Danııar AQYShEV: «Memleketter halyqtardy jaqyndastyratyn mańyzdy qadam jasady»

Memleket basshysy «Jeke tulǵalardyń Keden odaǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqsha qarajatyn jáne (nemese) aqsha quraldaryn ótkizý tártibi týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Aǵymdaǵy jyldyń 30 qańtarynan bastap zań kúshine endi. Is júzinde bul qujat bizge ne beredi, Keden odaǵy sheginde jáne odan tys sapar shegýdi qanshalyqty ońaılatyp, jeńildetedi? Bul týraly kelissózder barysyna jáne Keden odaǵynyń qarjylyq retteý salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazasyn qurýǵa qatysýshylardyń biri – Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Danııar AQYShEVPEN áńgimelestik. «ALǴAShQY QARLYǴASh» RETKE KELTIREDI! – Danııar Talǵatuly, kú­shine engen shart – Keden odaǵy qujatta­rynyń qarjylyq toptamasynyń «alǵash­qy qarlyǵashy» ma? – Rasynda da, bul halyqaralyq shart - Keden odaǵyna qatysýshylardyń qarjylyq qaty­nasta­ryn retteıtin alǵashqy qujattardyń biri. Ekono­mıkalyq saıasatqa jaýapty memlekettik organ­dardyń biri retinde Ulttyq Bank Keden odaǵy sheńberin­degi qatysýshy elderdiń qatynastaryn retteıtin birneshe halyqaralyq sharttardy daı­yn­daýǵa qatysty jáne qatysyp jatyr. Ratıfıka­sııa­­lanǵan sharttyń Keden odaǵy azamattary úshin mańyzy óte úlken. Sondyqtan da bolar, ol úsh eldiń de barlyq bılik tarmaqtarynda qol­daýǵa ıe boldy. Shart qarqyndy daıyndal­dy – daıarlaýǵa bar bolǵany bir jyl ketti, bul halyqaralyq qu­jat­tar úshin óte qysqa merzim, muqııat jasaldy, barlyq qajetti rásimderden jedel jáne salys­tyr­maly túrde jeńil ótti. Qujatqa qatysty aıtarlyqtaı eskertýler bol­ǵan joq, sebebi ol qolma-qol aqsha qarajatyn ótkizý máselelerinde Qazaqstan azamattarynyń ómirin jeńildetedi. Keden odaǵy zańnamalyq toptamasyndaǵy basqa kelisimder týraly aıtar bolsaq, Ulttyq bank qarjy naryǵynyń jumys isteýimen jáne aqsha-kredıt saıasatyn iske asyrýmen baılanysty basqa da sharttardy daıyndaýǵa qatysty. – Olar qandaı qujattar jáne Odaq sheńberindegi syrtqy ekonomıkalyq qyz­met­tiń qandaı máselelerin qozǵaıdy? – 2010 jylǵy 9 jeltoqsanda Máskeýde Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikke qatysýshy memleketter basshylarynyń Valıýtalyq saıa­sat­tyń kelisilgen qaǵıdattary týraly kelisimge qol qoıǵanyn eske sala keteıin. Qazir qujat ratıfıkasııalanýǵa daıyndyq ústinde. Ulttyq Bank kelissóz júrgizýshilerdiń biri boldy, osy kelisimdi ázirleýge qatysty. Reseı men Belarýs tarapynan kelissózder barysyna quzy­retterine osy máseleler kiretin qarjy mınıs­trlikteriniń jáne ortalyq bankteriniń ókilderi qatysty. Kelisim valıýtalyq saıasatty qalyptas­tyrý­dyń jáne júrgizýdiń tásilderin birtindep kezeń-kezeńimen jaqyndastyrýdy qamtamasyz etetin qaǵıdattardy aıqyndaıdy. Qujat baǵam­dyq saıasatty úılestirý, ózara esep aıyrysýda ulttyq valıýtalardy paıdalanýdy keńeıtý úshin jaǵdaı jasaý jónindegi is-sharalardy