nemese úıishilik zorlyq-zombylyqty boldyrmaý haqynda
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq qulaqqa jat estilse de, amal ne, qazaqtyń bosaǵasynan attap, tórinen oryn alǵaly qashan.
Statıstıka boıynsha ótken jyly 308 adam zorlyq-zombylyq saldarynan kóz jumǵan. Bul jalpy kisi óltirýdiń úshten biri kórinedi. Bas Prokýror Jaqyp Asanov turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy boıynsha vedomstvoaralyq keńeste sóılegen kezde osy másele týraly ashyq aıtty. Adamǵa adamnyń zorlyq-zombylyq kórsetýi bir basqa bolsa, sol zorlyq-zombylyq tartqan adamnyń óz-ózine qol jumsap ómirden baz keshýi bir basqa jaǵdaı deıdi.
Máselen, quzyrly organ basshysynyń keltirgen mysalyna saı «Kúıeýim, qaıynaǵam, atam 11 jyl boıy uryp-soqty» dep, Shemonaıhada bir kelinshek kishkentaı úsh balasyn óltirip, ózi de darǵa asylǵan. Ras bolsa, mundaı jaǵdaıdyń oryn alyp jatqanyn qoǵam sezbedi deısiz be? Jergilikti bılik qaıda? Al Túrkistanda úı ıesi alty adamdy – anasyn, áıelin, 5 jasar qyzy men ulyn, eki baýyryn óltirýge umtylǵan. Sheshesi men uly tiri qalyp, tórteýi qaza tapty. Baıqasańyz, kisi óltirýshilerdiń shekten shyqqan sheksizdiginde esep joq. Astanada bir jigit aǵasy burynǵy áıeliniń ústine benzın quıyp, órtep jibergen. Sonyń saldarynan tórt birdeı órimdeı bala kózderi jáýdirep jetim qaldy.
Ony aıtasyz, Qyzylordanyń Josaly kentinde bir er adam aıtqanyma kónbedi dep, áıelin baılap, atpen súırep óltirgen. Almatyda qyzy men kúıeý balasynyń únemi uryp-soqqanyna shydamaǵan bir keıýana darǵa asylyp qaldy. Kim kináli? Baıaǵy, bılik aıtatyndaı, adamdardyń ózderi me? Tek bıyldyń ózinde 316 áıel ózine ózi qol salǵan. Sol sııaqty kisi óltirýden esh taıynbaıtyndyǵyn tanytqan áıelderdiń deni, ıaǵnı 300 áıel otbasyndaǵy janjal kezinde adam óltirgeni úshin túrmede jazasyn ótep jatyr. Qanshama shańyraq shaıqalyp, kerege sógildi, jazyqsyz balalar jetim qaldy.
Al endi osyndaı jantúrshigetin jaǵdaılarǵa ne sebep? Árıne sebep kóp. Bul másele uzaq jyldar aıtylmaı keldi. Tipti áleýmettik problema retinde de qaralmady. Bul ár adamnyń óz sharýasy, óz qotyry bolyp sanaldy. Bılik otbasy máselesi ár adamnyń jeke sharýasy degen kózqarasty ustandy. «Jabýly qazan jabýly kúıinde qalsyn» dedi. Al endi bul burynnan kele jatqan ádet qanymyzǵa ábden sińip ketkendeı kórinedi.
