Eńbek naryǵyndaǵy eleýli nátıje

 Árıne, elimizdegi eńbek naryǵyn nyǵaıtýǵa arnalǵan is-sharalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp otyrdy. Bul baǵdarlamalardyń bári jumyssyzdyqty aýyzdyqtaýǵa, halyqty jumyspen qamtý júıesin jetildirýge baǵyttalǵany anyq. Alaıda, 2008 jyldyń kúzinen álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń áseri eńbek naryǵynda da baıqala bastady. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jumyspen qamtý jáne kadrlardy qaıta daıarlaý strategııasy ázirlendi. Bul, ásirese, jumyssyzdyqtyń ósýine jol bermedi. Naqtyraq aıtar bolsaq, «Jol kartasy» aıasynda 2009-2010 jyldary barlyǵy 497 áleýmettik saladaǵy nysandarda jóndeý jumystary júrgizilip, atalǵan jumystarǵa 21 myńnan astam adam  tartylyp, eńbekaqymen qamtamasyz etildi. Osy jyldary qomaqty qarajat qaralyp, jumyssyzdar men jas mamandardy áleýmettik qoldaý erekshe mańyzǵa ıe bolyp, jumys oryndary men «Jastar praktıkasy» baǵdarlamalary keń kólemde júrgizildi. 2009-2010 jyldardaǵy «Jol kartasynyń» taǵy bir ma­ńyzdy baǵyty kadrlardy daıarlaý bolatyn. Qaıta daıarlaý aıasynda kásiptik oqytý kýrstarymen 8 myńnan astam adam qamtyldy. Munyń bári azamattardyń báse­kelestigin arttyrýǵa, jumys­pen qamtylýyna yqpal etkeni sózsiz. Osy júıeli túrde júrgizilgen jumyssyzdyqtyń ósýiniń aldyn alý sharalarynyń nátıjesinde jumyssyzdyq deńgeıin 2000-2010 jyldary aralyǵynda 14,4 paıyzdan 5,7 paıyzǵa deıin tómendetýge qol jetkizdik. Degenmen, «Jol kartasy» aıasynda azamattar negizinen ýaqyt­sha jumyspen qamtylǵan bolatyn. Memleket basshysy ózi­niń 2011 jylǵy «Bolashaqtyń irge­sin birge qalaımyz!» atty Qazaq­stan halqyna Joldaýynda eńbek naryǵynyń tıimdiligin art­tyrý, tabysy az adamdardy, jumys­syzdar men óz betinshe ju­myspen aınalysýshylardy osy baǵyttaǵy baǵdarlamalarǵa tartý mindetterin júktep, sonyń negizinde «Jumyspen qamtýdyń  jol kartasy-2020» baǵdarlamasy júzege asyryla bastady. Jalpy alǵanda, oblys­ta atalǵan jol kar­tasyn qarjylandyrýǵa 2011-2015 jyldary barlyǵy 18,7 mlrd teńge bólindi. Osy jyldar ishinde baǵdarlama aıasynda 32 myń adam jumyspen qamtylsa, onyń 77  paıyzy turaqty negizde jumysqa ornalasqan. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda 448 ın­fra­qurylymdyq joba iske asyrylyp, osy jobalarda ashylǵan jumys oryndaryna 5 476 adam jumysqa tartyldy. Al baǵdarlama aıasynda 4 960 adam kásiptik oqytýdy aıaqtap, 4 037 adam nemese olardyń 81 paıyzy turaq­ty jumysqa ornalasty. Endi, mine, bıyl da jumyspen qamtý salasyndaǵy jumystar jalǵasyn tabýda. Jambyl obly­sy boıynsha aǵymdaǵy jyly 24 560 adamdy jumyspen qam­tý josparlanǵan bolatyn. Júr­gizil­­gen monıtorıngke sáıkes, aǵym­daǵy jyldyń 1 tamyzyna bul jospar 59,6 paıyzǵa oryndalyp, barlyǵy 14 659 adam jumyspen qamtýdyń belsendi túrlerimen qamtylyp otyr. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» jol kar­tasyn» qarjy­landyrýǵa 2016 jylǵa barlyǵy 8 258,1 mln teńge qaralyp, bar­lyǵy 3 752 adam jumysqa ornalassa, onyń ishinde 68,7 paıyzy (2 576 adam) turaqty jumysqa qabyldandy. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda barlyǵy 81 joba boıynsha jóndeý jumystaryna 4 302,8 mln teńge qarjy bólindi. Búgingi kúnge 77 joba boıynsha jumystar bastalyp, barlyǵy 1 089 jumys oryn­dary ashylyp, 576 adam jumyspen qamtý ortalyqtarynyń joldamalarymen jumysqa joldandy. Baǵdarlamanyń ekinshi baǵyty, ıaǵnı, aýyldy jerlerde shaǵyn kásipkerlikti órkendetýge keńinen jol ashyp otyr. Bul baǵyt shaǵyn nesıelendirý jolymen óz isterin ashý nemese keńeıtý arqyly kásipkerlikti yntalandyrýdy, ha­lyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy, olardyń ınfraqurylymdaryn damytý men jaqsartýdy jáne kásipkerlik negizderine oqytýdy kózdeıdi. Munda negizgi basym­dyq aýyldyq jerlerde jeke óz isin uı­ym­das­tyrýǵa nıet bil­dirýshilerge beriledi. Nesıe maq­satty túrde óz isin ashýǵa nemese ulǵaıtýǵa, aınalymdaǵy kapıtaldy tolyqtyrýǵa beriledi. 2011-2015 jyldar araly­ǵynda oblys boıynsha 2 067 adam barlyǵy 4 457,0 mln teńgege shaǵyn nesıe aldy. Al 2016 jyly 831 adamdy qamtýǵa barlyǵy 3 239,4 mln teńge qarastyrylyp otyr. Respýblıkalyq bıýdjet esebinen kásipkerlik negizderine 372 adamdy oqytýǵa 13,5 mln teńge, 831 adamǵa shaǵyn nesıeler berýge 3 225,9 mln teńge qarajat bólingen. Osy kezge deıin barlyǵy 242 adamǵa 670,5 mln teńgege shaǵyn nesıe berildi. Onyń ishinde, respýblıkalyq bıýd­jet esebinen 219 adamǵa 602,2 mln teńge, merziminen buryn ótelgen shaǵyn nesıe qarajattary esebinen 23 adamǵa 68,3 mln teńgeniń shaǵyn nesıesi berilip, turaqty 119 jumys orny ashylyp otyr. Alǵashqy jyldary negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa ǵana nesıe alatyn bolsa, qazirgi kezde árbir aýdanda kásipkerlikti damytý kartalary bekitilip, soǵan sáıkes óz isin ashýshylardyń ká­sip túrleri kóbeıip keledi. So­­­nyń ishinde negizgileri – mal sha­­rýa­shylyǵy, egin ósirý, qus sha­rýashylyǵy, bal arasyn ósirý, azyq-túlik ónimderiniń túrlerin óndirý, tigin óndirisi, jıhaz jasaý, shashtaraz qyzmeti, kompıýter jóndeý, sýrethana, túrli sýsyn óndirý, kólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý, naýbaıhana, monsha qyzmeti jáne t.b. Iаǵnı, nesıe alýshylar naryq qajettiligine sáıkes jyldan jylǵa jańa kásip túrlerin meńgerýde. Qoryta aıtqanda, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020-nyń» ekinshi baǵytyn iske asyrý nátı­jesinde aýyl halqynyń áleý­mettik qorǵaýǵa muqtaj bóli­giniń ahýaly birshama jaqsy deńgeıge kóterilip, bul baǵyt aýylda kásip­kerlikti damy­týǵa keń óris ashyp otyr. Baǵdarlamanyń úshinshi baǵyty aıasynda 275 adamnyń 271-i oqýyn aıaqtap, onyń 239-y ju­mysqa ornalasty. Endi, qalǵan 32 adamdy jumysqa ornalastyrý boıynsha jumystar júrgizilýde. Mine, osyndaı tynymsyz eń­bek­tiń arqasynda jáne ju­­mys­­­pen qamtýdyń belsendi túr­­lerin iske asyrý ná­tı­je­sinde ju­­mys­syz­dyq deńgeıin 2011 jyl­ǵy 5,5 pa­ıyz­dan 2016 jyl­dyń 1 toq­sa­nynda 4,9 pa­ıyzǵa deıin tó­men­detýge qol jet­kiz­dik. Bul, árı­ne, úlken jetistik.  Jorabek BAÝBEKOV, Jambyl oblysy ákimdiginiń jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy