Tarıhı sheshim taǵylymy

Bıyl Semeı polıgonyn jabý týraly tarıhı sheshimge – 25 jyl. Osy merzim aralyǵynda adamzat balasyna tóngen ıadrolyq qaýip azaıǵan emes. Kerisinshe, álemdegi áleýetti, jetekshi, yqpaldy, ekonomıkalary myqty degen elderdiń arasynda senimsizdik, túsinispeýshilik, saıası básekelestik arta túsýde. Eń qaýiptisi, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi qalyptasqan halyqaralyq quqyq normalarynyń buzyla bastaýy. Osyndaı jaǵdaıda El­basy N.Nazarbaev keler urpaq­tyń bo­lashaǵyna, taǵdyryna alań­daýshy­lyqtan, jaýapkershilikten týǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin Va­shıngtonda ótken antııadrolyq sammıtte jarııa etken edi. Osy arqyly Elbasy álem prezıdentterine aqyl-parasatqa júginip, bolashaqta beıbit ómir úshin birlesip, naqty ister atqarý kerek­tigin alǵa tartty. Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Iаdrolyq synaqtarǵa qar­sy is-qımyldyń halyqaralyq kúnine jáne Semeı polıgony jaby­lýynyń 25 jyldyǵyna oraı ótkizil­gen brıfıngte sóılegen sózinde Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy Ikram Adyrbekov mine, osy máselege qa­tysty óz oıyn bildirdi. «2016 jyl elimiz úshin erekshe mańyzdy, tarıhı jyl bolyp tur. О́ıtkeni, ǵasyrlar boıy táýelsizdigin ańsaǵan ultymyzdyń, hal­qymyzdyń óz arman-maqsatyna jetkenine bıyl 25 jyl tolady. Osy qysqa merzim ishinde Qazaqstan tolyqtaı tuǵyrly, derbes, egemen memleket bolyp qalyptasty, ornyqty. Ekonomıkalyq, áleý­met­tik deńgeıi qarqyndy damyp, máde­nıet, bilim-ǵylym salalarynda úlken jetistikterge jetti. Eń bas­tysy, kópetnosty elimizde saıa­sı turaqtylyq, túsinistik, syı­lastyq, yntymaqtastyq ornady. Qazaqstannyń osyndaı tarıhı jetistikteri árıne, Elbasynyń táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap ustanǵan, tabandy túrde júrgizgen, aldyn ala boljaı bile­tin ishki jáne syrtqy saıasatynyń jemisi. Máselen, Prezıdent elimizdiń táýelsizdigi men qaýipsizdigine áser etetin máselelerge qatysty tıimdi sheshimder qabyldaı bildi. Sondaı sheshimderdiń biri – osydan 25 jyl buryn Keńes Odaǵynyń quramynda bola turyp, asa yqpaldy áskerı-ónerkásip kúshine toıtarys bere otyryp, álemdegi eń iri Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn túbegeıli jabýy. Bul sheshim, búgingi tarıhshylardyń sózimen aıtatyn bolsaq, Qazaq­stannyń óziniń táýelsizdigi jolynda jasaǵan asa batyl qadamy boldy», – dedi I.Adyrbekov. Sondaı-aq, ol Semeı óńirinde 40 jyldan astam ýaqyt boıy 470-ke tarta jerústi jáne jerasty joıqyn synaqtar jasalǵanyna, bul ıadrolyq qarý paıda bolǵaly beri búkil álemde jasalǵan synaqtardyń teń jartysy ekenine nazar aýdardy. «Iаdrolyq synaqtardyń saldarynan paıda bolǵan radıasııa óńirdiń jerin, ózen-kólderin ýlap, aınalasyndaǵy barlyq tirshilik ataýlyǵa keri áser etti. Synaq aımaǵyndaǵy 1,5 mıllıonǵa jýyq turǵynnyń densaýlyǵyna orasan zııa­nyn tıgizdi. Al Semeı polıgonynyń jabylýymen ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne odan bas tartýdyń álemdik úderisiniń jańa álemdik kezeńi bastaldy. Elbasynyń sheshimimen Qa­zaq­stan álem tarıhynda ıadrolyq qarý­dan bas tartqan birinshi el boldy. El Pre­zıdentiniń bul asa mańyzdy sheshimi álemdegi qalǵan 4 ıadrolyq synaq polıgony jumystarynyń toqtaýyna negiz qalady», – dedi Senat depýtaty. Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko Memleket basshysynyń Semeı polıgonyn jabý týraly sheshiminen keıin, Qazaqstan 25 jyl boıy ıadrolyq synaqty túbegeıli toqtatý, ıadrolyq qarýdy joıý jáne olardy taratpaý týraly halyqaralyq qoǵamdastyqta turaqty túrde máse­leler kóterip kele jatqanyn jetkizdi. «Bizdiń elimiz beıbitshilik pen qaýipsizdik ıdeıasyn batyl ustanyp keledi. Máselen, Qazaqstan 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda BUU qabyl­­daǵan Iаdrolyq qarýsyz álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklara­sııa­nyń bastamashysy jáne teń tóra­ǵasy boldy», – dedi R. Vasılenko bul rette. Sonymen qatar, ol 29 tamyz kúni Táýelsizdik saraıynda ótetin «Iаdrolyq qarýsyz álem qurý» taqyrybyndaǵy halyqaralyq konferensııaǵa toqtaldy. «Bul forým barysynda jalpyplenarlyq oty­rys­ty, 4 paneldik sessııa­ny ótkizý josparlanǵan. Onda ıadrolyq qarýdan bas tartý, taratpaý tóńireginde ózekti máseleler talqylanyp, halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jóninde naqty usynystar aıtylady degen úmittemiz. Konferensııanyń jumysyna 50-den astam elden 200-ge tarta shetel­dik qonaq qatysady. Astana forýmy­nyń sońynda qorytyndy qujat qabyl­danady», – dedi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan» Sýretti túsirgen  Erlan OMAROV