheber meńgergen esti j­a­zýshy keldi, jańa esim paıda boldy» dese, M.Sholohov atyndaǵy syılyqtyń laý­rea­ty, aqyn Lıýdmıla Shıpahına: «Sońǵy jyl­­dary jaryq kórgen shy­ǵarmalardyń esh­qaısysy Bolat­tyń kita­by sııaqty meni elite almap edi. Kitapta orys tili mýzyka syndy estiledi, orys sózi bir-birine kirigip, tutasyp tur. Men orys áde­bıetinde talantty sheber­diń jáne jazýshy­nyń paıda bolǵanyna qýa­nysh­ty­myn!» dep Shákimovtiń shyǵarma­shy­­lyǵyna shynaıy pikirin bildiripti. Son­daı-aq, osy keshte akademık Iýrıı Vınogradov Bolat Shákimovke «Chto tam, za dalıý?» ki­taby úshin V.Pıkýl at­yndaǵy halyq­ara­lyq ádebı syı­lyqtyń dıp­lomy men altyn medalin tapsyr­ǵan bolatyn. Bul – qazaq qalamgeriniń úlken jetistigi. Bolat Shákimovtiń kitabyna múıizi qaraǵaı­daı orys zııalylary bergen baǵa úshin jerlesteri nege qýanbasqa? Qýanysh bólisse kó­beıedi demekshi, aldyńǵy kúni sol kitaptyń tusaý­keseri óz elimizde, Astanada, qazaq baspasó­ziniń qara­sha­­ńy­raǵy, toqsan jyldan asa tarıhy bar «Egemen Qazaqstan» gazetiniń re­daksııasynda ótti. Bir aıta ketetin jáıt, osy keshke Reseıden arnaıy qonaqtar da keldi. Oǵan qosa Senat, Májilis de­pý­tattary, zııaly qaýym ókil­deri keshtiń aja­ryn ashyp, eki sa­ǵattan artyq tek áde­bıettiń áń­gimesin aıtyp, jazýshy shy­ǵarma­shy­lyǵyn talqylady. Tusaýkeser rásimin «Egemen Qazaqstan» res­pýb­lıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saý­yt­bek Ab­drahmanov júrgizip, qonaqtarǵa sóz berip otyrdy. Basylym basshysy aldymen Bolat Shákimovti eki-úsh jyldan beri tanıtynyn, árbir áń­gimelesý barysynda onyń ádebıetti taza kásibı turǵyda jaqsy biletinin baıq­a­ǵanyn aıtyp ótti. «О́tken jyly Bolat «Nash sovremennık» jýrnalyn usynyp edi. Ishinde óziniń áń­gi­meleri bar eken. Oqyp shy­ǵyp, jaqsy áser al­dym. Al Máskeýden shyq­qan jınaq qatty tań­ǵaldyrdy. Mende Máskeýde ótken kesh túsi­ri­l­gen úntaspa bar. Ony kórip shyq­qanda, ásirese Ganıchev, Shıpa­hı­nalar­dyń sózin estigende tol­qymaý múmkin emes. Osyn­shalyqty talantty hal­qy­myz barda Elbasy mejelegen bıik asý­lardyń bárinen de asa­tynymyzǵa nyq senimdi bola alamyz», dedi Saýytbek Abdrahmanov. Qonaq syılaıtyn saltymyz boıynsha Bolattyń shyǵarmashylyǵy týraly alǵashqy sózdi reseılik qonaqtar aıtty. Qonaqtardy bastap kelgen Reseı Jazýshylar odaǵy bas­qarmasynyń hatshysy, «Rossııskıı pısatel» baspa úıiniń dırektory Nıkolaı Doroshenko Bolatty orystyń aýyl taqyrybyn sheber jazatyn Raspýtın, Astafev sekildi jazýshy­la­rymen bir qatarǵa qoıatynyn, son­dyq­tan onyń shyǵarmashylyǵyn orys pro­za­synyń tamasha úlgisi dep esepteıtinin aıt­ty. «Bolat qazaq halqynyń janyn orys tilinde ashyp berdi. Men alǵashynda bul kitaptan úlken áser kútkenim joq. О́ıtkeni, biz óz ortamyzdaǵy jazýshylardyń bá­rin bilemiz. Bir-birimizdi oq­yp júrgendikten, shy­ǵarma­shy­­lyq­ta­rymyz ete­ne bolyp