Jaratqannyń mańdaıyna jazyp bergen tirshiliginde san qıyndyqty bastan ótkerse de moıymaǵan, qaıta aýyrlyqtyń zil batpan salmaǵy artqan saıyn shıryǵyp shıraıtyn, aqyly men eńbegi eki jaqtap, tabandylyǵyn tanyta otyra udaıy alǵa umtyla túsetin jigerli adamdardyń túptiń-túbinde, áıteýir, bir úlken jolǵa shyǵyp, abyroı bıigine de jeńispen jetetini anyq. Mundaı kisilerdiń ómirdegi talmas kúresi, jamandyqpen taımas tiresi arqyly áýletine úlken úlgi, óristi ónege kórsetip, urpaǵyn adamdyqqa, adaldyqqa tárbıeleýimen de, balalarynyń bilimdi bolýy úshin bar kúshi men búkil jıǵan-tergenin salyp, olardy otbasynyń ǵana emes, eldik isterdi alǵa aparýshy etip ósirýimen de halyqtyń rızashylyǵyna bólengenin kópshilikke qalaı keńinen jetkizgiń kelmeıdi?! Osy aıtqanymyzdyń bári de bıyl týǵanyna júz jyl tolyp otyrǵan Álken Japaruly sııaqty tuǵyrly tulǵaǵa dál keledi desek, artyq ketkendik bolmas degen oıdamyz.
...Arqa óńirinde de aq pen qyzyldyń soıqan soǵysynyń elge kesapaty kóp tıdi. Japar babamyz, bala-shaǵasyn aman saqtaý úshin, tóbesinen ushqan qustyń qanaty, tósinen jortqan ańnyń tuıaǵy talatyn bedireıgen Betpaq shóldi jaıaýlap kesip ótip, jolda sekseýili sereıgen moıny uzaq Moıynqum jerin de artqa tastap, qyrǵyzdyń Qarabalta qalasyna jetipti. Sóıtip, osyndaǵy orys kýlagyna jaldanyp kún keshken. Sonda bala Álken 14 jasta eken.
Taǵdyrdyń joly san taraý. Keıde onyń aryndy aǵysy árkimdi ár qıyrǵa aı-shaıǵa qaratpaı alystatyp aǵyzyp áketedi... Atamyzdyń ákesimen birge endigi ornyqty oryn tepkeni Moıynqum óńiri bolyp shyǵady. Sol tusta,1932 jyly áıgili Oraz Jandosov basqaratyn arnaıy komıssııanyń áreket jasaýymen qyrǵyzǵa aýyp ketken biraz qazaq elge oralǵan-dy.
Ol kezde Shý aýdany Almaty oblysyna qaraıtyn. Al onyń bir bóligi Moıynqum (Ol kezde – Gýlıaev, selonyń negizin qalaǵan orys kópesi). 1932 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Qyrǵyzstannan osy jaqqa kóship kelýshiler kóbeıe túsken edi. Sebebi, olar úshin azyq-túlik kómegi (prodpomosh) bólingen. Alaıda, azapty ashtyq jalǵasa berdi. Onyń artynda halyqty qyrýǵa nıettengen zulymdyq saıasattyń sumdyq soıyly sozylyp soraıyp turǵan...
Jap-jas Álken osynyń bárinen Qosqudyq lespromhozynda jumys istep júrip qana aman qalǵandaı. 1938 jyly 22 jasynda týra osy Moıynqum jerinen áskerge alynyp, Batys Ýkraınada temirdeı tártiptiń tezine túsedi. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, oryssha jaqsy sóıleıtin, pysyq, epti, jalyndap turǵan jas jigit tez tanylyp, komandırleri ony baılanysshylyqqa beıimdeıdi. Kóp ýaqyt ótpeı-aq, tipti, partııa qataryna qabyldanady. Sóıtip júrip 1939-1940 jyldardaǵy fın soǵysyna qatysqan qazaqtyń biri boldy. Endi ony 1941 jyly maýsymda bastalǵan Uly Otan soǵysynyń qandy qyrǵyny kútip tur edi. Sonymen, 1945 jylǵy mamyrda jaýyz jaýdyń ordasy – Reıhstag tóbesinde Jeńis týy jelbiregenshe Ekinshi Ýkraın maıdany quramynda oq pen ottyń ortasynda júrdi. Qaranıetti qaskóı jaýmen arystandaı aıqasyp, keýdesine ekinshi, úshinshi dárejeli «Dańq» jáne «Qyzyl Juldyz», sondaı-aq, eki ret «Otan soǵysy» ordenderi taǵyldy. Buǵan qosa birneshe jaýyngerlik medalǵa ıe boldy. El qorǵany bolǵan Aǵybaı men Balta batyr atalarynyń erlik isterin jastaıynan jadyna túıip ósken Álekeń qalaısha qaharman jaýynger, batyl da batyr maıdanger atanbaıdy!