kózdeıdi. Sonymen qatar valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý salasyndaǵy zańna­malardy úılestirýdi, aqparat almasýdy qosa alǵanda, valıýtalyq baqylaýdy júzege asyra­tyn memlekettik organdardyń ózara is-qımy­lyn kózdeıdi. Bul máseleler jańa emes. Olar memleket­terimizdiń ortalyq bankteri arasynda únemi talqylandy. О́zara is-qımylymyzdyń tarıhy tereńde jatyr, sondyqtan da bul máseleler qalaı bolǵanda da únemi talqylanyp keldi. Biraq bul qujattar alǵashqy ret eń joǵary memlekettik deńgeıde qabyldandy. Valıýtalyq saıasattyń kelisilgen qaǵıdattary týraly kelisim boıynsha 2011 jylǵy qyrkúıekke deıin úkimetter men ortalyq (ulttyq) bankter arasyndaǵy tıisti halyqaralyq sharttar men kelisimderge qol qoıý kózdeledi. Bul – qarjy naryqtarynyń retteýshileri úshin asa mańyzdy qujat. Baǵamdyq saıasattyń jáne ony elder arasynda úılestirýdiń barlyq máseleleri pysyqtalatyn bolady. Keden odaǵy boıynsha áriptes elder bizdiń de negizgi saýda áriptesterimiz bolǵandyqtan, bul memleketter­diń baǵamdyq saıasaty da biz úshin mańyzdy bolyp tabylady. Kelisim ratıfıkasııalan­ǵan­nan keıin biz syrtqy saýda jáne ınvestısııa­lyq operasııalar salasynda oń áserdi, BEK qatysýshy memleketterdiń aýmaǵynda qazaq­stan­dyq taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń jáne kapıtaldyń erkin qozǵalysynyń jaqsa­rýyn, ulttyq valıýtalyq naryqtar ótimdiligi­niń odan ári artýyn kútemiz. Qujat qatysýshy memleketter rezıdentte­riniń arasynda syrtqy ekonomıkalyq qyzmet­tin júrgizý talaptaryn jeńildetedi. Atalǵan qujat­tardan basqa Ulttyq bank Keden odaǵynyń taǵy da birneshe halyqaralyq qujattaryn daıyn­daýǵa qatysty. Atap aıtqanda, Keden odaǵy elderi júrgizýi tıis Kelisilgen makroekonomıkalyq saıasat týraly kelisim. Túrli ekonomıkalyq saıasat júrgiziletin elderde ne eger áriptes elder túrli damý kezeńderinde bolsa, ekonomıkalyq yqpal­das­tyqqa qol jetkizý múmkin emestigi túsinikti. Sondyqtan da Keden odaǵyna kirgen elder ınflıasııa, memlekettik borysh jáne IJО́-niń kólemi boıynsha negizgi ólshemderdi oryndaýǵa talpy­natyn bolyp ýaǵdalasty. Biz sonymen qatar, ortalyq bankter esep aıyrysý júıesin­degi qandaı da bir tásilderge qaramastan qajet bolǵan jaǵdaıda óz baǵamdyq saıasatyn júr­gizedi dep aıqyndadyq. Bul durys dep oılaı­myn, sebebi kóbine boljamdar úshin qolda­nylatyn ındıkatıvti sıfrlar bir bólek te, ortalyq banktiń naryqtaǵy kúndelikti jumysy – bir bólek. Sondaı-aq QUB «BEK qatysýshy memleketterdegi qyzmetter saýdasy jáne ınvestısııalar týraly» kelisim boıynsha kelissózderge qatys­ty. Bul kelisimdi árbir tarap úshin qolaıly jaǵdaılarda daıyndaý óte qıyn prosess bol­dy. Árbir el óz múddesin barynsha eskerýge tyrysty. Bizdiń elderimizde qarjy sektoryn retteýdiń keıbir qaǵıdattary men tásilderi, qoldanylyp júrgen zańnamalarymyz jáne qalyptasqan praktıka ár túrli. Biraq saıası erkimizdiń bolýy mańyzdy bolyp, ortaq tásil anyqtaldy, ol úılestirýdiń