«Zombylyqtyń eń soraqysy – jábirlenýshi men jábirleýshi únemi birge, bir shańyraqtyń astynda ómir keshedi. Buzaqynyń qabaǵyna qarap, ár kúnin qorqynyshpen ótkizgen beıshara jan árdaıym kúızelisten óksik jutady», deıdi J.Asanov. Endi zorlyq-zombylyqtan qalaı qorǵaný kerek? Qandaı joldary bar? Bul suraqqa jaýap alqaly jıyndardyń birinde Bas Prokýror Jaqyp Asanovtyń sóılegen sózinen tabylady:
«Zombylyq – jeke problema emes, ol – qoǵamdyq másele. Jumyssyzdyq, qylmystar, ózge de keleńsiz jaǵdaılar otbasyndaǵy ahýalǵa tikeleı qatysty. Sondyqtan oǵan memleket mán berip, naqty qadamdar jasaý kerek. Turmystyq zombylyqtyń aldyn alý úshin 7 jyl buryn arnaıy zań qabyldandy. Bul zań jábirlenýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý úshin polısııaǵa 5 múmkindik berdi. Muny árbir qazaqstandyq bilgeni jón. Birinshisi – buzaqymen arnaıy áńgime júrgizý. Ekinshisi – úıinen alyp ketip, ýchaskede onyń ústinen hattama toltyrý. Úshinshisi – qorǵaý nusqamasyn berý. Ol degenimiz, jábirlenýshini mazalaýǵa, sóılesýge, basqa da jolmen baılanysýǵa tyıym salý. Ony buzsa, 5 kúnge deıin qamaý. Tórtinshi qural – sot arqyly zorlyqshyǵa erekshe talaptar belgileý. Bul da qorǵaý nusqamasy sııaqty, biraq onyń 30 kúndik emes, bir jyldyq kúshi bar. Besinshisi – zorlyqshyny 48 saǵatqa qamaýǵa bolatyn. Biraq, keıin ol 3 saǵatqa qysqartyldy.
Al 2014 jyly Parlament zańǵa túzetý engizip, taǵy bir qural berdi – sot arqyly zorlyqshyny úıinen shyǵaryp jiberý. Meıli, úı kimdiki bolsa da. Munyń barlyǵy Ákimshilik kodekstiń sheńberinde degenimizben, eger qol jumsaǵan adamnyń áreketinde qylmystyń belgisi bolsa, onda qylmystyq zańnama iske qosylady. Onyń ishinde, 72 saǵatqa jabý, úkim shyqqansha qamaý. Zańnyń osy tetikteri, árıne, kómegin berdi. Biraq, olar jetkilikti me? Menińshe, jetkiliksiz», deıdi Bas Prokýror.
Mine, osy oraıda bul máselelerdiń túıinin tarqatý úshin Jaqyp Asanov birqatar oń usynystardy daıyndaǵandaryn alǵa tartady. Ol qandaı usynystar? Naqty aıtqanda, zorlyq-zombylyqtyń, adamdy adam óltirýdiń aldyn alý múmkin be? Ol úshin qylmystyq kodeks boıynsha tereń taldaý júrgizilgen eken. Endi soǵan nazar aýdaraıyq.
Máselen, buryn uryp-soqsa nemese densaýlyqqa jeńil zııan keltirse, onda polısııa bir-eki kúnde qaýly toltyryp, sot 24 saǵatta sheshim shyǵaratyn. Osydan 2 jyl buryn bul áreketter Ákimshilik kodeksten Qylmystyq kodekske aýystyryldy. Ne ózgerdi? О́zgergeni sol, endi zorlyq-zombylyq bolǵanyn jábirlenýshi ózi dáleldeýi tıis. Sotqa júginý, saraptama ótý, kýálerdi izdeý, qajetti qaǵazdardy jınaý, advokat jaldaý – munyń bári jábirlenýshiniń óz moınyna artyldy. Bul mindetten polısııa tolyq bosatylǵan. Demek, «Ashyǵyn aıtsaq, jazany kúsheıtemiz dep, kerisinshe, búldirip alǵan sııaqtymyz. Ony resmı málimetter de rastaıdy.
О́tken jyly uryp-soǵý jáne densaýlyqqa jeńil zııan keltirý boıynsha bar bolǵany 627 adam sottalǵan. Bul burnaǵy jylǵa qaraǵanda 37 ese az (23 417). Shyn máninde zorlyq-zombylyq kemigen joq, ony dáleldeý qıyndap ketken soń jurt sotqa júginýdi qoıdy. Bir sózben, uryp-soǵý men densaýlyqqa jeńil zııandy Ákimshilik kodekske qaıtarý kerek bolyp tur. Áıtpese, zorlyq-zombylyq jasasam, meni eshkim jaýapqa tartpaıdy degen túsinik qalyptasyp kele jatyr», deıdi Bas Prokýror. Múıiz suraımyn dep, qulaqtan aıyrylý degen osy-aý, á?