Baılanysshylar vzvody komandıriniń orynbasary, starshına Álken 1945 jyly Polsha jerinde Vısla ózenindegi jan berip, jan alysqan surapyl shaıqasta aýyr jaralanady. Sodan keıin bir jyldan asa Ýkraına, Ázerbaıjan, Reseıdegi áskerı gospıtaldarda jatyp, jaraqaty jazylǵan soń 1946 jyly qaıta sapqa oralǵan. Ol jaqta da myqty jaýynger, batyl baılanysshy asa qajet bolǵandyqtan shyǵar, áıteýir, komandırleri ony eline jiberýge asyqpaıdy. Áskerge alynǵanyna tek segiz jyl ótkennen keıin ǵana bir aılyq demalys berilip, týǵan jerine atbasyn burýyna múmkindik týady. Ol tusta Kókterek (qazirgi Moıynqum) aýdanynyń áskerı komıssary túsinigi mol, ádildikti jaqtaıtyn orys azamaty eken. Dál sol kisi Álekeńniń ákesi Japar aqsaqaldyń osydan biraz jyl buryn qaıtys bolyp, úı ishiniń asyraýshysynan aıyrylǵanyn eskerip, áskerden múldem bosaýyna kómektesipti. Sóıtip, qan keship kelgen maıdangerdiń, Jeńis jaýyngeriniń beıbit ómirdegi berekeli eńbegi bastalyp júre bergen.
Belsendi jigitke basshylar sendi, el úmitpen qarady. Ári maldyń jaıyn jaqsy biletin qazaqtyń biri emes pe?! Onyń ústine Talǵar qalasyndaǵy aýyl sharýashylyq tehnıkýmynyń bir jyldyq kýrsyn bitirip te aldy. Sodan Taldyózek aýylynyń bildeı mal dárigeri bolyp shyǵa keledi. Kóp uzamaı kolhozdyń tóraǵalyǵyna saılanyp, san-salaly jumysyn dóńgeletip áketken. Keıinnen kolhozdardyń irilendirilgeni belgili. Soǵan sáıkes Fýrmanov atyndaǵy sovhoz qurylǵanda «Taldyózek» bólimshe bolyp qalady. Álekeń bul aýylsharýashylyǵy qurylymyn taban aýdarmaı 20 jyl basqaryp, elge arnalǵan eńbegimen erekshe kórinedi. Iá, ıá, dál osy jerde atamyzdyń basqarý ádis-tásilindegi ekinshi tynysy da ashylǵandaı edi. Jumystyń jaıyn jetik biletin, bárin de keńinen oılap, keń pishetin, árdaıym áskerı tártippen júretin, árqashan ádildikti súıetin, isi alymdy, sharýasy shalymdy, adal, týrashyl, talapshyl jetekshiniń bólimshesi sol kezderi qumdy óńirdegi eń aldyńǵy qatarly sharýashylyqtyń sapynan tabylyp edi.
«Álekeńniń eren eńbegin aıt, basqarsań Álekeńdeı basqar!» dep jurt jabyla rıza bolatyn. Álken atamyz Lenın ordenin alǵan 1966 jyly bólimsheniń shopandary Roman Baıjıenov, Dúısenbaı Aıranbaev, baqtashy Igen Aıapov, mehanızator Aleksandr Vılgelm de mundaı marapatqa ıe bolǵan-dy. Qoıdy jyldam qyrqýdan birneshe ret álem boıynsha aldyna jan salmaǵan Shotaı Taıbaǵarovtyń da juldyzy jarqyraǵany osy kez edi. Olardyń bári de osy jaısań jannyń artynan alańsyz erdi, aıtqanyn buljytpaı oryndady. Shotaı, tipti, óz balasyndaı bolyp ketip edi. Osydan-aq, baǵamdaı berińiz, jemisti de jeńisti jetekshilik degenniń ne ekenin! Aıtqandaı, osy bólimshe týraly sol kezde odaqtyq «Pravda» gazeti de jaqsylap jazǵan. Lenın, «Oktıabr revolıýsııasy» ordenderimen, birneshe medalmen marapattalǵan, Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasyn, «Qazaq KSR aýylsharýashylyǵyna eńbegi sińgen qyzmetker» ataǵyn ıelengen, Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine birneshe ret qatysyp, onyń altyn, kúmis medaldaryn alǵan atamyz, shyn máninde, halqy qalaǵan, eli elegen ardaqty azamat atanǵan-dy. Moıynqum aýdanynyń ortalyǵy – Moıynqum aýylynyń bir kóshesine esiminiń berilýi de jerlesteriniń ystyq yqylasyn bildirmeı me! Osylaısha, Álken atamyz qazaqtyń qasıetti qara shalynyń biri – eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev sııaqty Moıynqumnyń ataq-dańqyn asqaqtatqan halyq maqtanyshynyń biri boldy.