halyqaralyq standarttar negizinde jáne qandaı da bir másele boıynsha alǵa ketken eldiń qaǵıdattarymen júzege asyrylatynyn bildiredi. Biz Qazaqstannyń múddesin barynsha qor­ǵadyq, kelisimderge elimizdiń múddeleri turǵysynan qaradyq, endi qarjylyq ózara is-qımyl jónindegi bul kelisimderden elimizdiń ekonomıkasy men halqy úshin paıda ákeletin úlken yqpaldastyqty kútemiz. ShEKSIZ AQShA – KEDEN ODAǴY ShEKARASYNDA… – Ratıfıkasııalanǵan Shartqa júgineıik. Ol Keden odaǵynyń búkil aýmaǵynda kúshine engizildi me? – Mynadaı belgili bir zańdy tártip bar: eger shart halyqaralyq shart bolsa, eger onyń normalary ulttyq zańnamada qoldanylyp júr­gen normalardan qatalyraq bolsa nemese jańa ustanymdar engizilse, onda ol ratıfıkasııalanbaı turyp eldiń aýmaǵynda qoldanyl­maıdy. Túsindirip óteıin: bizdiń qoldanylyp júrgen zańnamada aqsha quraldarynyń uǵymy bolǵan joq. Iаǵnı, halyqaralyq shartty ratıfıkasııalaý úshin negiz boldy. Esterińizge salaıyn, «Je­ke tulǵalardyń Keden odaǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqsha qarajatyn jáne (nemese) aqsha quraldaryn ótkizý tártibi týraly shartqa» Keden odaǵyna qatysýshy memleket­terdiń basshylary 2010 jylǵy 5 shildede Astanada qol qoıdy. Ol onyń 10-babyna sáıkes qol qoıylǵan kúninen bastap ýaqytsha qoldany­lady jáne ratıfıkasııalanýǵa jatady. Belarýs Respýblıkasy men Reseı Federasııa­sy úshin Shart ulttyq zańnamamen salystyr­ǵan­da, jeke tulǵalardyń qolma-qol aqsha qarajatyn jáne aqsha quraldaryn ótkizýdiń neǵurlym erkin tártibin belgileıdi, sondyqtan onyń normalary osy elderdiń aýmaǵynda oǵan qol qoıylǵan kúninen bastap qoldanylady. Atap ótkenimdeı, Qazaqstan úshin Sharttyń normalaryn qoldaný aqsha quraldaryn – jol chekterin jáne usynýshyǵa arnalǵan basqa da aınalymdaǵy aqsha qujattaryn deklarasııalaý talaptary máselelerindegi tártipti qatańdatý­dy bildiredi. Sondyqtan QR Konstıtýsııasyna sáıkes onyń normalaryn Shartty eldiń Parlamenti ratıfıkasııalaǵannan keıin ǵana qol­danýǵa bolady. Osy Shartty ratıfıkasııalaý týraly № 389 Zańǵa respýblıkanyń Prezıdenti 2011 jylǵy 17 qańtarda qol qoıdy jáne «Kazahstanskaıa pravda» jáne «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazetterinde jarııalandy. «Nor­­matıvtik quqyqtyq aktiler týraly» QR Zańyna sáıkes ol memlekettik jáne orys tilderinde resmı jarııalanǵannan keıin kúntizbelik 10 kún ishinde kúshine endi. Osylaısha, halyqaralyq Sharttyń jeke tulǵalardyń Keden odaǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqsha qarajatyn jáne aqsha quraldaryn ótkizý tártibin belgileıtin normalary qazirgi ýaqytta Keden odaǵynyń búkil aýmaǵynda qoldanylady. – Qazirgi halyqaralyq Shart buryn qoldanylǵan erejelerdi qalaı ózgertedi jáne Keden odaǵyna qatysýshy elderdiń aza­mat­taryna qandaı basymdyqtar beredi? – Mynadaı qarapaıym suraq týyndaıdy: osy Shart ne úshin kerek? Jaýaby da qara­paıym: azamattar men taýarlardyń Keden odaǵy sheginde kedergisiz – kedendik