ket­ken. Bi­raq, Bolattyń áńgime­leri men povesi kitap bolyp shyq­qanda úlken áser syılady. Sonda da óz sezimime seniń­ki­remeı, prozaıkterge taratyp berdim. Kitapty oqyp shyq­qan birinshi hatshymyz «jı­naq­tyń tu­saý­ke­se­rin ótkizeı­ik» dep bastama ja­sady. Onyń al­dynda esh­kim­niń kitabyna alǵy­sóz jazbaıtyn Popov bul ki­tap­tyń alǵysózin men jazaıyn dep aıt­qan. Alǵysóz jazbaıtyn, synı pikir bildir­meı­tin Popov­tyń qatal talǵa­my­na sáı­kes kelý ońaı emes. Osy­nyń bárin eskere kel­gende meniń kitaptan jaqsy áser alýym al­damshy sezim emes degen qo­rytyndyǵa kel­­dim», – dedi  N.Doroshenko. Al Reseı Jazý­shy­lar odaǵy basqar­ma­synyń hat­shy­sy, pro­za ke­ńesiniń tór­aǵasy Mı­haıl Popov: «Men al­ǵash qol­jaz­bany oqy­dym. Birden unady. Sosyn ony Do­­roshen­konyń ba­­syp shyǵaratyny una­dy. On­yń kitapqa degen jaýapkershiligin óte jaqsy bilemin. Ol kez­deısoq ki­taptardy shyǵarmaı­dy. Osy kitaptan týyn­da­ǵan bir oı­dy aıtaıyn. Pýtın bir joly: «Keńes ókime­tiniń qulaǵanyna ja­ny ashymaı­tyn adamdar­dyń júregi joq, al keńes ókimetin qaıta or­natýdy armandaıtyn adamdardyń aqy­ly joq», dep aıtyp edi. Myna kitap júrekpen jazylǵan. Keńes ókimeti zamanyndaǵy adam­dar­dyń taǵ­dyryn ádemi beınelegen. Shákimov ásirese áı­el­der týraly jaqsy jazǵan. Osy kitap arqyly qazaq dalasynda áıelderdiń ıy­ǵy­na sonsha­lyq aýyrtpalyq túskenin bildim. Shákimovtiń bir áńgimesinde aýylda jalǵyz ózi qalǵan er azamat týraly aıtylady. Ol adam­dy obraz arqyly oılandyrýǵa jeteleıdi. Oı jańaǵy jalǵyz qalǵan er azamattyń tóńi­re­ginen órbıdi. Son­daı-aq, onyń keıipkerleri kóbi­ne­se balalar bo­lyp keledi. Sondyqtan kitapty tutastaı bala­lyq shaq týraly povest deýge bolady. О́ıt­keni, talaı shyǵarma­sy bala­nyń kózimen berilgen. Eń mańyzdysy, munda sol balalar beınesine kóp úmit ar­tylǵan. Al endi eki kúnnen beri Astana qalasyn aralaı júrip, sol úmittiń aqtalǵanyna kózim jetti. Shyn má­nin­de osy qa­lany salǵan, jalpy­ el úshin qyzmet etip júrgen azamat­tardyń kópshiligi sol bir kezderdegi balalar ekenine eshkim talasa qoımas. Bul úshin men Bolatqa alǵys aıtamyn», – dedi M.Popov. Reseı Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy, «Algorıtm» baspasynyń bas re­dak­tory Andreı Voronsov bul kitaptyń belgili bir oılarǵa jeteleıtinin baıandady. Soń­ǵy jyldary orys ádebıeti deýge kelmeıtin, kom­mer­sııalyq paıda tabýdy kózdeıtin kitap­tardyń kóbeıip ketkenin, máselen, Pelevın, Sorokın, Tolstaıa sekildi kópshilikke tany­mal jazýshylardyń shyǵarmashylyǵynyń óz­in or­ys ádebıeti deýge bolmaıtynyn tilge tıek ete kelip, «Bul jazýshy­lar­dyń keıipkerleri osy zamanǵy adamdar. Biraq qansha oqysań da qa­byldaı almaısyń. Munyń jaýaby bireý. Ká­dim­gi postmodernıstik proza. Keıipkerlerin jaq­sy kórmeıtin, qaıta olardy ártúrli ekspe­rı­mentke salyp, mazaq­qa aınal­dy­ratyn jazý­shy­lar. Olar keıipkerlerin jaq­sy kórmegen soń oqyrman da jaqsy kóre almaıdy, qa­byl­damaıdy. Al Bolat óz keıipkerlerin bilip qana qoımaı, olardy jaqsy kóredi. Al bizdiń shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵy­myzdyń qaı­nar kózi – mahabbat. Bul tur­ǵy­dan alǵanda, ony orys jazýshysy dep ataýǵa bolady. Degenmen onyń qazaq jazý­shysy ekendigi de daýsyz. Keńirek maǵynada alatyn bolsaq, onyń orys tilinde sóz kesteleýi eki eldi jaqyndastyrady. Eki halyqtyń da óz keıipkerlerin jaqsy kórýi kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni, bizdiń mahabbatqa, ádiletke degen kóz­qarastarymyz birdeı. Son­dyq­tan, kór­shi otyr­ǵan eki eldi saıasat nemese tarıhı oqı­ǵa­lar emes, bir-birine degen jyly kóz­qaras, shy­naıy qabyldaý sezimi biriktiredi. Bul er adam­nyń áıeldi unatqanyndaı ne ananyń balaǵa degen mahabbatyna uqsas sezimder», – dedi ol. «Nash sovremennık» jýrnalynyń proza bóliminiń meńgerýshisi, jazýshy Evgenıı Shısh­kın avtordy quttyqtaı otyryp, qazirgi orys ádebıetiniń jaıyna keńirek toqtaldy. Ol osy zamanǵy orys ádebıetin Donsova, Akýnın sııaqty jazýshylardyń sıýjetteri birinen-birine kóship júretin detektıvterine, ekinshi – Sorokın, Pelevın sııaqty jazýshy­lardyń daý-damaıǵa toly shyǵarmashylyq­taryna, úshinshi – tap-taza kórkem áde­bıetke, ıaǵnı úsh arnaǵa bólip qaras­ty­ratynyn, onyń ishinde teledıdar men ınternetti jaýlap alǵan aldyńǵy ekeý tur­ǵan­da, kórkem áde­bı­etke qı­y­n­yraq tıetinin shegelep aıt­ty. «Bú­kil halyq barmasa da teatr, mýzeı­ler­diń bar bolǵany sııaqty, kez kelge­nimiz oqy­ma­saq ta osyndaı kitaptar­dyń ja­ryq kórgeni ma­ńyz­dy. Bul sekildi kitaptar tal­ǵamdy ósiredi» – dedi Shısh­kın. Ol son­daı-aq, jý­yrda «Bratına» alma­na­ǵyna jazýshy­nyń áńgime­le­ri jarııalana­tynyn da aı­typ ótti. Al otandastary ara­sy­nan al­ǵash sóz kezegin alǵan «Nıva» jýr­na­ly­nyń bas re­dak­tory Vladımır Gýndarev jıyrma jyl­dan beri jýrnal shy­ǵaryp kele jat­qanyn, or­ystyń aq­yn-ja­zýshy­la­ryn kóp­tep ja­rııa­la­ǵanyn aıta kelip: «Biz ózimizde jarııa­laıtyn aqyn-jazýshylar joq bolǵany úsh­in emes, dos­tas­tyq qarym-qa­tynasty art­tyrý úshin jýr­na­ly­myzdyń árbir sa­nyn­da reseılik qa­lam­ger­lerdi ja­rııalap oty­ramyz. Sol sekildi Bo­lat­tyń kitabynyń Reseı jerinen shyqqa­nyna qýa­nyshtymyn. Bul jı­naqty túgel oq­yp shyq­tym. Chehov ınto­nasııasymen ja­zy­lyp­ty. Orystyń tilin sheber meńger­ge­ni kó­ri­nip tur. Biraq qazaqtyń, onyń ishinde qa­rapaı­ym halyqtyń janyn ádemi ash­qan. Bul kitap­taǵy áńgimelerdi an­tıádebıettik qo­qys­tyń ara­syn­daǵy móldir bulaqtyń bir ju­tym sýyndaı dep baǵalaýǵa bolady», dedi. Iá, kesh barysynda Bolat Shákimovtiń shyǵarma­shy­lyǵy týraly túrli pikirler aıtyl­dy. Degenmen jazýshylardyń kópshiligi qazaq jany orys tilinde sheber beınelengen degen pikir mańaıynda oı órbitti. Árıne, qany qazaq bolǵan soń ol mindetti túrde