Eńbegimen elge erekshe tanylǵan Álekeń otbasylyq ómirde de ózindik órnegin sala bildi. 1950 jyly kórýge kóz kerek kórkem qyz Ásemmen bas qosyp, shańyraq kóterdi. Ekeýi baqytty ǵumyr keshti, ul-qyz ósirdi, olarǵa tálimdi tárbıe berdi, adamdyqtyń úlgisin kórsetti, adaldyqtyń jolyn nusqady. О́negeli otbasy atanyp, aýyl-aımaqtyń, aǵaıynnyń qurmetine bólendi. Búginde 92 jastaǵy Ásem ájemiz balalarynyń ortasynda aman-esen otyr. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı, meıirim shýaǵy tógilgen jyly júzine qarasań, baıaǵy bal kúnderiniń baıany sezilgendeı bolady da turady. Al aýyldyq, aýdandyq, oblystyq keńestiń birneshe ret depýtaty bolyp saılanǵan, aýpartkom múshesi bolǵan, respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker atamyz 1987 jyly dúnıeden ótken. Ájemiz shalyn jıi-jıi esine alyp «Áı, Álken-aı, meni artyńa tastap erte ketip qalǵanyń ne?!» dep kúrsinip qoıady. Biraq, berekesi de, merekesi de mol úlken áýlettiń asyl anasy árdaıym ósken-óngen urpaǵynyń tileýin tilep, eldiń aman, jurttyń tynysh bolýyn qalaıdy. Qalaıda qazirgi kúnine shúkirana aıtady.
Álken atamyz ben Ásem ájemiz segiz ul-qyzdy aıalap ósirdi. Barlyǵy da ákelik, analyq eńbekterin, senimi men úmitterin aqtady. Qazirgi kezde olardyń bári de elge syıly, kópke qadirli azamattar. Tuńǵyshtary Berikbol Japarov áke jolyn qýyp, kóp jyl basshylyq qyzmette istedi. Qazaq aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń mehanıka fakýltetin bitirgen. Túrli sharýashylyqta bas ınjener, bilgir jetekshi bolǵan. Bekeńniń, ásirese, «Hantaý» sovhozyn basqarǵandaǵy ádemi is-áreketteri áli kúnge jurt esinde. «Áke kórgen oq jonar» degendeı, Berikbol da sózge berik, jumysqa myǵym, isker boldy. Jalqaýdy aıamaıtyn, eńbekke etene berilgendi aıalaıtyn, qaı máseleni bolsyn áriden oılap, aqylmen sheshetin, eldiń de jaı-kúıin jaqsy biletin, únemi ortaq sharýada jańalyq ashyp júretin. Shalǵaıdaǵy Moıynqumnan-aq Reseı kásiporyndarymen baılanys jasady, sóıtip, temir qubyr aldyryp aýyl ishine sý qubyryn júrgizýdi bastap edi. Maly ónimdi, egisi túsimdi boldy. Aýdanda alǵash ret Naýryz toıyn dúrildetip ótkizdi. Sóıtip, sovhozdy aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵan. Qazaqtyń tamasha azamaty, myqty kınorejısseri, marqum Aıaǵan Shájimbaevtyń «Aýylym Hantaýynyń baýraıynda» degen derekti fılm túsirgeni de osy kez edi. Tuńǵysh ul artynan ergen qaralary – ini-qaryndastaryna árdaıym qamqor bolyp, bar bilgenin úıretti, bárin uǵýǵa, ádiletti, ádepti júrýge baýlydy. Muny da aqylman áke tárbıesiniń áseri-aý dep túsinýge bolar, teginde!