rásimdersiz ótýi, sondaı-aq azamattardyń qolma-qol aqshany osylaısha kedergisiz alyp ótýin talap etedi. Qu­jat aqshanyń Keden odaǵy sheńberindegi qozǵa­ly­synyń jolyndaǵy barlyq kedergini joıady. Iаǵnı, endi Keden odaǵynyń ishinde qolma-qol aqsha qarajatyn jáne aqsha quraldaryn ákelý jáne áketý shekteýsiz júzege asyrylady jáne kedendik deklarasııany resimdeýdi talap etpeıdi. Iаǵnı, eger qajettilik bolsa, onda Odaq sheginde kez kelgen somany ótkizýge bolady. Mysaly, Almatydan Qostanaıǵa nemese Astanadan Tarazǵa bara jatqan kezde ákele jatqan aqsha deklarasııalanbaıdy jáne málimdel­meıdi. Sonymen qatar, Keden odaǵynyń úshinshi eldermen shektesetin búkil syrtqy shekara­synda jeke tulǵalardyń jeke maqsatta paı­dalanylatyn taýarlardy, onyń ishinde qolma-qol aqsha men aqsha quraldaryn ótkizýdiń biryńǵaı tártibi qoldanylady. Halyqaralyq Sharttyń normalaryn qabyl­daý­men qatar jeke tulǵalar kedende deklara­sııalamaı-aq úshinshi elderden ákeletin nemese úshinshi elderge áketetin qolma-qol aqsha qara­jatyna arnalǵan shek ulǵaıtylady. Buryn Keden odaǵy elderiniń árqaısysynan qolma-qol shetel valıýtasyn deklarasııalaý úshin shek balamasy 3 myń AQSh dollaryn quraǵan bola­tyn. Sondaı-aq qolma-qol ulttyq valıýtaǵa arnal­­ǵan shekter belgilendi. Sonymen qatar, ulttyq zańnamada qolma-qol aqsha men aqsha qural­daryn ákelý jáne áketý úshin rastaıtyn qu­jattardy usyný boıynsha ártúrli shekter men qosymsha talaptar belgilendi. Halyqaralyq Sharttyń normalarynda áke­lý jáne sol sııaqty áketý úshin «jasyl dálizge» arnalǵan biryńǵaı shek belgilendi: jeke tulǵa kedendik deklarasııany resimdemesten Keden odaǵynyń shekarasy arqyly aqsha qara­jatyn – 10 myń AQSh dollaryna deıin qolma-qol aqsha men jol chekterin ótkizýge quqyly. Shartta belgilengen tártipte sondaı-aq ótki­ziletin qolma-qol aqsha men aqsha quraldary­nyń somasyna jáne sanyna qoıylatyn shekteýler kózdelmegen. 10 myń AQSh dollarynan asatyn somaǵa qolma-qol aqsha men aqsha quraldaryn ótkizý kezinde, sondaı-aq basqa aqsha quraldaryn ótkizý kezinde arnaıy formýlıar – Qolma-qol aqsha qarajatynyń jáne (nemese) aqsha quraldarynyń deklarasııasy bar jolaýshylardyń kedendik deklarasııasyn tol­tyrý ǵana talap etiledi. Iаǵnı, eger soma 10 myń AQSh dollarynan kóp bolsa, deklarasııalaý mindettiligi bastalady, eger az bolsa, deklarasııalaýdyń qajeti joq. Árıne, bul ár adamnyń qalaýyna qaraı. Sondaı-aq, burynǵy zańnama boıynsha, shekten kóp somany áketý kezinde olardyń shyǵý zańdylyǵyn rastaıtyn qujattardy usyný qajet boldy. Endi bul talap alyp tastaldy. Iаǵnı, qolma-qol aqsha men aqsha quraldaryn deklarasııalaý kezinde qandaı da bolsyn rastaý qujattaryn usyný talap etilmeıdi. Qarjy monıtorınginiń maqsattary úshin qajetti málimetterdi jeke tulǵa deklarasııa nysanyn toltyrý kezinde kórsetedi. Nysan Keden odaǵy Komıssııasynyń 2010 jylǵy 18 maýsymdaǵy № 287 sheshimimen bekitildi jáne osy uıymnyń www.tsouz.ru resmı