HXI ǵasyrda adamzattyń eń basty mindeti álemdi soǵys qaterinen múlde aryltatyn jáne onyń sebepterin joıatyn strategııany júzege asyrý bolýǵa tıis.
Nursultan NAZARBAEV
Ǵasyrlar boıy táýelsiz bolýǵa umtylǵan eliniń armanyna qol jetkizgenin kórip, sondaı tarıhı kezeńde elin basqaryp, halqynyń alǵysyna bólenýden artyq qandaı baqyt bar! Sondaı baqyt Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa buıyrǵany tipti de kezdeısoqtyq emes. Búginde Nursultan Nazarbaev – parasat shyńyna kóterilgen álemdik gýmanıstik oı-sananyń generatory. Álemdik deńgeıdegi tulǵalardyń ulylyǵy óz ultynyń múddesin qorǵap, sol múddege jaýap beretin ıdeıany barsha adamzatqa ıgilik syılaıtyndaı pishinde bekitý dep tujyrymdaýǵa bolary haq. «Bıik shyńnyń aıbyny men ulylyǵyn moıyndaý úshin ony qashyqtan turyp baqylańyz. Onyń syrtqy túri men pishinin anyqtaǵyńyz kelse, taýdy aınalyp shyǵýǵa týra keledi. Aspanǵa shanshylǵan bıiktiń minezin bilgińiz kelse, ony jyldyń, kúnniń ártúrli mezgilinde: tań sáride, kún batarda, shańqaı túste, jym-jyrt túnde, qar men jańbyrda baqylańyz. Taýdy osylaı zertteseńiz ǵana onyń ishki mazmuny men tuńǵıyq syrlaryn ashasyz. Taýlar da adamdar sııaqty ósedi, kemeldenedi. О́ıtkeni, bıik shyńnyń tabıǵatynda ómir úshin kúres bar. Olar aınalasyna ómir nárin tógedi! Osy qasıetiniń sheginde onyń ulylyq sarynyn kóremiz!» Bul keremet teńeýlerdi Lama Govında óziniń «Aqsha bulttardyń jóńkilýi» atty kitabynda keltirgen eken.
Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesiniń artynda ómir tur. Álemdegi qarama-qaıshylyqty eńserýge arnalǵan, paryqsyz soǵysty aıyptaǵan, jańa beıbit álem qurýǵa shaqyrǵan Qazaqstan basshysynyń adamzatqa úndeýi jatyr.
Búgingi Elbasynyń tulǵalyq bıigin baǵalaý úshin de kópshilikke shydam, shyndyqty moıyndaý men rýhanı tolysý qajet. Bul tujyrymǵa dáleldi Qazaqstan basshysynyń sońǵy 25 jylda halyqaralyq qoǵamdastyqqa qaratyp joldaǵan usynystarynan aıqyn kóremiz.
Búginge deıin Qazaqstan Prezıdenti týraly halyqaralyq deńgeıde de, elimizde de az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Joǵaryda keltirgen óz paıymymyzdy naqty mysaldarmen dáleldeý úshin Nursultan Nazarbaevtyń álemdik mańyzy bar usynys-bastamalarynyń basty mazmunyna toqtalýdy jón kórdik. Árıne, birnesheýine ǵana.
Búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, demokratııalyq jolmen Qazaqstan Prezıdenti bolyp saılanǵan Nursultan Nazarbaev 1992 jyldyń 5 qazanynda Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen halyqaralyq qoǵamdastyqqa úndeý tastaǵany belgili. Búgin sol úndeýdegi usynystardyń qanshalyqty mańyzdy ekenin, búginge deıin ózektiligin joǵaltpaǵan tujyrymdar men kózqarastardyń jıyntyǵy ekenin bilemiz. О́ziniń senimi men ómirlik qaǵıdasynan eshqashan da aýytqymaıtyn Nursultan Ábishulynyń 1992 jylǵy alǵashqy sózi men 2015 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen aıtqan sózderiniń arasynda 23 jyl ýaqyt ótti. Osy kezeńde álemde túbegeıli ózgerister oryn aldy, úlken saıası-ekonomıkalyq daǵdarystar boldy, aımaqtyq qaqtyǵystar men soǵystar jıi-jıi tutanyp turdy.
1992 jyly BUU-da alǵash sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti qarýsyzdanýdy, aımaqtyq qaqtyǵystardy aýyzdyqtaý qajettigin aıtty. «Bir ǵana memlekettik shekara keskininiń ózgerýi tizbekti reaksııa týǵyzyp, tutastaı geosaıası júıeniń ydyraýyna soqtyrady», dedi Elbasy. Sodan beri bul másele bir emes, birneshe memlekettiń basyna qasiret ákeldi. Shekara bólisi búginge deıin memleketter arasyndaǵy áskerı qaqtyǵystardyń basty sebebi bolyp tur. 1990-jyldardaǵy Iýgoslavııadaǵy soǵys shekara bólisinen bastalyp, san myńdaǵan jazyqsyz beıbit adamnyń ólimine sebepshi boldy. Mundaı jaǵdaıda, ásirese, áleýmettik-psıhologııalyq jaǵynan qorǵalmaǵan analar men sábılerdiń áleýmettik deprıvasııanyń qurbanyna aınalatyny belgili.
Mine, Nursultan Ábishulynyń 1992 jyly BUU-daǵy eskertýi, ókinishke qaraı, dál keldi. Muny kóregendik deısiz be, dál boljam ba nemese tájirıbeli saıasatkerdiń ıntýısııasy ma? Osynyń úsheýi de bizdiń Elbasynyń tulǵalyq sıpatyn aıqyndaıtyn qasıetter dep oılaımyn.