Búginde toqsan eki jastaǵy Ásem ájemiz osy úlken balasy men kelini – bilikti ekonomıst, ózi de aıaýly áje atanǵan Beıshenkúldiń qolynda. Alǵashqy kelinin túsirgen kezdegi alysta saǵymdaı buldyrap qalǵan ádemi áserinen be eken, aıryqsha jaqsy kóredi. «Báriń de maǵan birdeısińder ǵoı, biraq, báribir Berikbolym men Beıshenkúlime jetpeısińder!» – dep úıdiń berekesin kirgizip otyr.
Ákesiniń eren eńbegin, aq-adal júris-turysyn, ádil is-áreketin janymen uǵynyp, taǵylymdy sózin qulaǵyna quıyp ósken Bekeńniń sportshylyǵy da bar. Bar bolǵanda da kádimgideı – ınstıtýtta júrgende sambodan sport sheberi atanǵan. Kóńil hoshy kelgende áýeletip án aıtyp ta jiberedi.
– Mektep bitirerde, – deıdi Berikbol Álkenuly, – aýdan ortalyǵyna áskerı ýchılıshe mamandary kelip, áńgime ótkizdi, ıaǵnı, ózderine oqýǵa shaqyrdy. Meniń ofıser bolýǵa oıym qatty ketti. Munymdy sonaý Sochıde dem alyp jatqan ákem estip qoısa kerek, sol jaqtan kidirmeı ushyp keldi-aý! Aıtqany: «Eshqandaı da áskerı ýchılıshege barmaısyń, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsesiń. El ishinde júresiń, abyroıyń artady, qarnyń toq bolady». Bul taǵdyry tar jol, taıǵaq keshýmen tartylǵan, oq boraǵan, otqa oranǵan maıdan dalasynda ómir men ólimniń ortasynda júrgen ákeniń mundaı sumdyqty endi balalarymnyń basyna bermesin, olar tek eńbekpen tynysh, jaqsy ǵumyr keshsin degeni eken ǵoı, búginde oılap qarasam!
Al Barys Álkenuly Japarov esimi elimizge de, odan tysqary jerlerge de belgili ǵalym, ǵylym doktory, professor, keshegi keńestik kezeńde odaq boıynsha eń jas tehnıka ǵylymdary doktorynyń biri bolǵan. Ǵylymı ataqty 32 jasynda «Júıeli taldaý jáne avtomattyq basqarý» mamandyǵy boıynsha qorǵady. Túrkııadaǵy Qazaq elshiliginde keńesshi qyzmetin atqarǵan dıplomat. Moıynqum aýdanynyń qurmetti azamaty. Qazir Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń dırektory. Úshinshi uly Aıdar Almatydaǵy iri qurylys fırmasynyń vıse-prezıdenti.
Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıeleri» fakýltetin úzdik dıplommen bitirgen Gúljamal Álkenqyzy bolsa, el júregi – araıly da asqaq Astanadaǵy «Turan Astana» ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Ol da osy zamanaýı úlgidegi joǵary oqý ornyn baıypty basqaryp keledi, ıaǵnı, qazaqtyń sanaýly rektor qyzynyń biri. Reti kelip turǵanda aıtaıyq, qazirgi kezde atalǵan ýnıversıtet dúnıe júzindegi 50-den asa joǵary oqý oryndarymen seriktestik baılanys ornatyp otyr.
Basqa qyzdary týraly aıtsaq, Kúlásh belgili dáriger, osy salada uzaq ýaqyttan beri jemisti qyzmet etýde. Sáýle qarjy júıesiniń bilikti mamany, Laýra da dáriger, Astana qalasynyń densaýlyq saqtaý salasynda jumys isteıdi, eń kishileri Láıla Almatydaǵy týrıstik agenttikke jetekshilik etedi.
Mine, alyp báıterekteı japyraǵyn keńge jaıyp máýelegen, jaqsylyǵy jurt jadynda qalyp áýelegen, ul-qyzdaryna ulaǵatty tárbıe bergen, olardyń keleshegine sengen ardaqty Álken atamyzdyń balalarynyń árqaısysy qazaq eliniń bir-bir úlgili de ornyqty otbasy atanyp otyr. «Adam urpaǵymen myń jasaıdy» degenimizdiń ózi de osy shyǵar-aý!