qazaq janyn beı­neleıdi ǵoı. Sonaý keńestik ke­zeń­niń ózin­de Oljas Súleımenov «Arǵymaq­tar», «Qysh ki­tabyn», Ánýar Álim­janov «Jaýshyny» jaz­ǵan. Bul jazýshylardy ál­em­ orys jazý­shy­sy dep emes, qazaq jazý­shy­sy dep tanıdy. Bolat Shákimov te Reseı Jazý­shy­lar odaǵy­nyń múshesi bol­ǵanymen, qazaq jazý­shysy ekeni anyq. Bizde jazý­shy­lardy bir-bi­rimen salys­tyratyn bir ádet bar. Osy «sa­lystyrý durys emes» deı tura, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ja­zý­shy Aldan Smaıyl Bolat Shákimovtiń shy­ǵarmashylyǵyn Saı­yn Mu­rat­­be­kovke uqsat­ty. «Saıyn kórkem­dep jaza­dy, siz ómirdiń ózine uqsatyp jazady ekensiz», – dedi ol keshke qatysyp otyrǵan avtorǵa. Tanymal ja­zýshy Shárbaný Beısenova óz sózinde tusaýkeser ıesine Reseıdiń kórnekti sóz zergerleriniń  bıik baǵa berýi ulttyq ádebıetimizdiń de mereıin tasytatynyn aıtty. Osy keshtegi jáne bir tyń pikirdiń avtory Parlament Májilisiniń depýtaty Vıktor Kııanskıı boldy. Ol Bolatty qazaq jazýshysy da, orys jazýshysy da emes, Eýrazııa ja­zý­shysy dep atady. «Elbasymyz bir joly Más­keýde saparda bolǵanda MGÝ-diń stýdentterimen kezdesip edi. Sol kezdesýde tilimiz, dinimiz ózge bolǵanymen, sezimderimizdiń biregeı, ıaǵnı eýrazııalyq bolýyna úmit artamyn dep edi. Myna kitap sol sózdiń dálelindeı. Taza bu­laqtyń sýyndaı. Tipti taqyrybynyń ózi án salyp tur. Orys sóziniń sazyn jaqsy biletin adam jazǵany bilinedi», – dedi ol. «Chto tam, za dalıý?» kitabynyń tusaýke­se­rinde basqa da jaqsy pikirler kóp aıtyl­dy. О́ziniń jerlesteri atynan da, jazý­shy­lar atynan da pikir bildirýshiler boldy. Olar­dyń barlyǵy Bolattyń ákimdik qyz­metti at­qara jú­rip, mynandaı tamasha ki­tapty qalaı jaz­ǵa­nyna tańqalys sezimderin de jasyr­ma­dy. Kitap jeti myń danamen, ájep­teýir kóp tırajben jaryq kóripti. Endigi pikirdi qazaq oqyr­mandary aıtaryna senimdimiz. Bir aıta keterligi, sheneýniktik qara papki pen jazýshy aq paraǵyn bir-birine ózara úılestire bilgen ja­zýshynyń ejelgi kórshi, orys aǵaı­yndar­dyń ádebıet maıtal­mandarynan «qu­by­lys» degen baǵa alyp, shyǵarmalary zamanaýı or­ys proza­sy an­to­logııasyna enip, sol ar­qy­ly búkil bir ult­tyń jan-dúnıesin, mi­nez-qul­qyn solarǵa túsinikti tilde kórsetip, dá­rip­tep, sol ar­qy­ly baq asyryp jatqany qýantady. Bizdi qýantqan taǵy bir jaı boldy. Reseılik ataqty qalamgerler Astana týraly, os­yndaı qa­la saldyrtqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev týraly tamasha pikirler bildirdi. «Biz As­ta­nanyń kelbeti, Qazaqstannyń jetistikteri, Pre­zıdent Nazarbaevtyń eńbegi jaı­ynda joǵa­ry baǵalardy kóp estigenbiz, olar­dyń keıbirin ar­tyq aıtylǵandaı da kórgenbiz. Sóıtsek, ol ba­ǵa­lar jerine jetpeı jatady eken, bizdiń kór­ge­ni­miz shynynda da qaıran qal­dyrady», deıdi olar. Aıgúl SEIILOVA. ––––––––––––––––––– Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.