Sambo sańlaǵy

Búginde Jaıyq óńiri 5 álem, 75 Qazaqstan chempıonyn tárbıelep shyǵarǵan bolsa, bul iske Músilim Ońdaǵanovtyń qosqan úlesi qomaqty Qazaqtyń qaı óńiri de qasıetti, kıeli. Ańyzaqta kenezem kepti, tilim qurǵady demeı, tekti babalarymyz qut-meken sanaǵan qumy da qudiretti, tasynda da bir jylylyq bar, ıisi baldaı jýsany qandaı! Sodan da shyǵar, halqymyzdyń týǵan jerden artyq jumaq, elden artyq turaq joq dep, kindigin sol dalanyń bir tal jýsanyna baılap, dóńgelengen dúnıe­niń qaı túkpirinde júrse de týǵan topyraǵyna aınalyp soǵa beretini. Álemde osyndaı jeri úshin adal jaralǵan, ony qasyq qany qalǵansha qorǵaǵan, keıingi urpaǵyna shashaý shyǵarmaı amanat etip tap­syrǵan ultymnyń, onyń ur­pa­ǵynyń uly­lyǵy sheksiz ǵoı. Sol babalar dás­túrin berik ustap, eli men jerin pir tutyp, abyroıyn qaıt­sem kóterem, ózgeniń aýzyna qarap, aıt­qanyn eki etpeıtin zamanda ketken eseni táýelsizdik tusynda qalaıda qaıtarýym kerek, ol úshin óleýsiregen janar otyn tiriltip, namystyń totyn ketirip, maıyrylyp qalǵan júzin shar qaıraqqa janyp shyǵarý arqyly maqsatqa jetsem degen bir azamatpen Jaıyq jurtyna barǵan sapary­myz­da tanysyp, oı bólisip júretin edik. Endi, mine, Táýel­siz­digimizdiń 20 jyldyǵynyń qar­sańyn­da sol azamatty oqyrmanǵa tanys­tyrý­dy jón kórip otyrmyz. Ol sambo sań­laǵy – Músilim Ońda­ǵanov. Biz Qajymuqan baba­myz­­dyń sýretine qarap qan­daı alyp adam dep qaıran qa­latynymyz bar. Al men Mú­silimdi kór­gende, sol alyp ba­ba­myz­dyń ózi bol­masa da qazir­gi jer betindegi kózindeı kórýim óz al­dyna, býradaı bul­qyn­sa tóńire­gin­deginiń bá­rin japy­ryp tastaı­tyn­daı elesteıtini bar. Qurysh quı­masyndaı shymyr dene, bolat arqannan eskendeı bulyń-bulyń bul­shyq et, shoıyn shoqpar­daı judyryq, bólek bitimdi bet-pishin, sharasy shaǵyn bolǵanmen ot shashqan qos janar, darhan daladaı kerilip jatqan keń mańdaı – nesin aıtasyz, munyń bári jigit aǵasynyń búkil bolmysy tar­lan­ǵa ǵana tán dep turǵandaı. Shóp shyq­qan jerge shyǵady. Tatyr – taqyr. Músi­lim qazaqtyń ardaqty aqyny: «Army­syń, sulý Ja­ıy­ǵym, Ardaqty qonys – mekenim, Kerek emes qaıyǵyń, Aımalap júzin, ótemin!», dep Aqjaıyǵy týraly aǵynan jarylyp, odan keıin: «Taıpaǵym, týǵan Taıpaǵym... Saǵan men dáıim balamyn, Anam dep seni aıtamyn, Jaıaýlap qalsa qalamym, Jyr minip senen qaıta­myn», dep Juban Mol­da­ǵalıev jyrlaǵan Taı­paq­tyń túlegi. Taǵdyr shirkinniń talqysy ár alýan ǵoı. Shıetteı alty bala ata-anasynan aıryl­ǵan­da Músi­lim úsh jasta ǵana eken. Tiri­niń tirshiligi, erteńgi kúnge degen umty­ly­sy, talap-talpyny­sy olardy ómir kóshinen qaldyrmapty. – Jetinshi synyptan bastap, kúrespen aı­na­lystym. Fazyl Sadyqov, Marat Qaj­banov aǵa­larym aýylda býynymdy bekitip, qabyr­ǵam­­dy qataıtsa, baǵyma qaraı Alla jolyq­tyrǵan bapker Batyr Qýanyshev sambo kúre­si­ne baý­lydy, – deıdi ol aldyńǵy tolqyn aǵa­larynyń ózine degen iltıpatyna izet tanytyp. Aýylda orta mektepti bitirip Oralǵa kel­­­gen tusta dańqy jer jarǵan Asqar Shaıhıev pen Dáýlet Turlyhanovqa eliktep, bolmasa da uqsap baǵýǵa umtylǵan. Jigeri myqty, alǵan betinen qaıtpaıtyn osyndaı talapty jasty Batyr aǵasy qamqorlyǵyna alady. Tókken ter zaıa ketpeıdi. Kóp keshikpeı chempıon atanady. Budan keıingi oqý-jattyǵý jumysy Al­ma­tyda, el quramasynyń bas bapkeri Kereı Qoı­shybektiń qol astynda, Dáýlet Tur­ly­hanov­pen «Dostyq» sport kesheninde jalǵa­sady. 1987 jyly Oralda ótken Qazaqstan kýbo­gy jolyn­daǵy alaman jarystan keıin ol óziniń ataq-abyroıǵa bólenip, chempıon bolýynan góri, keıingi jastardyń jarqyrap shyǵyp, Otan mártebesin kóterýi aýadaı qajet dep birjola bapkerlik jumysqa bet bu­rady. Bet bur­ǵanda qalany jaǵalap qal­maı, týǵan aýylyna jol tartady. Maqsaty qııandaǵy eldi mekende buıyǵy tirlik keship jatqan balalardyń ara­sy­nan izbasar tár­bıeleý. Sóıtip, kindik qany tamǵan Taıpaq óńiriniń sportyn jolǵa qo­ıyp, kúresten ondaǵan shákirt tárbıelep, oblys­ty asyp, res­pýblıka kólemindegi ja­rys­tarda olar­dyń mańdaıy jarqyrap shyǵýy talaıdyń aıyzyn qandyrady. Osy tusta aıtýly bapker Batyr Qýanyshev Músilimdi Oral­ǵa shaqyryp: «Sen daıyndaǵan jas qy­ran­dar erteń osy qalaǵa keledi. Sol kezde olardy balapandaı baýlıtyn óziń bolasyń. Sen oralsań, ekeýmiz qoldassaq talaı tamasha isti atqaramyz», – deıdi. Ustaz sózin shákirti eki etpeıdi. Bul aradaǵy jattyqtyrýshylyq jumysynda ol óziniń qarym qabiletimen, uıym­dastyrýshylyǵymen tanylady. Tala­by bar talantty jastar birtindep kórinip, aza­mattyń abyroıyn asyrady. Budan keıin oǵan sol kezdegi oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev Batys Qazaqstan obly­sy týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport bas­qar­m­asynyń basshysy qyzmetin usynyp, bıýd­jetten 308 mln. teńge qarjy bóldiredi. Osy aqshanyń ár tıynyn esepteı otyryp, qıyn zamanda qısyny ketip qıraýdyń aldynda tur­ǵan «Jastyq» jáne P.Atoıan atyndaǵy ortalyq stadıondardy eýropa­lyq standartqa saı jón­deýden ótkizedi. 3 myń oryndyq muz aı­dyny bar jabyq sport saraıy, at sporty kesheni, ja­byq júzý basseıni salyna­dy. Sol sekildi oblys boıynsha 1417 sport qu­ryl­ǵy­lary, sonyń ishinde minberleri men kıim aýys­tyratyn oryndary zamanǵa saı jaraq­tal­ǵan 3 stadıon, 271 sport zaly, 2 eskek esý baza­sy, 223 basketbol, 304 valeıbol, 264 fýtbol alańdaryna kúrdeli jóndeý jumystary júr­gi­ziledi. Endigi jerde halyqtyń ıgiligine jasalǵan bul oryndardy tıimdi paıdalaný maq­satynda ár túrli is-shara­lar uıym­das­tyrý úrdisi qolǵa alynady. Mysaly, «Sport­shylar salamatty ómir saltyn qoldaıdy» degen taqyryp kóleminde 1464, «Jastar  esirtki men maskúnemdikke qarsy» atty shara boıynsha 1260 buqaralyq-sport­tyq sha­ra­lar ótkizilip, oǵan 24 myńnan astam adam qatysady. Keıin bul jumys dástúrge aınalǵan. – Sport keshenderiniń bári de eshkimniń jeke dúnıesi emes, halyqtyń menshigi, basqar­ma­nyń balansynda tur. Bul kez kelgen  azamat­tyń sport­pen shuǵyldanýyna, jarystar ót­kizýine múmkin­dik beredi. «Kisideginiń kilti aspanda» dep bireýdiń jeke menshigi bolsa oǵan jaly­na­syń, qyrýar qarjy tóleısiń. Halyqtyń ıgiligine degen ortaq baza barlyq sport túrlerine tegin. Me­niń bir ǵana oıym bar, solardyń ishinen júz­den júırikterge arnalǵan daryndy bala­lardyń sport mektebin uıymdastyrý máselesi. Bul bizdiń obly­symyzda jaqsy jolǵa qo­ıyldy desem artyq aıtqan­dyq bolmas. Da­ryn­dy balalarǵa arnalǵan ondaı bilim orda­lary sportqa qajet dúnıe­ler­men tolyq jabdyq­tala otyryp, oqýshylardy 4 mezgil tamaqpen qamta­ma­syz etý de sheshimin tapqan. Bizdiń ondaı mektepterde tek qana óz oblysymyzdyń bala­lary ǵana emes, kórshiles Atyraý, Mańǵystaý, Aqtóbe oblysynan kelgen talapkerler de oqyp jatyr, – deıdi Músilim Ońdaǵanuly. Iá, Músilimniń uıytqy bolýymen Oral qa­la­synda 2000 jyly jastar arasyndaǵy Azııa chempıonaty, 2002 jyly Pre­zı­denttiń júldesi úshin álem kýbogy, 2003 jy­ly jas­ós­pi­rimder men jastar arasyndaǵy álem chem­pıo­naty, sol jyly Azııa chem­pıonaty, 2007 jyldan beri Otanymyzdyń Pre­­zıdenti júl­desi úshin álem kýbogy úzdiksiz ótkizilip keledi. О́tken jylǵy Prezıdent júldesi úshin sambodan ótken álem kýbogynda memleketimizdiń Ánura­ny 4 ret shyrqalyp, kók baıraǵymyz 23 ret kóterilipti. Jalpy, sambo dúnıejúziniń 75 elin­de myq­ty damyǵan. Sol bıikke kóterilý jo­lynda Oń­daǵanov bastaǵan azamattar ter tó­gip, qyzmet jasap keledi. Onyń alǵashqy jetistikteri kóńilge qýanysh uıalatady. Máselen, Azııa men álemdik jarystarda erekshe kózge túsip, chempıon atanǵan jalyn júrek, jumyr bilek, kúsh qýaty tasyǵan jastar kóp-aq. Solardyń qatarynda Azııa men álem chempıondary Qonys Jetpisov, Beıbit Ná­sip­qalıev, Erlan Álıev, úsh dúrkin Azııa, úsh dúr­kin álem chempıony, Álem kýbogynyń ıegeri, Halyq­ara­lyq dárejedegi sport sheberi Erbolat Baı­batyrov, Ashat Shaıhıev, Medet Ońdaǵanov, Edil Úsenov, Marat Tabyldıev, Meńdihan Jákenov, Baýyr­jan Mám­betov, Birles Esenǵalıev, Far­hat Ab­dýalımov, Ospanhan Boranbaev, Tımýr Ońda­ǵanov, Baǵdat Jarylǵasov, Azamat Muqanov sekildi júzden júırikter el maqtanyshyna aı­nal­ǵan sport jul­dyzdary. Osylardyń ishinde Qo­nys Jetpisov pen Erbolat Baıbatyrovtyń jóni bólek. Sebebi, bul eki azamat álemdegi nebir aıtýly dodalarda aldyna jan salmaǵan óren júırikter. Sambodan Tashkentte bolǵan álem chem­pıona­tyn­da Azamat Muqanov álem chempıony ata­ndy, osyndaı bıikke jetýime balýan Berik Jet­pis­baevtyń, sambonyń qyr-syryn úı­ret­ken Kereı Qoıshybektiń, qam­qor qolyn sozǵan Músilim Ońdaǵanovtyń qosqan úlesteri erekshe, deıdi ol. Sportqa degen qulshynys tek qana jas­tar­dyń arasynda ǵana emes, sonymen qatar, úl­ken­derdiń de oǵan óz úlesterin qosyp júr­ge­nin, kezi kelgende otandyq, tipti álemdik ja­rysqa qaty­syp chempıon dárejesine jetý Jaıyq boıynda jaqsy jolǵa qoıylǵan eken. Sonyń bir dáleli, ótken jyldyń qazan aıyn­d­a Chehııanyń astanasy Praga qalasynda sambodan sheberler ara­syn­da ótken álem chem­pıonaty der edik. Bul birinshilikke tórtkúl dúnıeniń 28 memleketinen sambo kúresiniń myqty balýandary qaty­syp­ty. Qa­zaq eliniń quramasyna múshe oraldyq 10 adam­dy Músi­lim bastap barypty. Sol onnyń al­taýy al­tyn, ekeýi qola medalǵa qol jetkizipti. Shaý tartsa da sharshamaǵan aldyńǵy tolqyn aǵa­larymyzdyń bul qajyr-qaıraty keıingi jas­qa úlgi bolsa