О́ziniń sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti BUU-nyń bedeldi minberinen birneshe tarıhı usynystar tastady. Birinshiden, «1+1» formýlasy boıynsha Nursultan Nazarbaev BUU janynan bitimgerlik jigerdi qoldaý qoryn qurýdy usyndy. Árbir múshe memleket jylyna óziniń áskerı-qorǵanys bıýdjetiniń 1 paıyzyn osy qorǵa aýdarý arqyly BUU-nyń bitimgerlik mıssııasyn kúsheıtýi tıis. Jyl saıyn osyndaı jarna 1 paıyzǵa kóbeıetin bolsa, memlekettiń qorǵanys bıýdjeti sonsha paıyzǵa azaıýy tıis edi. Sonda 10 jylda árbir memleket óziniń áskerı qorǵanysyna bólinetin qarjysyn 10 paıyzǵa qysqartsa, bitimgerlik jigerdi qoldaý qorynyń qarjysy sonsha paıyzǵa ósip, onyń múmkindikteri de kúsheıeri sózsiz. N.Nazarbaevtyń bul usynysyn memleketaralyq beıbit qatynas teorııasynyń basty qaǵıdasy dep baǵalaýǵa ábden bolady.
Ekinshiden, Azııa sýbkontınentinde jáne Eýrazııa keńistiginde EQYU sııaqty ujymdyq qaýipsizdik máselelerimen aınalysatyn Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý týraly usynys jasady. N.Nazarbaevtyń tabandylyǵynyń arqasynda 2002 jyly Almatyda tuńǵysh ret 22 memlekettiń basshysy bas qosyp, keleli keńes ótkizdi. Qazirde bedeldi halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Úshinshiden, TMD aýmaǵynda bolyp jatqan úderisterdi saralaǵan N.Nazarbaev Eýrazııa aýmaǵynda ómir súrip otyrǵan postkeńestik elderdiń erkin naryqtyq jaǵdaıda damýyna yqpal etý úshin jáne saıası turaqtylyqty nyǵaıtý úshin Almatyda BUU-nyń aımaqtyq ortalyǵyn ashýǵa shaqyrdy. Birneshe jyl buryn uıymnyń aımaqtyq ortalyǵy ashylyp, jemisti jumys isteı bastady.
Qazaqstan 1993 jyly Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty ratıfıkasııalady. Iаdrolyq qaýipsizdik máselesinde Qazaqstan men onyń basshysy júıeli túrde beıbit atom ıdeıasynyń eń belsendi nasıhattaýshysy bolyp keledi. 2015 jyly BUU N.Nazarbaev usynǵan Iаdrolyq qarýsyz álemniń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldady. Sondyqtan da, atom qarýynan óz erkimen bas tartqan eldiń basshysy retinde N.Nazarbaevty halyqaralyq qoǵamdastyq álemdi ıadrolyq qarýdan bosatý máselesinde eń bedeldi Memleket basshysy dep tanıdy.
Mine, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń beıbit ómirge, ádiletti qarym-qatynastarǵa úndegen pozısııasy álem suranysyna súıenip, qýattanyp keledi. Qazaqstan basshysynyń árbir bastamasy – beıbit ómirdi, dostyq pen ózara senimdi nyǵaıtýǵa, qarapaıym adamdardyń turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý men eldegi búkil atom arsenalynan bas tartýdan bastalyp, manıfest arqyly jalǵasqan Elbasy bastamalarynan jasampaz ómir jolynda aıanbaıtyn kúreskerdiń senimin kóremiz. Halyqaralyq deńgeıde úlken rezonans týdyrǵan manıfestiń basty mazmunynda álem halyqtarynyń taǵdyryna jaýapkershilikpen, janashyrlyqpen qaraıyq, jas urpaqtyń bolashaǵyn oılaıyq, olardyń ómirin jaqsartaıyq degen izgilik formýlasy jatyr. Endi, mine, búgin-erteń Astanada polıgon jabylǵan kúnge oraılastyrylyp, ıadrolyq qaýipsizdik problemasyna arnalǵan aýqymdy halyqaralyq jıyn ótkeli otyr. Oǵan 50-den astam elden ókilder keledi dep kútilýde.
Kóp balaly ana retinde aıtarym, manıfestiń irgetasy adamzat órkenıetine tóngen qaýipti seıiltý men gýmanıtarlyq apattan saqtandyrýǵa degen izgi nıetpen qalanǵan. «Aınalaıyn, halqym! Seniń jolyńda basymdy báıgege tikken adammyn», dep tebirengen tulǵanyń basqa ulttardyń da jan-dúnıesin jaqsy túsinetini anyq. О́z halqynyń jaǵdaıyn barynsha jaqsartý úshin ómir súretin saıasatkerdiń halyqaralyq bedeli de óz azamattarynyń syı-qurmetimen ólsheneri de daýsyz.
Qoryta aıtqanda, manıfest arqyly Qazaqstan basqalarǵa úlgi bolarlyq, óziniń jaýapkershiligin sezinetin memleket ekenin dáleldep otyr. Jas urpaqtyń bolashaǵyn oılaǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev memleket basshylary men saıasatkerlerdi óskeleń urpaqtyń taǵdyryn oılap, soǵys qaterinen arylýǵa, kúshke emes, aqyl-parasatqa júginýge shaqyrady. Kemeńgerlik shyńyna kóterilgen Nursultan Ábishulynyń adamzat bolashaǵyn qaýipten qutqarýǵa shaqyrǵan manıfesi – álemdik deńgeıdegi bıik tulǵanyń beıbit ómirge úndegen jasampazdyq paradıgmasynyń nátıjesi ekeni kúmán týdyrmaıdy.
Zaǵıpa BALIEVA,
Parlament Májilisiniń
depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili
