Bolashaq óz qolymyzda

Ústimizdegi jyldyń 28 qańtaryndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty halyqqa dástúrli Joldaýy eldi taǵy bir serpiltip tastady. Tarıh sahnasynda jeke Qazaqstan degen atpen memleket atanǵanymyzdyń 20 jyldyǵy qarsańynda joldanǵan bul Joldaý elimizdiń 20 jylda júrip ótken jolyn baǵamdap, baǵdarlaı otyryp, bıylǵy strategııalyq maqsatymyzdy aıqyndap berdi. Elimiz óz táýelsizdiginiń 20 jyly ishinde álem saıasatkerleri “Qazaqstan joly” dep baǵalaǵan ózindik damý modelin tańdap, ekonomıkasy ósip-órkendegen, saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimdi berik ornyqtyrǵan, búkil álem moıyndaǵan aldyńǵy qatarly memleketke aınaldy. Memlekettik qurylymnyń kerýen kóshin alǵashqy kúnnen túzý jolǵa salǵan el Prezıdenti N.Nazarbaevtyń kóregendigi, sarabdal saıasaty eldik tuǵy­ry­myz­dy shaıqamaı, pále-jalaǵa ushy­rat­paı órkendeýdiń ozyq úlgisi negizinde búgingi jemisti kúnderge jetkizdi. Tarıh úshin kózdi ashyp-jumǵandaı ǵana qysqa merzimde álemniń al­paýyt elderi Qazaqstandy myqty memleket retinde moıyndady. Dú­nıe júzi qazaqty tanydy. О́tken jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my­na tabysty tóraǵalyq etken elimizdiń jyl so­ńynda Astana Sammıtin ótkizýi Qa­zaq­stannyń álemdik qoǵamdastyq aldyn­daǵy bedelin burynǵydan da bıiktete tústi. Al bıyl Qazaqstan Islam Kon­fe­ren­sııasy Uıymyna tóraǵalyq etip, Batys pen Shyǵys órkenıetiniń arasyn jalǵaı­tyn bolady. Elbasy osy jıyrma jylda Qazaqstan ekonomıkasynyń qaryshtap damyǵan­dy­ǵyn aıta otyryp, álemdi alqymdaǵan daǵ­darystyń Qazaqstan ekonomıkasyn aına­lyp ótkendigin baıandap, 1994 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 700 dollardan sál ǵana asqan bolsa, 2011 jyl­dyń birinshi qańtarynda bul kórsetkish 12 esege deıin artyp, 9 myń dollarǵa jetkenin, bul deń­geıge 2015 jyly jetý jos­parlanǵandyǵyn aıtyp kórsetti. Ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninde álem memle­ket­teriniń reıtınginde Qazaqstan ótken jyly 26 satyǵa kóterilip, 50-shi oryndy ıelendi. Ortasha aılyq jalaqy bes jarym esege, zeınetaqynyń ortasha kólemi tórt esege kóbeıdi. Elbasymyz N.Nazarbaev bıylǵy Jol­daýynda halyqtyń áleýmettik ál-aýqatyn jaqsartý máselesine erekshe mańyz berdi. Ol úsh basymdyq baǵytynda órbıtin boldy. Birinshisi – bilim berýdi damytý, ekinshisi – densaýlyq saqtaý salasyn jaqsartý, úshinshisi – tilderdi damytý. Bul rette bilim berý men densaýlyq saqtaý salalaryn qarjylandyrý kólemi ulǵaı­tylyp, tilderdi damytýdyń tetikteri aıqyndalatyn bolady. 2020 jyly mektep túlekteriniń barlyǵy memlekettik tildi erkin meńgerip, Qazaqstan halqynyń 95 paıyzy qazaq tilinde, 20 paıyzy aǵylshyn tilinde sóıleýi eskerilgen. Elbasynyń ár jylǵy joldaýlary men suhbattarynda «Qazaq pen qazaq qazaqsha sóılessin», «15 jylda tildi aıý da úırenedi», «Qazaqstan­nyń bolashaǵy qazaq tilinde», dep qadap aıtqan sózderi onyń qazaq tiliniń qoldaý­shy­sy da, qamqorshysy da ekenin kórsetedi. Elbasynyń til týraly nyqtap aıtqan tapsyrmalary ártúrli deńgeıdegi sheneýnikter tarapynan tolyq iske asyrylmaı otyrǵanyn da aıta ketýimiz kerek. Aldaǵy kezde, Elbasy bekitken memlekettik til baǵdarlamasyn múltiksiz oryndaý árbir qazaqstandyqtyń birinshi kezektegi mindeti ekendigin túsinetin ýaqyt jetti. Osy jerde Bilim jáne ǵylym mınıstrligine aıtatyn usynys bar. Ol orys tilinde mektep bitirýshi oqýshylardyń qazaq tilinen tapsyrǵan test synaǵy biryńǵaı test qorytyndysynda esepke alynatyn bolsa, qazaq tiline degen qajettilik týyndap, memlekettik tildi oqýshylar tereńdetip oqyp, tez bilip shyǵar edi. Bul – mınıstrlik quzyrynda sheshiletin másele. Búginde Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berýdi damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý nátı­jesinde bilim berýdiń barlyq deńgeıine tıisti qarjylar bólinýde, 12 jyldyq oqytýdy engizý úshin jaǵdaılar jasalyp, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim qaıtadan qalpyna keltirilýde. Bakalavr-magıstr – Ph.D dokto­ry úsh deńgeıli mamandardy daıarlaý engizilýde. Bilim berýdiń barlyq deń­geıle­ri­niń materıaldyq-teh­nıka­lyq bazasy nyǵaıtylýda. Mektepke deıingi bilim berýmen jáne tárbıemen qam­tyl­ǵan balalardyń úlesi 2005 jyly 74 paıyz, al 2020 jyly 100 paıyz qu­raı­tyn bolady. 2020 jylǵa qaraı elimiz oqytýdyń 12 jyldyq modeline kóshetin bolady. Ol úshin 2015 jylǵa deıin respýblıkalyq bıýdjetten 200 mektep salynsa, osynsha mektep jergilikti bıýdjet esebinen sa­ly­nady. Sóıtip, sapaly bilim berý arqyly Qazaqstannyń ındýstrııalan­dyrylýynyń jáne ınnovasııalyq damýy­nyń negizine aınalý tapsyrmasy qoıylyp otyr. Ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin jetildirý boıynsha keshendi baǵdarlamalar ári qaraı júzege asyrylady. Sońǵy jyl­dary elimizdiń ekonomıkalyq áleýetiniń ósýi densaýlyq saqtaý salasyn qarjylan­dy­rýdy: IJО́-den bólinetin qarjyny 2002 jyly 1,9%-dan 2010 jyly 3,2%-ǵa deıin ulǵaıtýǵa birshama yqpal etti. Tu­tas­taı alǵanda memlekettik bıýdjet shy­ǵys­tary 2004 jylmen salystyrǵanda 2010 jyly 4 ese, al 2009 jylmen salys­tyr­ǵanda 20%-ǵa ulǵaıdy. Salaǵa salynǵan aýqym­dy ınvestısııalar sońǵy jyldary mańyzdy tehnıkalyq jańǵyrtý, medısına mekemelerin salýdy qamtamasyz etý jáne ınfraqurylymyn damytý, densaýlyq saq­taý­dyń bastapqy býynyn nyǵaıtýǵa yqpal etti. Mysaly, memlekettik baǵdarlamany iske asyrý kezeńine 500-den astam den­saý­lyq saqtaý obektisi salyn­dy, 4000-nan astam medısına uıymdaryna kúrdeli jón­deý júrgizildi, 75 mlrd. teńgeden astam so­ma­ǵa me­dı­sınalyq jabdyq­tar satyp alyndy. Qabyl­dan­ǵan sharalar halyqqa me­dısınalyq kómektiń qolje­ti­mdiligi men jaqsarýyna sóz­siz yqpalyn tıgizdi. Bul óz kezeginde halyqtyń demo­gra­fııalyq jáne densaýly­ǵyn jaqsartý kórsetkish­te­rinde kórinis tapty. Bala týý 25 paıyzǵa kóbeıdi, adam ólimi 11 paıyzǵa tómendep, halqymyzdyń tabıǵı ósimi 1,7 esege