Bul – qazaqstandyq mentalıtet

Qazaqstanda júrip jatqan qazirgi saıası úderis bireýlerge túsiniksiz kóringenimen barsha kópshilikke túsinikti. «Elimiz tynysh, qarnymyz toq. Bul jaǵdaıǵa Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń basshylyǵymen qol jetkizdik. Ol Qazaqstandy álemniń eń ozyq elderiniń qataryna qosatyn baǵdarlama jasady. Endeshe aıaǵyna deıin ózi júzege asyrsyn» – deıdi bizdiń halqymyz. Álemde mundaı jaǵdaılar bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldy-artynda Amerıkada Franklın Rýzvelt 16 jyl, Fransııada de Goll 11 jyl prezıdenttik etti. Pak Chon Hı Ońtústik Koreıany 18  jyl basqardy.  Mahathır  Mohammad Malaızııany 22 jylda Azııanyń barysyna aınaldyrdy. Al Lı Kýan Iý Sıngapýrdyń bıliginde 31 jyl boldy. Sondaı bir  tarıhı sheshimge Qazaqstan halqy da kelip otyr. Olardyń kókeıindegi qara­paıym da naqtyly tilek endi saılaýǵa aınal­dy. Halyqty bul jumysty júzege asyrý prosedýrasy asa mazalamaıdy. Demokratııa prosedýra úshin emes, demokratııa mazmun, nátıje úshin kerek deıdi olar. Bul da demokratııa. Búgingi demokratııanyń naǵyz arǵy atasy. Bizdiń halqymyzda sonaý ǵun, saq zamandarynan bar úrdis. Ǵalymdar ony áskerı demokratııa dep ataıdy. Qazaq handyǵy tusynda sol demokra­tııa­nyń azamattyq qoǵamǵa da kóshkendiginiń naq­tyly mysaldary bar. Máselen, Bıler ıns­tıtýty. Qazaq aýyly myna kisi bı bolsyn dep saılaǵan emes, batyrdy da eshkim joǵarydan taǵaıyndamaǵan. Kim ádil, soǵan júgingen. Kim qol bastaýǵa qabiletti, sonyń sońynan ergen. Munyń jarqyn mysaly Abylaı han­nyń júrip ótken joly. Jońǵarlarmen soǵys­ta erlik kórsetip, el tanyǵan jas sultanǵa Ábilmámbet han arǵynnyń atyǵaıynyń ǵana bıligin bergen. Biraq, qalyń qazaq ony 20-25 jasynan bastap-aq han dep tanyp, aldyna kelip júgingenin dáleldeıtin óleń-jyr, ańyz áńgime kóp. Sol zamannyń iri saıası tulǵalary Tóle, Qazybek bıler de ony qoldaǵan, Buqar jyraý qasynda bolǵan. Qolbasshylyqqa resmı uıǵarylmasa da úsh júzdiń  kóptegen ba­tyrlary onyń qol astyna jıylǵan. Tipti qal­maqtyń qontaıshysy Qaldan Seren tut­qyny Abylaımen han retinde kelissóz júr­gizse, Qytaı ımperatory Sıan Lýn da ony han dep tanyǵan. Reseı patshalyǵy da Abylaı sultannyń aıryqsha bedeldi ekenin baǵalap, onymen han dárejesinde qarym-qatynas jasaǵan. Sóıtip, Abylaı resmı aq kıizge otyrǵyzylyp, han kóterilgenge (1771 j. – E.Á.) deıin attaı 35-40 jyl han deńgeıinde qaıratkerlik kórsetti. О́ıtkeni, halyqqa prosedýra kerek emes edi. Nátıje kerek edi. Nátıje boldy. Abylaı qazaqtyń basym bóligin bir týdyń astyna jıyp, jońǵarlardan Jetisýdy, Altaıdy, Tarbaǵataıdy azat etti. Árıne, halyq ta mundaı jaýapkershilikti ózin tanyta bilgen tulǵaǵa artady. Mine, osy jerde máseleniń ekinshi qyry – jeke adamnyń tarıhtaǵy róli shyǵady. Sol zamanda Abylaı han bılik basyna kelmese, tarıhı arenasynan Jońǵar handyǵy emes, qazaq Ordasy joıy­lyp, oırattar emes, qazaqtar qyrylyp ketýi ábden múmkin-tin. Ol kezde Jońǵarııa kú­sheıip turǵan bolatyn. Olardyń handary ver­tıkaldy