Berikbaı QADYQOV,
jýrnalıst
ALMATY
Jaratqannyń mańdaıyna jazyp bergen tirshiliginde san qıyndyqty bastan ótkerse de moıymaǵan, qaıta aýyrlyqtyń zil batpan salmaǵy artqan saıyn shıryǵyp shıraıtyn, aqyly men eńbegi eki jaqtap, tabandylyǵyn tanyta otyra udaıy alǵa umtyla túsetin jigerli adamdardyń túptiń-túbinde, áıteýir, bir úlken jolǵa shyǵyp, abyroı bıigine de jeńispen jetetini anyq. Mundaı kisilerdiń ómirdegi talmas kúresi, jamandyqpen taımas tiresi arqyly áýletine úlken úlgi, óristi ónege kórsetip, urpaǵyn adamdyqqa, adaldyqqa tárbıeleýimen de, balalarynyń bilimdi bolýy úshin bar kúshi men búkil jıǵan-tergenin salyp, olardy otbasynyń ǵana emes, eldik isterdi alǵa aparýshy etip ósirýimen de halyqtyń rızashylyǵyna bólengenin kópshilikke qalaı keńinen jetkizgiń kelmeıdi?! Osy aıtqanymyzdyń bári de bıyl týǵanyna júz jyl tolyp otyrǵan Álken Japaruly sııaqty tuǵyrly tulǵaǵa dál keledi desek, artyq ketkendik bolmas degen oıdamyz.
...Arqa óńirinde de aq pen qyzyldyń soıqan soǵysynyń elge kesapaty kóp tıdi. Japar babamyz, bala-shaǵasyn aman saqtaý úshin, tóbesinen ushqan qustyń qanaty, tósinen jortqan ańnyń tuıaǵy talatyn bedireıgen Betpaq shóldi jaıaýlap kesip ótip, jolda sekseýili sereıgen moıny uzaq Moıynqum jerin de artqa tastap, qyrǵyzdyń Qarabalta qalasyna jetipti. Sóıtip, osyndaǵy orys kýlagyna jaldanyp kún keshken. Sonda bala Álken 14 jasta eken.
Taǵdyrdyń joly san taraý. Keıde onyń aryndy aǵysy árkimdi ár qıyrǵa aı-shaıǵa qaratpaı alystatyp aǵyzyp áketedi... Atamyzdyń ákesimen birge endigi ornyqty oryn tepkeni Moıynqum óńiri bolyp shyǵady. Sol tusta,1932 jyly áıgili Oraz Jandosov basqaratyn arnaıy komıssııanyń áreket jasaýymen qyrǵyzǵa aýyp ketken biraz qazaq elge oralǵan-dy.
Ol kezde Shý aýdany Almaty oblysyna qaraıtyn. Al onyń bir bóligi Moıynqum (Ol kezde – Gýlıaev, selonyń negizin qalaǵan orys kópesi). 1932 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Qyrǵyzstannan osy jaqqa kóship kelýshiler kóbeıe túsken edi. Sebebi, olar úshin azyq-túlik kómegi (prodpomosh) bólingen. Alaıda, azapty ashtyq jalǵasa berdi. Onyń artynda halyqty qyrýǵa nıettengen zulymdyq saıasattyń sumdyq soıyly sozylyp soraıyp turǵan...
Jap-jas Álken osynyń bárinen Qosqudyq lespromhozynda jumys istep júrip qana aman qalǵandaı. 1938 jyly 22 jasynda týra osy Moıynqum jerinen áskerge alynyp, Batys Ýkraınada temirdeı tártiptiń tezine túsedi. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, oryssha jaqsy sóıleıtin, pysyq, epti, jalyndap turǵan jas jigit tez tanylyp, komandırleri ony baılanysshylyqqa beıimdeıdi. Kóp ýaqyt ótpeı-aq, tipti, partııa qataryna qabyldanady. Sóıtip júrip 1939-1940 jyldardaǵy fın soǵysyna qatysqan qazaqtyń biri boldy. Endi ony 1941 jyly maýsymda bastalǵan Uly Otan soǵysynyń qandy qyrǵyny kútip tur edi. Sonymen, 1945 jylǵy mamyrda jaýyz jaýdyń ordasy – Reıhstag tóbesinde Jeńis týy jelbiregenshe Ekinshi Ýkraın maıdany quramynda oq pen ottyń ortasynda júrdi. Qaranıetti qaskóı jaýmen arystandaı aıqasyp, keýdesine ekinshi, úshinshi dárejeli «Dańq» jáne «Qyzyl Juldyz», sondaı-aq, eki ret «Otan soǵysy» ordenderi taǵyldy. Buǵan qosa birneshe jaýyngerlik medalǵa ıe boldy. El qorǵany bolǵan Aǵybaı men Balta batyr atalarynyń erlik isterin jastaıynan jadyna túıip ósken Álekeń qalaısha qaharman jaýynger, batyl da batyr maıdanger atanbaıdy!