artty. Elbasy óz Joldaýynda jumyssyzdarǵa tólenetin járdemaqy onyń mamandyq alýy­na jumsalýy qajettigine erekshe mán berdi. Basty másele – jatypisherlik pen masyl­dyq­tan aryltý. Sondyqtan da halyqty jumyspen qamtamasyz etý máselesine erekshe den qoıylyp otyr. Sondaı jobalardyń biri – eki jyl boıy tabysty jumys istep kele jatqan «Jol kartasy» baǵdarlamasy. Daǵdarys kezinde halyqty jumyspen qam­týda jáne jumyssyzdyq deńgeıin tejeýde mańyzdy ról atqarǵan bul baǵdarlamany qarjylandyrýǵa 2009 jyly 191,5 mıllıard teńge jáne 2010 jyly 150,6 mıllıard teń­ge jumsaldy. Eki jylda barlyǵy 9 myń­ǵa jýyq joba, onyń ishinde 2009 jyly – 5300, 2010 jyly – 3600 joba iske asyryl­dy. Bul jobalar boıynsha 391,5 myń ju­mys orny, onyń ishinde 2009 jyly – 258,6 myń, al 2010 jyly 132,0 myń ju­mys orny qu­ryl­dy. «Jol kar­ta­sy» baǵdarlamasyn júrgizý arqyly tur­ǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashy­ly­ǵy men ınfra­qury­lymdaǵy prob­lemalar birtindep sheshile bastady. Memleket bas­shy­sy­nyń bıylǵy Jol­daý­ynda elimizde etti mal sharýashylyǵyn damytyp, 2016 jyly et eksportyn 60 000 tonnaǵa kóterý mindeti qoıyldy. Bul mindetti oıdaǵydaı oryndaýdyń negizgi alǵy­shart­tarynyń biri mal ónimderiniń ózindik qunynyń 40-45 paıyzyn quraıtyn mal azyǵynyń berik jem-shóp qoryn jasaqtaý bolyp tabylady. Ol úshin jemdik astyq daqyldarynyń kólemin ulǵaıtyp, elimizde memlekettik jemdik astyq qoryn jasaqtap, mal azyǵynyń sapasy men qunarlylyǵyn arttyrý úshin quramajem óndirisin damytý kerek. Quramajem óndirisin damytý úshin qu­ramynda joǵary sapaly belok, amın qysh­qyldary bar, sýarmaly jerlerde óse­tin (jońyshqa, júgeri, soıa, raps, t.b.) daqyldardyń da kólemin kóbeıtý kerek. Alaıda, respýblıkadaǵy sýarmaly jer­lerdiń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Jer re­sýrs­taryn basqarý agenttiginiń málimetteri boıynsha, 1991 jylmen salystyrǵanda 2010 jyly sýarmaly jerler kólemi 298 myń gektarǵa azaıǵan. 575 myń gektar sýar­maly jer aýyl sharýashylyǵy aınalymy­nan shyǵyp qalǵan. Al, paıdalanylyp jat­qan sýarmaly jerlerdiń sý jáne kárizdik júıeleri ýaqtyly tazalanbaı uıyq basyp, jerdiń sorlanýyna, tuzdanýyna jáne ónimdiliginiń tómendeýine ákelýde. Aýyspaly egis júıesinde jem-shóp daqyldarynyń kólemi ǵylymı negizdelgen 32%-dyń ornyna 11,8% ǵana quraıdy. Sondyqtan, sýarmaly jerlerde egiletin jem-shóp daqyldarynyń kólemin 2-2,5 esege kóterip, 200 myń gektardan 500 myń gektarǵa deıin ulǵaıtý kerek. Bul tek paıdalanylmaı jatqan sýarmaly jerlerdi aınalymǵa engizý arqyly iske asyry­lady. Ol úshin sýarmaly jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa tıisti kólemde sýbsıdııalar men nesıeler berilýi kerek. Jem-shóp daqyldarynyń kóle­min ulǵaıtý tuqym sharýashylyǵyn damy­týdy, onyń kólemin 2-3 esege kóbeıtýdi kerek etedi. Mal sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýalar men fermerlerdi aýyl sha­rýashylyǵy egistik jerlermen qam­ta­masyz etý úshin