saıtynan kórýge bolady. Jolaýshylardyń kedendik deklarasııasy­nyń «Qolma-qol aqsha qarajatynyń jáne (nemese) aqsha quraldarynyń deklarasııasy» dep atalatyn qosymsha formýlıarynda qarjy monı­torınginiń maqsattary úshin qajetti máli­metterdi kórsetý kózdelgen. Onyń ishinde shyǵý tegi jáne áketiletin qarajatty paıdalanýdyń boljanǵan maqsaty týraly málimetter. …ALYS ELDER ÚShIN YRYQTANDYRA OTYRYP – Shartpen balamasy 10 myń AQSh dollaryna teń deklarasııalanbaıtyn shekti soma belgilengen. Biraq ár eldiń óziniń baǵamdyq saıasaty bar, qaıtkende esepten jańylmaýǵa bolady. Olaı bolmaǵanda tipti 5-10 dollardyń ózi baǵamdyq aıyrmanyń esebinen problema týdyrýy múmkin … – Eger sizdiń ótkizetin somańyz balamaǵa jýyq ekenin jáne jolaýshynyń kedendik deklarasııasyn berý kúngi baǵam boıynsha belgilengen shekten asyp ketý táýekeli bar ekendigin bilseńiz, onda aldyn ala jolaýshynyń kedendik deklarasııasynyń toltyrylǵan formý­lıaryn daıyndap alyp, ony qajet bolǵan jaǵ­daıda keden organyna bergen jón. Bulaı etpegen jaǵ­daıda úshinshi elderge deklarasııalan­baǵan somany ótkizgeni úshin jaýapkershilik bas­talady. Jolaýshynyń kedendik deklarasııa­sy­nyń nysa­nyn Keden odaǵy komıssııasynyń resmı saı­tynan alýǵa bolady. Jolaýshynyń kedendik dek­larasııasyn toltyrý tártibi týraly tolyq aqpa­ratty keden organdarynan alýǵa bolady. Qujatta – Sharttyń 5-babynda baǵamdyq má­se­leler bylaı túsindiriledi. Jeke tulǵa Keden oda­ǵynyń keden shekarasy arqyly qolma-qol aqshany jáne jol chekterin ótkizgen jaǵ­daı­da dollarǵa qaı­ta esepteý qolma-qol aqsha qa­rajaty men jol chekterin shekarasy arqyly ótkizgen eldiń zańna­ma­syn­da jolaýshynyń kedendik deklara­sııasyn berý kún­gi belgilengen baǵam boıynsha júzege asy­rylady. Qazaqstanda AQSh dollaryna qaıta esepteý baǵamy «Valıýtalardy aıyrbastaýdyń naryq­tyq baǵamyn anyqtaý jáne qoldaný tártibin belgileý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstriniń 2009 jylǵy 28 qańtardaǵy № 36 buıryǵyna jáne Qazaqstan Respýblıka­synyń Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2009 jylǵy 26 qańtardaǵy № 4 qaýlysyna sáıkes aıqyndalady. Teńgeniń dollarǵa qatysty na­ryqtyq baǵamy osy valıýtalardyń Qazaq­stan­nyń qor bırja­synda aldyńǵy kúngi tańerteńgi sessııada qa­lyp­tasqan ortasha alynǵan bırja­lyq baǵamy retinde aıqyndalady. Teńgeniń basqa valıýtalarǵa qa­­tysty baǵamy Almaty ýaqytymen saǵat 15.00-de­gi qalyptasqan jaǵdaı boıynsha kross-baǵamdar arqyly esepteledi. Kedendik jáne salyq maq­sattarymen QR UB kún saıyn Valıýtalardyń resmı baǵamda­ry­nyń arnaıy tizbesin qalyp­tas­tyrady. Ony deklarasııa berilgen jerdegi keden organynda ne Ulttyq Banktiń resmı saıtynda: www.nationalbank.kz kórýge bolady. Belarýs Respýblıkasynda da jáne Reseı Federasııasynda da osyndaı erejeler bar. Valıýtany qaıta esepteýge arnalǵan baǵamdy ne keden organdarynda (olardyń resmı saıtta­rynda) ne ortalyq bankterdiń resmı saıt­tarynda bilýge