bılikti kúsheıtetin zańdar qabyldap, oırat taıpalaryn tas túıin biriktire aldy. Ońtústik Sibir halyqtary men qazaqtardan alym-salym jınap, jerlerin óris-qonys etken, Shyǵys Túrkistandaǵy otyryqshy uıǵyrlardy óz múddesine qyzmet etkizgen Jońǵarııada sol kezdegi qazaqtardyń túsine kirmegen óndiris damydy. Oırattar  metall qorytyp, zeńbirek jáne basqa qarý-jaraqtar jasaýdy bylaı qoıǵanda, mata men qaǵaz óndirisin jolǵa qoıa aldy. Qytaı men Reseı sııaqty qala – qamaldar sala bastady. El bıleýshileri men baılary  qoldan gúldendiril­gen baý-baqshaly saraılarda turdy. Jońǵar­lardyń eń qudirettenýi Syban Rabdan men onyń uly Qaldan Seren qońtaıshylardyń tusy bolsa, bul Táýke han ólip, qazaq Ordasy is júzinde maıda handyqtarǵa bólinip ketken kez-tin. «Bólingendi bóri jeıdi». Bólshek­tengen qazaqty bir jaǵynan Reseı, ekinshi ja­ǵynan jońǵarlar kertip jep, Edil qal­maqtary men ózge elder eteginen tartyp jatty. Mine, sol tusta tarıh arenasyna shyqqan Abylaı qazaqtardy biriktire aldy. Al Qal­dan Seren ólgen soń Jońǵar handyǵynda onyń ornyn basatyn laıyqty tulǵa tabyl­mady. Bálkim tabylýyna tym kúsheıip ketken taq talasy kesirin  keltirdi. Mentalıtet bó­lek, dástúr-zań bólek degendeı. Al, kórshi ımperııalar kóshpelilerdi jer betinen joıýdyń josparyn áldeqashan jasap qoıǵan bolatyn. Tek másele qaısysynyń buryn joıylýynda turǵan. Bul joly qazaq aman qalyp, jońǵarlar joıyldy. Myqty tulǵany qajet etetin osyndaı bir tarıhı silkinis bizdiń elimizde ótken ǵasyr­dyń 80-shi jyldarynyń aıaǵy men 90-shy jyldarynyń basynda taǵy da bastaldy. Bul kezde patshalyq Reseıdiń zamanynan beri qordalanyp, KOKP kúshpen ustap kele jatqan kóp problema býyrqanyp shyǵa keldi. Shyǵa keldi de, Gorbachev otyrǵan Kremldiń óziniń astyn oıyp tústi. Jaǵdaı aımaqtarda da máz bolmady. Grýzııanyń tuńǵysh Prezıdenti Gamsahýrdııa ustanǵan ásire ultshyldyq onyń óziniń túbine jetip, eldegi tolqý kúni búginge deıin basylǵan joq. Ázirbaıjan men Armenııa arasynda Qa­rabaq daýy ýshyqty. Mol­dovadaǵy saıasat respýb­lı­kanyń ból­shek­tenýi­ne áke­lip soqty. Ýkraına men Qyrǵystan qazir de tyn­shymaı tur. Túrkimen­stan tuıyqtalyp, terror­lyq ja­rylystar oryn al­ǵan О́z­bekstan she­karasyn shart bekitýge kóshti. Ol jyldary bizdiń respýblıka da «qaınap» jatty. Bólinip ketkisi nemese ból­shektep alǵysy kelgen­der­diń aıqaıy jer jardy. Ol júzege aspaǵan soń azamat­tyq qoǵam degen jeleýmen is júzinde orys óktemdigin saqtaıtyn memleket qurý úshin jantalasqandary da jetkilikti boldy. «Qazaq­stan tek qazaqtar úshin» degen uran da estilmeı qalǵan joq. Bizdiń Prezıdentimiz mundaı ekstremızmniń, se­pa­ratızmniń bárine toıta­rys berdi. Toıtarys bergende jer ıesi qazaqtardan ózge ulttar basym bolyp ketken respýblıkanyń basty kemshiligin, ıaǵnı kóp ultty­ly­ǵyn onyń artyqshylyǵyna aınaldyra alyp toıtarys berdi. Nuraǵańnyń bul saıa­saty syrt kózge bir-bi­rine keraǵar kórinetin.  