Baılanysshylar vzvody komandıriniń orynbasary, starshına Álken 1945 jyly Polsha jerinde Vısla ózenindegi jan berip, jan alysqan surapyl shaıqasta aýyr jaralanady. Sodan keıin bir jyldan asa Ýkraına, Ázerbaıjan, Reseıdegi áskerı gospıtaldarda jatyp, jaraqaty jazylǵan soń 1946 jyly qaıta sapqa oralǵan. Ol jaqta da myqty jaýynger, batyl baılanysshy asa qajet bolǵandyqtan shyǵar, áıteýir, komandırleri ony eline jiberýge asyqpaıdy. Áskerge alynǵanyna tek segiz jyl ótkennen keıin ǵana bir aılyq demalys berilip, týǵan jerine atbasyn burýyna múmkindik týady. Ol tusta Kókterek (qazirgi Moıynqum) aýdanynyń áskerı komıssary túsinigi mol, ádildikti jaqtaıtyn orys azamaty eken. Dál sol kisi Álekeńniń ákesi Japar aqsaqaldyń osydan biraz jyl buryn qaıtys bolyp, úı ishiniń asyraýshysynan aıyrylǵanyn eskerip, áskerden múldem bosaýyna kómektesipti. Sóıtip, qan keship kelgen maıdangerdiń, Jeńis jaýyngeriniń beıbit ómirdegi berekeli eńbegi bastalyp júre bergen.
Belsendi jigitke basshylar sendi, el úmitpen qarady. Ári maldyń jaıyn jaqsy biletin qazaqtyń biri emes pe?! Onyń ústine Talǵar qalasyndaǵy aýyl sharýashylyq tehnıkýmynyń bir jyldyq kýrsyn bitirip te aldy. Sodan Taldyózek aýylynyń bildeı mal dárigeri bolyp shyǵa keledi. Kóp uzamaı kolhozdyń tóraǵalyǵyna saılanyp, san-salaly jumysyn dóńgeletip áketken. Keıinnen kolhozdardyń irilendirilgeni belgili. Soǵan sáıkes Fýrmanov atyndaǵy sovhoz qurylǵanda «Taldyózek» bólimshe bolyp qalady. Álekeń bul aýylsharýashylyǵy qurylymyn taban aýdarmaı 20 jyl basqaryp, elge arnalǵan eńbegimen erekshe kórinedi. Iá, ıá, dál osy jerde atamyzdyń basqarý ádis-tásilindegi ekinshi tynysy da ashylǵandaı edi. Jumystyń jaıyn jetik biletin, bárin de keńinen oılap, keń pishetin, árdaıym áskerı tártippen júretin, árqashan ádildikti súıetin, isi alymdy, sharýasy shalymdy, adal, týrashyl, talapshyl jetekshiniń bólimshesi sol kezderi qumdy óńirdegi eń aldyńǵy qatarly sharýashylyqtyń sapynan tabylyp edi.
«Álekeńniń eren eńbegin aıt, basqarsań Álekeńdeı basqar!» dep jurt jabyla rıza bolatyn. Álken atamyz Lenın ordenin alǵan 1966 jyly bólimsheniń shopandary Roman Baıjıenov, Dúısenbaı Aıranbaev, baqtashy Igen Aıapov, mehanızator Aleksandr Vılgelm de mundaı marapatqa ıe bolǵan-dy. Qoıdy jyldam qyrqýdan birneshe ret álem boıynsha aldyna jan salmaǵan Shotaı Taıbaǵarovtyń da juldyzy jarqyraǵany osy kez edi. Olardyń bári de osy jaısań jannyń artynan alańsyz erdi, aıtqanyn buljytpaı oryndady. Shotaı, tipti, óz balasyndaı bolyp ketip edi. Osydan-aq, baǵamdaı berińiz, jemisti de jeńisti jetekshilik degenniń ne ekenin! Aıtqandaı, osy bólimshe týraly sol kezde odaqtyq «Pravda» gazeti de jaqsylap jazǵan. Lenın, «Oktıabr revolıýsııasy» ordenderimen, birneshe medalmen marapattalǵan, Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasyn, «Qazaq KSR aýylsharýashylyǵyna eńbegi sińgen qyzmetker» ataǵyn ıelengen, Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine birneshe ret qatysyp, onyń altyn, kúmis medaldaryn alǵan atamyz, shyn máninde, halqy qalaǵan, eli elegen ardaqty azamat atanǵan-dy. Moıynqum aýdanynyń ortalyǵy – Moıynqum aýylynyń bir kóshesine esiminiń berilýi de jerlesteriniń ystyq yqylasyn bildirmeı me! Osylaısha, Álken atamyz qazaqtyń qasıetti qara shalynyń biri – eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev sııaqty Moıynqumnyń ataq-dańqyn asqaqtatqan halyq maqtanyshynyń biri boldy.