Sol sııaqty ol Qylmystyq kodekste ózine ózi qol jumsaýǵa jetkizgeni úshin jaýapkershilik kózdelgenin aıtady. Biraq, onda kimdi ólimge jetkizdi – eresek adamdy ma, álde balany ma, ol jaǵy ajyratylmaǵan ǵoı. Jaza barlyǵyna birdeı. Demek, keleshegi alda, oı-sanasy tolyq bekimegen balany ólimge jetkizse, nege jaza birdeı bolýy kerek? Kerisinshe, ol qataıtylýǵa tıis. Sondyqtan Bas prokýratýra osy bapta balaǵa qatysty arnaıy jaza belgileýdi usynady. Sonymen qatar, qylmys balanyń kózinshe jasalsa, bul jazany aýyrlatatyn mán-jaı retinde baǵalanýy durys bolar edi.
Nege? О́ıtkeni, ol sábıdiń psıhıkasyna úlken zııan keltiredi, jan dúnıesine jazylmas jaraqat salady. Osyndaı ózgeristi Qylmystyq kodekske de (54-bap), Ákimshilik kodekske de (73-bap) engizse nur ústine nur bolmaq. Buǵan qosa, abort jasaýǵa májbúrlegeni úshin qylmystyq jaýapkershilik engizý qajet eken. Sebebi, bul qyz balanyń densaýlyǵyna zor qater, al qazir ol úshin eshkim jaýap bermeıdi. Bul norma Eýroodaqtyń konvensııasynda bar eken, demek sol bizdiń zańnamaǵa engizilse, onyń paıdasyn ǵana kórmekpiz.
Endi Ákimshilik kodeks boıynsha aıtqanda, 2015 jyldan ákimshilik qamaý 48 saǵattan 3 saǵatqa qysqarǵan. Bul ýaqyt óte az. Ne sebepti deseńiz, mundaı qysqa ýaqyttyń ishinde buzaqynyń ashý-yzasy basylmaıdy eken, ol ne istegenin túsinbeýi de múmkin kórinedi. Kerisinshe, tez bosap, óshin alýǵa tyrysady. Sondyqtan qamaýdy 3 saǵattan burynǵydaı 24 nemese 48 saǵatqa uzartý qajet. Bul norma 23 jyl jaqsy jumys istep kelgen. О́ıtkeni, osy merzimde buzaqy sabasyna túsedi, esin jınaıdy, polısııa bolsa materıaldy daıyndap, sotqa jiberip úlgeretindigin aıtady Jaqyp Qajymanuly. Buzaqy mas bolsa, onyń mastyǵyn anyqtaıtyn saraptama kerek. Al óńirlerde narkodıspanserler jetkiliksiz. Shyǵys Qazaqstanda búkil oblysqa nebári 5-aq narkodıspanser bar eken. Oǵan alystaǵy aýdannan kelý úshin keminde bir táýlik kerek. Bul tıimsiz. Sondyqtan buzaqy mas pa, mas emes pe, ony anyqtaý quqyǵy aýyldyq feldsherge de berilse, bul amal buzaqynyń teris qylyǵyn tez arada dáleldeýge kómektesedi. Biraq teris qylyq dáleldengenimen álgi otbasynyń shyrqyn buzǵan adamǵa salynǵan aıyppul, báribir, sol otbasyna salmaq bolyp túsedi. Qamalsa – bıýdjetke shyǵyn. Osyndaıda ne istegen jón? Árıne, odan da buzaqyny qoǵamdyq jumysqa tartý áldeqaıda tıimdi ekendigin dáleldep jatý artyq bolar.
Endi bul máseleni Azamattyq prosestik kodeks boıynsha qaraǵanda da úlken ózgerister kerek ekendigi baıqalypty. Máselen, erli-zaıyptylar múlikti bólemiz dep, talap aryz bergende memlekettik baj tóleýge tıis. Onyń kólemi – múliktiń 1 paıyzy ǵana. Biraq qazirgi kúni qaı úıdi alsańyz da onyń pálenbaı mıllıon quny bar. Ony tóleý ońaı emes. Advokat jaldaýǵa da aqsha kerek. Jumys istemeı, ómir boıy úı sharýasynda júrgen áıel ondaı qarjyny qaıdan tapsyn? Sondyqtan memlekettik bajdy sot sheshimi shyqqannan keıin kináli tarap tólese degen usynys bar, deıdi Bas Prokýror.
Iá, aıtsa aıtqandaı, bizdiń qoǵam zorlyq-zombylyqqa tym keshirimmen qaraıdy. Bireý túnde mýzykany shýlatyp qoısa, kórshiler jetip keledi. Tynyshtyq saqtaýdy, mýzykany óshirýdi talap etedi. Al kúıeýi áıelin sabap jatsa, eshkim tyrp etpeıdi. Aıqaılap, kómek surasa da polısııa shaqyrmaıdy. Sanamyzda qatyp qalǵan bir stereotıp bar: bireýdiń otbasyna aralaspaý. Iаǵnı, erli-zaıyptynyń arasyna esi ketken túsedi deımiz. Sóıtip, aıqaı-shý, tóbeles bolsa, ol úıdiń ishki sharýasy degen teris túsinik qalyptasqan. Áıelin urǵandy keıbireýler tipti durys dep sanaıdy. Alaıda, bile bilsek, bul bizdiń dástúrimizge, ulttyq mádenıetimizge jat nárse ǵoı. Halqymyz burynnan qyz balany qadirlegen. Sondyqtan qyz-kelinshekterdiń, áıel-ananyń qoǵamdaǵy rólin bıikke kóterip, otbasylyq qundylyqtardy halyqtyń sanasyna sińirýimiz qajet ekendigin Bas Prokýror taǵy bir aıqyndap berdi. Sonda, múmkin qoǵamymyzda jappaı oryn alǵan zańsyzdyqtar men zorlyq-zombylyq, oǵan jol beretin sheneýniktik kemshilikter joıylatyn, sóıtip, qylmys túpkilikti tyıylatyn shyǵar dep oılaımyz. Ol úshin tek joǵaryda aıtylǵan amaldardy is júzine asyra bilý qajet.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
nemese úıishilik zorlyq-zombylyqty boldyrmaý haqynda
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq qulaqqa jat estilse de, amal ne, qazaqtyń bosaǵasynan attap, tórinen oryn alǵaly qashan.
Statıstıka boıynsha ótken jyly 308 adam zorlyq-zombylyq saldarynan kóz jumǵan. Bul jalpy kisi óltirýdiń úshten biri kórinedi. Bas Prokýror Jaqyp Asanov turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy boıynsha vedomstvoaralyq keńeste sóılegen kezde osy másele týraly ashyq aıtty. Adamǵa adamnyń zorlyq-zombylyq kórsetýi bir basqa bolsa, sol zorlyq-zombylyq tartqan adamnyń óz-ózine qol jumsap ómirden baz keshýi bir basqa jaǵdaı deıdi.
Máselen, quzyrly organ basshysynyń keltirgen mysalyna saı «Kúıeýim, qaıynaǵam, atam 11 jyl boıy uryp-soqty» dep, Shemonaıhada bir kelinshek kishkentaı úsh balasyn óltirip, ózi de darǵa asylǵan. Ras bolsa, mundaı jaǵdaıdyń oryn alyp jatqanyn qoǵam sezbedi deısiz be? Jergilikti bılik qaıda? Al Túrkistanda úı ıesi alty adamdy – anasyn, áıelin, 5 jasar qyzy men ulyn, eki baýyryn óltirýge umtylǵan. Sheshesi men uly tiri qalyp, tórteýi qaza tapty. Baıqasańyz, kisi óltirýshilerdiń shekten shyqqan sheksizdiginde esep joq. Astanada bir jigit aǵasy burynǵy áıeliniń ústine benzın quıyp, órtep jibergen. Sonyń saldarynan tórt birdeı órimdeı bala kózderi jáýdirep jetim qaldy.
Ony aıtasyz, Qyzylordanyń Josaly kentinde bir er adam aıtqanyma kónbedi dep, áıelin baılap, atpen súırep óltirgen. Almatyda qyzy men kúıeý balasynyń únemi uryp-soqqanyna shydamaǵan bir keıýana darǵa asylyp qaldy. Kim kináli? Baıaǵy, bılik aıtatyndaı, adamdardyń ózderi me? Tek bıyldyń ózinde 316 áıel ózine ózi qol salǵan. Sol sııaqty kisi óltirýden esh taıynbaıtyndyǵyn tanytqan áıelderdiń deni, ıaǵnı 300 áıel otbasyndaǵy janjal kezinde adam óltirgeni úshin túrmede jazasyn ótep jatyr. Qanshama shańyraq shaıqalyp, kerege sógildi, jazyqsyz balalar jetim qaldy.