Polıýs­tiń eki basyna da jarmasqanyn túsinbe­gender nemese túsingisi kelmegender basshy­myzdy  tópelep synap ta jatty. Máselen, bizdiń tuńǵysh Prezıdentimiz egemendiktiń elesi keze bastaǵan kezden-aq respýblıkanyń derbes saıasatyn júrgizýdi batyl qolǵa aldy. Prezıdentimiz tómennen bastalǵan erikti Odaqty kókseı júrip, ózgelerdiń eski óktemdigin esh qalamady. Soljenısyn, Govorýhın sııaqty jeke saıasatkerlerden ǵana emes, Máskeýdiń resmı adamdarynan shyqqan «Soltústik Qazaqstan Lenın jańylysyp berip qoıǵan Reseıdiń baıyrǵy jeri» degen pikirin birden toıtaryp, olardyń kelesi qadamynyń aldyn aldy. Máseleni Gorbachev pen Elsınge ashyq qoıyp, Rýskoı bastaǵan Reseı delegasııasyn shaqyrtty. Sóıtip, eki jaqty shartqa qol qoıyp, Reseıdiń Qazaq­stan terrıtorııasyn moıyndaıtyndyǵyn jáne esh ýaqytta kóz alartpaıtyndyǵyn málimdeýine qol jetkizdi. Týra osy kezde Moldovanyń Dnestrinde, Ázirbaıjan men Armenııa arasynda qantógis bolyp jatqan­dyǵyn eskersek, bul qujattyń qanshalyqty  mańyzdy ekeni ózinen ózi túsinikti bolady. Endi kazak-orystardyń aýyq-aýyq boı kóterýine negiz qalmady. Jalpy el tynshydy. Biraq Nuraǵań damyl tapqan joq. Elimizdiń astanasyn soltústikke kóshirýge kirisip, ony qysqa merzimde júzege asyrdy. KOKP ydyraǵan kezde bizdiń basshymyz  Qazaqstan Kompartııasyn saqtap qaldy. Sóıte tura qasyna kapıtalıstik Amerıka men musylman eli Egıpetten keńesshiler jınap, respýblıkada naryqtyq ekonomıkany kórshilerden buryn engizýge kiristi. Kooperatıvtik qozǵalys jandanyp, kommýnaldyq úıler jekeshelendirildi. Ol Keńes Odaǵyn taratqan  slavıan res­pýblıkalarynyń úshtik odaǵynyń shaqyrýy­na barǵan joq. Esesine Ashhabadta bul úshtikke tepe-teń bolýǵa tıis Ortalyq Azııa men Qazaqstan lıderleriniń bas qosýynda olardy TMD-ny qurýǵa muryndyq bolýǵa kóndirdi. Kóp uzamaı TMD-nyń kindigi Almatyda kesildi. Budan ári Eýrazııalyq Odaq qurý jónindegi ıdeıany kóterdi. Bizdiń basshymyz ıadrolyq qarýdan bas tartty. Biraq bul qadamyn Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin kóterý úshin barynsha paıdalanyp baqty. Iаdrolyq qarýdan arylta otyryp, iri derjavalardyń Qazaqstannyń qaýipsizdigin qorǵaýǵa kepildigin aldy. Nuraǵań Reseı rýbliniń aımaǵynda qalýǵa tyrysyp baqty. Biraq Qazaqstannyń ulttyq valıýtasyn da qupııa túrde daıyndap jatty. Al reseılikter rýbl aımaǵynan shyǵaryp tastaǵanda teńgeniń alǵashqy partııalary Qazaqstanǵa jetkizilip te qoıǵan bolatyn. Biraz jurt bul jyldar ishinde Qazaq­stan­nan ózderiniń etnostyq otandaryna kóshti. Esesine sheteldegi qandastarymyzdyń kóship kelýi qamtamasyz etildi.Ol Qazaqstannan kó­ship ketkenderdiń de, qaıtyp oralǵandardyń da jolyn qıyndatqan joq. Biraq, qos aza­mattyq berýden úzildi-kesildi bas tartty. Qazaq tili memlekettik til mártebesine ıe bolǵanymen, orys tili resmı til dárejesin aldy. Qazaqstan Reseımen áskerı yntymaq tý­ra­ly kelisimge qol qoıyp, TMD-nyń ujymdyq qaýipsizdigi týraly kelisiminiń múshesi bo­lýymen birge, NATO-nyń   «Beıbitshilik úshin seriktestik» baǵdarlamasynyń músheligine qol jetkizdi. Men Nursultan Nazarbaev prezıdent­tigi­niń alǵashqy 5-6 jylynda