bolady. – Aqsha quraldarynyń qatarynda ba­ǵaly qaǵazdar jáne jol chekteri de atalady. Eger jol chekterimen olardyń nomınaly jáne olardy alyp ótý erejesi qalaı bol­ǵanda da túsinikti bolsa, onda basqa baǵaly qaǵazdar quny qalaı anyqtalady, olardy basqa elderde qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý múmkin­digi qandaı? – Bizdiń zańnamada osy máseleler shyn máninde rettelmegen. Endi halyqaralyq Shart­qa sáıkes, aınalymdaǵy aqsha quraldaryn dek­larasııalaýǵa talaptar engizilgen. Olarǵa, jol chekterimen qatar vekselder, bank chekteri jat­qy­zylǵan, sondaı-aq qujattandyrylǵan ny­sanda usynýshyǵa arnalǵan baǵaly qaǵazdar IX FATF arnaıy usynymdarynyń talap­taryna sáıkes keledi. Baǵaly qaǵazdardyń qunyn aıqyndaý bar­lyq ýaqytta birdeı múmkin bolmaıtynyn negizge ala otyryp, deklarasııa bergen kezde Shartta jol chekterin qospaǵanda, usynýshyǵa arnalǵan aqsha quraldaryn ótkizýdi mindetti deklara­sııa­laýdyń somasyna qaramastan júzege asyrylýy kózdel­gen. Nomınaldy kórsetý qıyn bolǵan kezde jolaýshynyń kedendik deklarasııasynda ótkizi­letin aqsha quraldarynyń sany kórse­tiledi. Usynýshyǵa arnalǵan aqsha quraldaryn bas­qa elderdiń qolma-qol aqshasyna aınaldyrý múm­kindigin baǵalaýdy alatyn bolsaq, bul qar­jylyq barlaý bólimshesiniń qyzmet aıasyna kiredi. – Tólem kartochkalarynyń – Sharttan tysqary ekenine kóńil aýdardym. – Shartta karta jaıynda aıtylmaıdy, sebebi valıýtany naqty ótkizý júrgizilmeıdi. Tólem kartasy – bul bank shotyna kirý quraldarynyń biri ǵana. Tólem kartasyn ótkizý faktisiniń ózi aqshany ákelý nemese áketý bolyp tabylmaıdy, sondyqtan Shartta tólem kartalaryn ákelý/áketý jaǵdaılary qamtylmaıdy. Qarjy monıtorıngin júrgizý maqsatynda tólem kartalaryn paıdalana otyryp jasalatyn tranzaksııalarǵa bank shottarynan qolma-qol aqsha alý úshin belgilengen talaptar qoldanylady. – Keden odaǵynan tysqary valıýtalardy ótkizý máselesi qandaı zańnamalyq normalarmen retteledi? – Valıýtalardy Keden odaǵynyń shekarasy arqyly ótkizý, onyń ishinde ony tysqary áketý talqylanyp otyrǵan halyqaralyq Sharttyń nor­malarymen retteledi. Birneshe memlekettiń shek­arasy arqyly tranzıttik ótkizý kezinde Shart­tyń normalary Keden odaǵynyń úshinshi eldermen syrtqy shekarasyn árbir naqty ótken kezde qoldanylady. Bul rette, jeke tulǵalar­dyń qol­ma-qol aqshany jáne baǵaly qaǵazdardy Keden odaǵynyń ishinde ótkizýi shekteýsiz jáne kedendik deklarasııalaýsyz júzege asyryla­tynyna nazar aýdarý qajettigin qaıtalap aıtamyn. BAS TО́REShI – ZAŃ – Jeke tulǵalar Keden odaǵynyń komıs­sııasyna nemese Keden odaǵy sotyna keden qyzmetiniń is-áreketimen kelispegen jaǵdaı­da shaǵym jasaı ala ma nemese bul quqyq tek taraptarǵa – shartqa qatysýshy memleketterge qoldanyla ma? – Shartta keden organdarynyń zańsyz is-qı­myl­daryna shaǵym jasaýdyń erekshe tártibi kór­setilmegen. Jeke tulǵalar taraptardyń ult­tyq zańnamasynda kózdelgen tártipte óz quqyq­taryn qorǵaı