Al endi osyndaı jantúrshigetin jaǵdaılarǵa ne sebep? Árıne sebep kóp. Bul másele uzaq jyldar aıtylmaı keldi. Tipti áleýmettik problema retinde de qaralmady. Bul ár adamnyń óz sharýasy, óz qotyry bolyp sanaldy. Bılik otbasy máselesi ár adamnyń jeke sharýasy degen kózqarasty ustandy. «Jabýly qazan jabýly kúıinde qalsyn» dedi. Al endi bul burynnan kele jatqan ádet qanymyzǵa ábden sińip ketkendeı kórinedi.
«Zombylyqtyń eń soraqysy – jábirlenýshi men jábirleýshi únemi birge, bir shańyraqtyń astynda ómir keshedi. Buzaqynyń qabaǵyna qarap, ár kúnin qorqynyshpen ótkizgen beıshara jan árdaıym kúızelisten óksik jutady», deıdi J.Asanov. Endi zorlyq-zombylyqtan qalaı qorǵaný kerek? Qandaı joldary bar? Bul suraqqa jaýap alqaly jıyndardyń birinde Bas Prokýror Jaqyp Asanovtyń sóılegen sózinen tabylady:
«Zombylyq – jeke problema emes, ol – qoǵamdyq másele. Jumyssyzdyq, qylmystar, ózge de keleńsiz jaǵdaılar otbasyndaǵy ahýalǵa tikeleı qatysty. Sondyqtan oǵan memleket mán berip, naqty qadamdar jasaý kerek. Turmystyq zombylyqtyń aldyn alý úshin 7 jyl buryn arnaıy zań qabyldandy. Bul zań jábirlenýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý úshin polısııaǵa 5 múmkindik berdi. Muny árbir qazaqstandyq bilgeni jón. Birinshisi – buzaqymen arnaıy áńgime júrgizý. Ekinshisi – úıinen alyp ketip, ýchaskede onyń ústinen hattama toltyrý. Úshinshisi – qorǵaý nusqamasyn berý. Ol degenimiz, jábirlenýshini mazalaýǵa, sóılesýge, basqa da jolmen baılanysýǵa tyıym salý. Ony buzsa, 5 kúnge deıin qamaý. Tórtinshi qural – sot arqyly zorlyqshyǵa erekshe talaptar belgileý. Bul da qorǵaý nusqamasy sııaqty, biraq onyń 30 kúndik emes, bir jyldyq kúshi bar. Besinshisi – zorlyqshyny 48 saǵatqa qamaýǵa bolatyn. Biraq, keıin ol 3 saǵatqa qysqartyldy.
Al 2014 jyly Parlament zańǵa túzetý engizip, taǵy bir qural berdi – sot arqyly zorlyqshyny úıinen shyǵaryp jiberý. Meıli, úı kimdiki bolsa da. Munyń barlyǵy Ákimshilik kodekstiń sheńberinde degenimizben, eger qol jumsaǵan adamnyń áreketinde qylmystyń belgisi bolsa, onda qylmystyq zańnama iske qosylady. Onyń ishinde, 72 saǵatqa jabý, úkim shyqqansha qamaý. Zańnyń osy tetikteri, árıne, kómegin berdi. Biraq, olar jetkilikti me? Menińshe, jetkiliksiz», deıdi Bas Prokýror.
Mine, osy oraıda bul máselelerdiń túıinin tarqatý úshin Jaqyp Asanov birqatar oń usynystardy daıyndaǵandaryn alǵa tartady. Ol qandaı usynystar? Naqty aıtqanda, zorlyq-zombylyqtyń, adamdy adam óltirýdiń aldyn alý múmkin be? Ol úshin qylmystyq kodeks boıynsha tereń taldaý júrgizilgen eken. Endi soǵan nazar aýdaraıyq.