ǵana atqarylǵan qyrýar sharýanyń keıbireýin terip aıtyp otyrmyn. Bul kezde burynǵy keńestik aı­maqta áli eshteme ornyǵa qoıǵan joq edi. Áli kóp jerlerde oq atylyp, óz ishterinen  ból­shektenip, saıası daý-damaı túlep turǵan respýblıkalarda ekonomıka oń nátıje bere qoımaǵandyǵy ózinen-ózi túsinikti. Al bizdiń Prezıdentimiz Qazaqstannyń ishki de, syrt­qy da saıasatyn osylaı qysqa merzimde qalypqa túsirip, el birligin búkil álemge pash etti. Sonyń arqasynda  elge ınvestısııa quıyldy. Sóıtip, 1997 jyly Elbasymyz Qazaqstan damýynyń basym baǵyttaryn belgilegen «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasyn jarııa­la­dy. Buǵan sol kezde kóp adamdar sengen joq. Hrýshevtiń 20 jyl ishinde KSRO-da kommýnızm ornatamyn degeni sııaqty oryndal­maıtyn qııal dedi. Sodan beri 13-aq jyl ótti.  Bıylǵy Joldaýynda El­ba­symyz «Qa­zaq­stan-2030» baǵdarlamasy­nyń merziminen buryn oryndalyp kele jatqanyn baıandady. Nuraǵań qazaq halqynyń taǵdyryn respýblıkada turatyn ózge etnostardyń taǵdy­ry­nan bólip qaraǵan emes. О́z eline totalı­tarlyq rejım jasaǵan ádiletsizdikti joıýdy ózgelerdiń múddesine nuqsan keltirý arqyly júzege asyrýdy qalamady. Biraq, bılik ba­syna kele sala Oljas Súleımenovtiń «AzıIа» kitabyna jaǵymsyz baǵa bergen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń qaýlysyn joıdy. Onyń talap etýimen KOKP Ortalyq Komıteti qazaq halqyna bergen «ultshyl» degen óktem baǵasyn alyp tastady. Shynyn aıtý kerek, shylbyrsha shubatylyp kele jatqan bir túıtkil qazaq tiliniń jaıy edi. Jańa jarııalanǵan Joldaýynda Elbasymyz onyń da sheshimi tabylatynyn óz aýzymen bildirdi. El halqynyń 95 paıyzy memlekettik tildi meńgeretin kún alys emes eken. Nuraǵań aıt­ty, demek oryndalady. О́ıtkeni, el Táýelsiz­diginiń 20 jylynda bizdiń Elbasymyz júr­gizgen saıasat Qazaqstan halqynyń júregine    sol senimdi uıalatty.  Elbasymyzdyń saıasa­tymen birge buǵan halqymyzdyń ustamdy­lyǵy, tózimdiligi, sabyrlylyǵy, baýyrmal­dyǵy, qonaq jaılylyǵy, kisi jatyrqamaı­tyndyǵy, aq kóńildiligi, dosqa adaldyǵy áser etti. Halqymyzdyń bul qasıetteriniń bar­lyǵyn jıyp-terip kisilik degen bir-aq uǵym­ǵa syıdyrýǵa bolady. Iá, bizdiń halqymyz kisilikti halyq. Qaıtyp oralmaıtyn kóshpe­lilik órkenıetten alyp qalǵan asyl qasıeti­miz osy. «Aqyl aýysady, yrys juǵysady», degendeı halqymyzdyń bul qasıeti bizben tarıhyn baılanystyrǵan ózge etnostarǵa da juǵysty boldy. Budan 20 jyl buryn jan-jaqqa tartqan ár túrli saıası jáne etnostyq toptardyń ókilderi búgin birlik týraly sóı­lep jatyr. Bul tarıhtyń taıǵanaq kópirinen halqyn qyl qısaıtpaı alyp ótken Elbasy­myzdyń saıasatynyń arqasynda qalyptasqan qazaqstandyqtardyń erekshe mentalıtetiniń kórinisi. Sol qasıetiniń arqasynda Abylaı hannyń basshylyǵymen jer betinen joıy­lyp ketýden aman qalǵan halyq Nuraǵańnyń jetekshiligimen álemniń eń ozyq elderiniń qataryna qosylýǵa batyl qadam jasap kele jatqanyn demokrat Batys ta, avtokrat Shyǵys ta qazaqstandyqtardyń isinen uǵynýy tıis. Elen ÁLIMJAN, jazýshy. Taraz.