Eńbegimen elge erekshe tanylǵan Álekeń otbasylyq ómirde de ózindik órnegin sala bildi. 1950 jyly kórýge kóz kerek kórkem qyz Ásemmen bas qosyp, shańyraq kóterdi. Ekeýi baqytty ǵumyr keshti, ul-qyz ósirdi, olarǵa tálimdi tárbıe berdi, adamdyqtyń úlgisin kórsetti, adaldyqtyń jolyn nusqady. О́negeli otbasy atanyp, aýyl-aımaqtyń, aǵaıynnyń qurmetine bólendi. Búginde 92 jastaǵy Ásem ájemiz balalarynyń ortasynda aman-esen otyr. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı, meıirim shýaǵy tógilgen jyly júzine qarasań, baıaǵy bal kúnderiniń baıany sezilgendeı bolady da turady. Al aýyldyq, aýdandyq, oblystyq keńestiń birneshe ret depýtaty bolyp saılanǵan, aýpartkom múshesi bolǵan, respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker atamyz 1987 jyly dúnıeden ótken. Ájemiz shalyn jıi-jıi esine alyp «Áı, Álken-aı, meni artyńa tastap erte ketip qalǵanyń ne?!» dep kúrsinip qoıady. Biraq, berekesi de, merekesi de mol úlken áýlettiń asyl anasy árdaıym ósken-óngen urpaǵynyń tileýin tilep, eldiń aman, jurttyń tynysh bolýyn qalaıdy. Qalaıda qazirgi kúnine shúkirana aıtady.
Álken atamyz ben Ásem ájemiz segiz ul-qyzdy aıalap ósirdi. Barlyǵy da ákelik, analyq eńbekterin, senimi men úmitterin aqtady. Qazirgi kezde olardyń bári de elge syıly, kópke qadirli azamattar. Tuńǵyshtary Berikbol Japarov áke jolyn qýyp, kóp jyl basshylyq qyzmette istedi. Qazaq aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń mehanıka fakýltetin bitirgen. Túrli sharýashylyqta bas ınjener, bilgir jetekshi bolǵan. Bekeńniń, ásirese, «Hantaý» sovhozyn basqarǵandaǵy ádemi is-áreketteri áli kúnge jurt esinde. «Áke kórgen oq jonar» degendeı, Berikbol da sózge berik, jumysqa myǵym, isker boldy. Jalqaýdy aıamaıtyn, eńbekke etene berilgendi aıalaıtyn, qaı máseleni bolsyn áriden oılap, aqylmen sheshetin, eldiń de jaı-kúıin jaqsy biletin, únemi ortaq sharýada jańalyq ashyp júretin. Shalǵaıdaǵy Moıynqumnan-aq Reseı kásiporyndarymen baılanys jasady, sóıtip, temir qubyr aldyryp aýyl ishine sý qubyryn júrgizýdi bastap edi. Maly ónimdi, egisi túsimdi boldy. Aýdanda alǵash ret Naýryz toıyn dúrildetip ótkizdi. Sóıtip, sovhozdy aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵan. Qazaqtyń tamasha azamaty, myqty kınorejısseri, marqum Aıaǵan Shájimbaevtyń «Aýylym Hantaýynyń baýraıynda» degen derekti fılm túsirgeni de osy kez edi. Tuńǵysh ul artynan ergen qaralary – ini-qaryndastaryna árdaıym qamqor bolyp, bar bilgenin úıretti, bárin uǵýǵa, ádiletti, ádepti júrýge baýlydy. Muny da aqylman áke tárbıesiniń áseri-aý dep túsinýge bolar, teginde!
Búginde toqsan eki jastaǵy Ásem ájemiz osy úlken balasy men kelini – bilikti ekonomıst, ózi de aıaýly áje atanǵan Beıshenkúldiń qolynda. Alǵashqy kelinin túsirgen kezdegi alysta saǵymdaı buldyrap qalǵan ádemi áserinen be eken, aıryqsha jaqsy kóredi. «Báriń de maǵan birdeısińder ǵoı, biraq, báribir Berikbolym men Beıshenkúlime jetpeısińder!» – dep úıdiń berekesin kirgizip otyr.