Máselen, buryn uryp-soqsa nemese densaýlyqqa jeńil zııan keltirse, onda polısııa bir-eki kúnde qaýly toltyryp, sot 24 saǵatta sheshim shyǵaratyn. Osydan 2 jyl buryn bul áreketter Ákimshilik kodeksten Qylmystyq kodekske aýystyryldy. Ne ózgerdi? О́zgergeni sol, endi zorlyq-zombylyq bolǵanyn jábirlenýshi ózi dáleldeýi tıis. Sotqa júginý, saraptama ótý, kýálerdi izdeý, qajetti qaǵazdardy jınaý, advokat jaldaý – munyń bári jábirlenýshiniń óz moınyna artyldy. Bul mindetten polısııa tolyq bosatylǵan. Demek, «Ashyǵyn aıtsaq, jazany kúsheıtemiz dep, kerisinshe, búldirip alǵan sııaqtymyz. Ony resmı málimetter de rastaıdy.
О́tken jyly uryp-soǵý jáne densaýlyqqa jeńil zııan keltirý boıynsha bar bolǵany 627 adam sottalǵan. Bul burnaǵy jylǵa qaraǵanda 37 ese az (23 417). Shyn máninde zorlyq-zombylyq kemigen joq, ony dáleldeý qıyndap ketken soń jurt sotqa júginýdi qoıdy. Bir sózben, uryp-soǵý men densaýlyqqa jeńil zııandy Ákimshilik kodekske qaıtarý kerek bolyp tur. Áıtpese, zorlyq-zombylyq jasasam, meni eshkim jaýapqa tartpaıdy degen túsinik qalyptasyp kele jatyr», deıdi Bas Prokýror. Múıiz suraımyn dep, qulaqtan aıyrylý degen osy-aý, á?
Sol sııaqty ol Qylmystyq kodekste ózine ózi qol jumsaýǵa jetkizgeni úshin jaýapkershilik kózdelgenin aıtady. Biraq, onda kimdi ólimge jetkizdi – eresek adamdy ma, álde balany ma, ol jaǵy ajyratylmaǵan ǵoı. Jaza barlyǵyna birdeı. Demek, keleshegi alda, oı-sanasy tolyq bekimegen balany ólimge jetkizse, nege jaza birdeı bolýy kerek? Kerisinshe, ol qataıtylýǵa tıis. Sondyqtan Bas prokýratýra osy bapta balaǵa qatysty arnaıy jaza belgileýdi usynady. Sonymen qatar, qylmys balanyń kózinshe jasalsa, bul jazany aýyrlatatyn mán-jaı retinde baǵalanýy durys bolar edi.
Nege? О́ıtkeni, ol sábıdiń psıhıkasyna úlken zııan keltiredi, jan dúnıesine jazylmas jaraqat salady. Osyndaı ózgeristi Qylmystyq kodekske de (54-bap), Ákimshilik kodekske de (73-bap) engizse nur ústine nur bolmaq. Buǵan qosa, abort jasaýǵa májbúrlegeni úshin qylmystyq jaýapkershilik engizý qajet eken. Sebebi, bul qyz balanyń densaýlyǵyna zor qater, al qazir ol úshin eshkim jaýap bermeıdi. Bul norma Eýroodaqtyń konvensııasynda bar eken, demek sol bizdiń zańnamaǵa engizilse, onyń paıdasyn ǵana kórmekpiz.
Endi Ákimshilik kodeks boıynsha aıtqanda, 2015 jyldan ákimshilik qamaý 48 saǵattan 3 saǵatqa qysqarǵan. Bul ýaqyt óte az. Ne sebepti deseńiz, mundaı qysqa ýaqyttyń ishinde buzaqynyń ashý-yzasy basylmaıdy eken, ol ne istegenin túsinbeýi de múmkin kórinedi. Kerisinshe, tez bosap, óshin alýǵa tyrysady. Sondyqtan qamaýdy 3 saǵattan burynǵydaı 24 nemese 48 saǵatqa uzartý qajet. Bul norma 23 jyl jaqsy jumys istep kelgen. О́ıtkeni, osy merzimde buzaqy sabasyna túsedi, esin jınaıdy, polısııa bolsa materıaldy daıyndap, sotqa jiberip úlgeretindigin aıtady Jaqyp Qajymanuly. Buzaqy mas bolsa, onyń mastyǵyn anyqtaıtyn saraptama kerek. Al óńirlerde narkodıspanserler jetkiliksiz. Shyǵys Qazaqstanda búkil oblysqa nebári 5-aq narkodıspanser bar eken. Oǵan alystaǵy aýdannan kelý úshin keminde bir táýlik kerek. Bul tıimsiz. Sondyqtan buzaqy mas pa, mas emes pe, ony anyqtaý quqyǵy aýyldyq feldsherge de berilse, bul amal buzaqynyń teris qylyǵyn tez arada dáleldeýge kómektesedi. Biraq teris qylyq dáleldengenimen álgi otbasynyń shyrqyn buzǵan adamǵa salynǵan aıyppul, báribir, sol otbasyna salmaq bolyp túsedi. Qamalsa – bıýdjetke shyǵyn. Osyndaıda ne istegen jón? Árıne, odan da buzaqyny qoǵamdyq jumysqa tartý áldeqaıda tıimdi ekendigin dáleldep jatý artyq bolar.
Endi bul máseleni Azamattyq prosestik kodeks boıynsha qaraǵanda da úlken ózgerister kerek ekendigi baıqalypty. Máselen, erli-zaıyptylar múlikti bólemiz dep, talap aryz bergende memlekettik baj tóleýge tıis. Onyń kólemi – múliktiń 1 paıyzy ǵana. Biraq qazirgi kúni qaı úıdi alsańyz da onyń pálenbaı mıllıon quny bar. Ony tóleý ońaı emes. Advokat jaldaýǵa da aqsha kerek. Jumys istemeı, ómir boıy úı sharýasynda júrgen áıel ondaı qarjyny qaıdan tapsyn? Sondyqtan memlekettik bajdy sot sheshimi shyqqannan keıin kináli tarap tólese degen usynys bar, deıdi Bas Prokýror.
Iá, aıtsa aıtqandaı, bizdiń qoǵam zorlyq-zombylyqqa tym keshirimmen qaraıdy. Bireý túnde mýzykany shýlatyp qoısa, kórshiler jetip keledi. Tynyshtyq saqtaýdy, mýzykany óshirýdi talap etedi. Al kúıeýi áıelin sabap jatsa, eshkim tyrp etpeıdi. Aıqaılap, kómek surasa da polısııa shaqyrmaıdy. Sanamyzda qatyp qalǵan bir stereotıp bar: bireýdiń otbasyna aralaspaý. Iаǵnı, erli-zaıyptynyń arasyna esi ketken túsedi deımiz. Sóıtip, aıqaı-shý, tóbeles bolsa, ol úıdiń ishki sharýasy degen teris túsinik qalyptasqan. Áıelin urǵandy keıbireýler tipti durys dep sanaıdy. Alaıda, bile bilsek, bul bizdiń dástúrimizge, ulttyq mádenıetimizge jat nárse ǵoı. Halqymyz burynnan qyz balany qadirlegen. Sondyqtan qyz-kelinshekterdiń, áıel-ananyń qoǵamdaǵy rólin bıikke kóterip, otbasylyq qundylyqtardy halyqtyń sanasyna sińirýimiz qajet ekendigin Bas Prokýror taǵy bir aıqyndap berdi. Sonda, múmkin qoǵamymyzda jappaı oryn alǵan zańsyzdyqtar men zorlyq-zombylyq, oǵan jol beretin sheneýniktik kemshilikter joıylatyn, sóıtip, qylmys túpkilikti tyıylatyn shyǵar dep oılaımyz. Ol úshin tek joǵaryda aıtylǵan amaldardy is júzine asyra bilý qajet.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Lıonel Messı Ispanııadaǵy fýtbol klýbyn satyp aldy
Fýtbol • Keshe
8 mıllıon teńgege qandaı jańa kólikter alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
Qytaıdan ákelingen kólikterdi júrgizý sharttary qandaı?
Logıstıka • Keshe
Baýyrjan Álı qarsylasyn 57 sekýndta qulatty
Boks • Keshe
Qazaqstanda ıpotekany óteýdiń jańa erejeleri kúshine endi
Ipoteka • Keshe
Almatyda sý ústindegi baq pen EXPO ortalyǵy salynady
Almaty • Keshe
Áskerge shaqyrtý alǵan kezde ne isteý kerek?
Ásker • Keshe
Tegin 10 sotyq jerdi qalaı alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