respýblıkalyq Jer resýrstary agenttigi men onyń aýmaqtyq qurylymdary jáne jergilikti atqarýshy organdar egistik jer­lerdiń maqsatty jáne tıimdi paıdalanylýyna baqylaýdy kúsheı­tip, paıdalanylmaı jatqan jerlerdi qaıtaryp alýmen shuǵyldanýy kerek. Son­dyqtan, elimizde mal ónimderiniń molshy­lyǵyn jasap, etti eksporttaý kólemin arttyrý úshin kelesi máselelerdi sheshýimiz kerek dep esepteımin: Birinshiden, jemdik astyq daqyl­daryn óndirýge basymdyq berip, Úkimet tara­pynan qoldaý kórsetý. Memlekettik jemdik astyq qoryn jasaqtaý. Ekinshiden, jo­ǵary be­lokty, qajetti amın qysh­qyl­dary bar sapaly jemshóp daqyldaryn ósirý úshin sýarmaly jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan shara­lardy júzege asyrýǵa qajetti sýbsıdııa berý. Úshin­shiden, paıdalanylmaı jatqan sýarmaly jerlerdi aınalymǵa endirip, jem-shóp daqyldarynyń kólemin ulǵaıtý úshin aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shilerine jeńildetilgen, uzaq merzimdi nesıe berý. Tórtinshiden, mal azyǵy­nyń kólemi men onyń sapasyn arttyrý maqsa­tynda jem-shóp daqyldarynyń tu­qym sharýa­shy­lyǵy men quramajem óndi­risin damytýǵa baǵyttalǵan yntalandyrý sha­ralaryn qarastyrý. Besinshiden, elimizdegi tabıǵı jaıylymdardy tıimdi paıdalaný, mal basyn jáne onyń ónimdiligin arttyrý úshin mal jaıylymdaryn sýlan­dyrý maqsatynda arnaıy baǵdarlama jasap, uńǵymalar men qudyq, taǵy basqa sý­landyrý júıelerin qolǵa alý. Altyn­shydan, Jer resýrstary agenttigi men onyń aýmaqtyq qurylymdary, jergilikti atqarýshy organdar paıdalanbaı jatqan jáne qunarlylyǵy tómendegen jerlerdi qaıtaryp alý tetigin jetildirip, et sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn sharýa qojalyqtary men fermerlerdi jem-shóp daqyldaryn egý úshin egistik jermen qamtamasyz etý. Elbasy óz Joldaýynda 2011 jyly el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn úlken tabystarmen qarsy alý úshin arnaıy komıssııa qurylǵanyn, jalpyulttyq is-sharalar jospary bekitilgenin atap ótip, ınvestorlar men bıznes-qaýymdastyq­tar­dyń jáne qazaqstandyqtardyń kúshin biriktire otyryp, osy sharalardy óz dáre­je­sinde júzege asyrýǵa shaqyrdy. Bizdiń jas memleketimizdiń – Qazaqstan Respýb­lıkasynyń jáne onyń halqynyń júrip ótken jolynda, qol jetkizgen tolaıym tabystarynyń basynda Elbasymyz N.Nazarbaev turǵany bárimizge aıan. Osy tarıhı qysqa merzimde táýelsiz Qazaqstan Prezıdent N.Nazarbaevtyń basshylyǵy­men nebir qıyn-qystaý kezeńderden sú­rin­beı ótip, tolaǵaı tabystarǵa jetti, qarqyndy damý jolyna tústi. El de, zaman da, qoǵam da jańardy. N.Nazarbaev Qazaq elin, qazaq halqyn, Táýelsiz Qazaqstandy búkil álemge tanytty. Sondyqtan da, Qazaqstan halqy bı­ylǵy Joldaýda alǵa qoıylǵan asqaraly mindetterdi Elbasymyz N.Nazarbaevtyń basqarýymen birge júzege asyrýǵa um­tylýy tıis. Biz árqashan Elbasymen birgemiz. Elbasy aıtqandaı, «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz». Qýanysh AITAHANOV, Senat depýtaty.