kerek. Dúnıejúzilik sol ja­rysta Músilim chempıon atanypty. Alǵan ataqqa mastanyp, atqarǵan isine ma­sat­tanbaıtyn Músilimmen sóılesip otyr­ǵan­da, ol táýelsiz memleketimizdiń irgesin bekitý jolyn­da is atqaryp jatqan azamattar týraly jıi aı­tady. Oblys basshysynyń kóz qarasy túzý bolmaǵan jerde istiń ilgeri bas­paıtynyn, bul turǵydan kelgende burynǵy eki ákim Qyrym­bek Kó­sherbaev pen Nurǵalı Áshimovke degen shy­naıy iltıpatyn búkpe­siz jaıyp salyp, qazir qa­nat­tasyp jumys istep kele jatqan Baqty­qoja Izmuham­betov­ke shynaıy izetin bildiredi. Aldyńda aǵań bary qandaı jaqsy, dep qoıady. Músilim Ońdaǵanov uıytqy bolyp kele jatqan sporttyń taǵy bir túri – short-trek. Bul sporttyń elimiz boıynsha 80 paıyzy oral­dyqtardyń enshisinde eken. Qa­sıetti Jaıyq óńi­rin­de qazir 5 álem chempıony, 75 Qazaqstan chempıony, 15 halyq­aralyq dáre­je­degi sport sheberi bar desek, 88 sportshy Qa­zaq eliniń ulttyq quramasyna enip­ti. Al 124 óren otandyq jasóspirimder qu­ra­masyna múshe eken. Qustyń qos qanatyndaı ár kez qatar júretin aǵasy Dáýlet Turly­hanov­tyń: «Músi­lim baýyrym qazaq halqynyń mań­daıyna bitken úlken patrıot. Shirkin, respýblıka spor­tyn­­da Músilimdeı azamat kóp bolsa, Qazaqstan sportynyń baǵy baıaǵyda-aq jarqyrap janar edi», dep súısinetinin de oraıy kelgende aıta ketsek deımiz. Aldy keń azamattyń myna bir týǵan aýylyna jasaǵan qamqorlyǵyn aıtý arqyly ózgege úlgi etse ketsek deımiz. Sonaý alasapyran jyl­dary qııan­da jatqan Taıpaq jurty qıyn­dyqtan qy­sy­lyp, azamattaryn izdeı bas­taǵanda Músilim bar jıǵan-tergenine azyq-túlik, kıim-keshek alyp, ony 5 júk má­shınesine tıep, kindik qany tamǵan eline jetkizedi. Okrýg ákimderin jınap, kópbalaly otba­sylarynyń, talaı taý­qy­metti bastan ótkizgen úlkenderdiń tizimin alyp, qyldaı etip bólip beredi. Oǵan aqsa­qal­dy ákeler, aq jaýlyqty analar «Atymtaı jomartym, aman bol!» dep batalaryn jaý­dyrypty. Meni kógertip, kóktetip kele jatqan sol qazyna qarttardyń batasy, sportqa baýlyǵan aǵalardyń, izbasar jastardyń yqylasy bolýy kerek, – deıdi ol. Ondaǵan chempıon daıyndap shyǵarǵan, júz­de­gen jasty baptap baǵyn ashqan, elge tany­typ, táýelsiz Otanymyzdyń dańqyn asyrǵan Ońdaǵanov – negizgi qyzmetine qosa 11 jyl boıy elimizdiń Sambo fe­de­rasııasynyń prezıdenti bolsa, Dzıýdo kúres federasııa­sy­nyń, Azııa sambo federa­sııa­synyń vıse-prezıdenti, Oral qalasy ákimi­niń orynbasary, sambodan Qazaq eli­niń eńbek sińirgen jat­tyq­tyrýshysy, sport sheberi, qurmetti sport qaıratkeri, «Qur­met» ordeniniń ıegeri sekildi abyroıly qyz­met pen mártebeli ataqtar alǵan márt azamat. Eń bastysy, ol alǵashqy kezde táýelsiz memleketimizde tyń sport túri bolyp sanalyp, qazir berik ornyqqan sambonyń qazaq topyraǵyndaǵy altyn dińgegi, onyń damýy­na ólsheýsiz úles qosyp, myńdaǵan jas­tyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, aldyn álemdik deńgeıge jetkizgen sport sardary, sańlaǵy. Atam qazaqtyń «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen ataly sózi osyndaı parasatty ulǵa qatysty aıtylǵan bolar. Súleımen MÁMET. Batys Qazaqstan oblysy.