alady. Sondaı-aq Keden odaǵy sheńberinde Keden odaǵynyń biryńǵaı Kedendik kodeksi qa­byldandy jáne kedendik rásimder biregeılendirildi. Odaqqa qatysýshy memleket­terdiń keden organdarynyń jumys tártibi boıynsha aqpa­ratty turǵylyqty jeri boıynsha keden organ­da­ryna ótinish bildirý arqyly ne Keden odaǵy Ko­mıs­sııa­synyń resmı saıtynan alýǵa bolady. – Ulttyq Bank valıýtalyq rejımdi yryq­tandyrý ustanymyn qoldaıdy. Bul qu­jat júrgizilip otyrǵan saıasatqa saı kele me, onyń mańyzdy erejelerin túzetý qajet boldy ma? – Qujat bizdiń valıýtalyq rejımdi budan ári yryqtandyrý saıasatymyzdy jalǵastyrdy. Onyń aıqyn mysaly retinde deklarasııa sheginiń 3-ten 10 myń dollarǵa deıin ulǵaıýyn atap ótýge bolady. Bul normany Shartqa qatysýshy taraptar belsendi talqylady, biraq barlyǵy da halyqaralyq praktıkada qoldany­lyp júrgen normalardy qoldaný qajet dep tapty. Bul biz usynǵan yryqtandyrý ólshem­derine tolyq kólemde sáıkes keledi. Biz usaq operasııalardyń monıtorınginen bas tartqany­myzdy, mámilelerdi pasporttaý shegin kóterge­nimizdi esterińizge sala keteıin. Iri ekonomı­kalyq mańyzdy operasııalardyń monıtorıngin júrgizý qajet dep sanaımyz, óıtkeni usaq operasııalardyń barlyq jalpy kóleminiń ózi el úshin úlken táýekel týdyrmaıdy. Endi Shart qabyldanyp, ratıfıkasııalanǵan soń jáne onyń normalary ulttyq zańnamadan joǵary bolǵannan keıin (atap aıtqanda «Valıý­talyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý týra­ly» QR Zańynyń 18-baby), biz qazirdiń ózinde zań jobalaý jumystarynyń 2011 jylǵa ar­nal­ǵan josparyna tıisti ózgerister engizýdi qostyq. Iаǵnı, biz ulttyq zańnamamyzdy halyq­aralyq Shartqa sáıkes keltiremiz. BASTY ÁSER – ÁLEÝMETTIK – Ulttyq Bank halyqaralyq Shart kú­shi­n­e engende qandaı ekonomıkalyq áser­di kútedi? – Bul jerde negizgi áser ekonomıkalyq áser emes, kóbine áleýmettik dep oılaımyn. Sol sııaqty bul qujat úsh eldiń azamattaryna «taza adamgershilik turǵysynan» túsinikti jáne olar muny tolyq kólemde baǵalaıdy dep oılaımyn. Endi Keden odaǵynyń elderi boıynsha saparda júrgen kezde eshkim qaltasynda qansha aqsha bar ekendigi týraly esep bermeıdi. Qazaqstan azamattary úshin qabyldanǵan Shart «Valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq ba­qylaý týraly» QR Zańynyń 18-babynda kóz­delgen qoldanystaǵy tártippen salystyrǵanda birqatar basymdyq beredi. Eger túıindeme jasaıtyn bolsam: bul birinshiden, Keden oda­ǵynan tys shyqqan kezde valıýtany mindetti túrde deklarasııalaý shegi balamasy 10 myń AQSh dolla­ryna deıingi somaǵa ulǵaıtyldy. Ekinshiden, Keden odaǵyna múshe memleketter arasynda qolma-qol aqsha qarajatyn, jol chekteri men baǵaly qaǵazdardy ótkizý shekteýsiz júzege asyrylady. Úshinshiden, balamasy 10 myń AQSh dollarynan asatyn somaǵa qolma-qol shetel valıýtasyn áketken kezde onyń shyǵý teginiń zańdylyǵyn rastaıtyn qujattardy usyný talap etilmeıdi. Keden odaǵyna qatysýshy memleketterdiń qolma-qol aqsha qarajatyn jáne aınalymdaǵy aqsha qujattaryn naqty tasymaldaýǵa qarjy monıtorınginiń tıimdi júıesin qalyptasty­rýy halyqaralyq Shartty qabyldaýdyń taǵy bir maqsaty bolyp tabylady. Keden odaǵyna qatysýshy memleketterdiń bul máse­lelerdi óz elderiniń azamattarynyń múddesi úshin sheshýge degen ázirligin taǵy da atap óte­min. Osy jáne basqa da qujattardy qabyldaýǵa baılanysty máselelerdi anaǵurlym jedel sheshý úshin jumys toptary kelissózderdiń mańyz­dy bóligin beıne-konferensııalar rejıminde júrgiz­gendigin atap ótkim keledi. Bul format osyndaı nemese ózge ustanymdardy qaraýdyń tıimdiligi men jedeldigin arttyrdy. Al, tutas­taı alǵanda, mundaı sharttar elderdiń eko­no­mı­kalyq yqpalda­sý­yn arttyryp qana qoımaı, son­daı-aq adamdar­dyń arasyndaǵy qarym-qa­ty­nastardy nyǵaıtýǵa yqpal etetinine degen senimim mol. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Alevtına DONSKIH. Jeke tulǵalardyń Qazaqstan Respýblıkasynda  qolma-qol  valıýta men aqsha  quraldaryn  ótkizý tártibi

	Qolma-qol ulttyq valıýta	Qolma-qol shetel valıýtasy	Jol chekteri	О́zge de aqsha quraldary (vekselder jáne  t.b..)	Qujattandy- rylǵan nysan- daǵy baǵaly qaǵazdar
Halyqaralyq Shart ratıfıkasııalanǵanǵa deıingi qoldanylǵan tártip*
1. QR-na ákelý	Eger ákelý somasy balamasy 3 myń $ bolatyn  somadan asatyn bolsa, mindetti jazbasha deklarasııalaý	Eger ákelý  somasy balamasy 3 myń $ bolatyn  somadan asatyn bolsa, mindetti jazbasha  deklarasııalaý	Rettelmeıdi	Rettelmeıdi	Rettelmeıdi
2. QR-nan áketý	Eger áketý somasy balamasy 3 myń $ bolatyn  somadan asatyn bolsa, mindetti jazbasha deklarasııalaý	Eger áketý  somasy balamasy 3 myń $ bolatyn  somadan asatyn bolsa,  mindetti jazbasha deklarasııalaý	Rettelmeıdi	Rettelmeıdi	Rettelmeıdi
		Balamasy 10 myń $ asatyn somany áketý úshin ákelý kedendik deklarasııasy ne JTS jáne  múlik boıynsha salyq deklarasııasyn usyný talap etiledi
Halyqaralyq Shart ratıfıkasııalanǵannan keıin qoldanylatyn tártip*
1. QR-na  BR-nan jáne RF-nan  ákelý jáne QR-nan BR-na jáne  RF-na áketý	Shekteýsiz jáne deklarasııalaýsyz  erkin ótkizý
2. QR-na úshinshi elderden  ákelý jáne  QR-nan úshinshi elderge áketý**	Eger  qolma-qol aqsha qarajatyn (qymbat metaldardan jasalǵan monetalardan basqa)  jáne  jol chekterin  ákelý/áketý  somasy balamasy 10 myń $  bolatyn somadan asatyn  bolsa, mindetti jazbasha deklarasııalaý			Qujattandyrylǵan nysandaǵy usynýshyǵa arnalǵan  vekselderdi, bank chekterin jáne baǵaly qaǵazdardy ákelýdi/áketýdi mindetti jazbasha deklarasııalaý

Eskertý: * Jeke tulǵalardyń  Keden odaǵynyń keden shekarasy  arqyly  qolma-qol aqsha qarajatyn jáne (nemese) aqsha  quraldaryn ótkizý  tártibi týraly  shart ** QR-nan  tranzıtpen BR jáne RF arqyly  úshinshi elderdiń  aýmaǵyna áketken jaǵdaıda  jáne  BR-na jáne RF-na  tranzıtpen QR arqyly  úshinshi elderdiń  aýmaǵynan  ákelgen jaǵdaıda  deklarasııalaý  KO-nyń keden shekarasy naqty  qıylysatyn  elde  júzege asyrylady