Ákesiniń eren eńbegin, aq-adal júris-turysyn, ádil is-áreketin janymen uǵynyp, taǵylymdy sózin qulaǵyna quıyp ósken Bekeńniń sportshylyǵy da bar. Bar bolǵanda da kádimgideı – ınstıtýtta júrgende sambodan sport sheberi atanǵan. Kóńil hoshy kelgende áýeletip án aıtyp ta jiberedi.
– Mektep bitirerde, – deıdi Berikbol Álkenuly, – aýdan ortalyǵyna áskerı ýchılıshe mamandary kelip, áńgime ótkizdi, ıaǵnı, ózderine oqýǵa shaqyrdy. Meniń ofıser bolýǵa oıym qatty ketti. Munymdy sonaý Sochıde dem alyp jatqan ákem estip qoısa kerek, sol jaqtan kidirmeı ushyp keldi-aý! Aıtqany: «Eshqandaı da áskerı ýchılıshege barmaısyń, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsesiń. El ishinde júresiń, abyroıyń artady, qarnyń toq bolady». Bul taǵdyry tar jol, taıǵaq keshýmen tartylǵan, oq boraǵan, otqa oranǵan maıdan dalasynda ómir men ólimniń ortasynda júrgen ákeniń mundaı sumdyqty endi balalarymnyń basyna bermesin, olar tek eńbekpen tynysh, jaqsy ǵumyr keshsin degeni eken ǵoı, búginde oılap qarasam!
Al Barys Álkenuly Japarov esimi elimizge de, odan tysqary jerlerge de belgili ǵalym, ǵylym doktory, professor, keshegi keńestik kezeńde odaq boıynsha eń jas tehnıka ǵylymdary doktorynyń biri bolǵan. Ǵylymı ataqty 32 jasynda «Júıeli taldaý jáne avtomattyq basqarý» mamandyǵy boıynsha qorǵady. Túrkııadaǵy Qazaq elshiliginde keńesshi qyzmetin atqarǵan dıplomat. Moıynqum aýdanynyń qurmetti azamaty. Qazir Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń dırektory. Úshinshi uly Aıdar Almatydaǵy iri qurylys fırmasynyń vıse-prezıdenti.
Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıeleri» fakýltetin úzdik dıplommen bitirgen Gúljamal Álkenqyzy bolsa, el júregi – araıly da asqaq Astanadaǵy «Turan Astana» ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Ol da osy zamanaýı úlgidegi joǵary oqý ornyn baıypty basqaryp keledi, ıaǵnı, qazaqtyń sanaýly rektor qyzynyń biri. Reti kelip turǵanda aıtaıyq, qazirgi kezde atalǵan ýnıversıtet dúnıe júzindegi 50-den asa joǵary oqý oryndarymen seriktestik baılanys ornatyp otyr.
Basqa qyzdary týraly aıtsaq, Kúlásh belgili dáriger, osy salada uzaq ýaqyttan beri jemisti qyzmet etýde. Sáýle qarjy júıesiniń bilikti mamany, Laýra da dáriger, Astana qalasynyń densaýlyq saqtaý salasynda jumys isteıdi, eń kishileri Láıla Almatydaǵy týrıstik agenttikke jetekshilik etedi.
Mine, alyp báıterekteı japyraǵyn keńge jaıyp máýelegen, jaqsylyǵy jurt jadynda qalyp áýelegen, ul-qyzdaryna ulaǵatty tárbıe bergen, olardyń keleshegine sengen ardaqty Álken atamyzdyń balalarynyń árqaısysy qazaq eliniń bir-bir úlgili de ornyqty otbasy atanyp otyr. «Adam urpaǵymen myń jasaıdy» degenimizdiń ózi de osy shyǵar-aý!
Berikbaı QADYQOV,
jýrnalıst
ALMATY
Sońǵy jańalyqtar
Almatyda jetkizý qyzmetterine talap kúsheıedi
Qoǵam • Búgin, 23:48
Qaraǵandydaǵy taý-ken kásipornyna 4 mln teńge aıyppul salyndy
Aımaqtar • Keshe
Aram aqshaǵa qunyqqan alaıaq alty jylǵa sottaldy
Qoǵam • Keshe
Elimizdiń úsh óńirinde aýa raıyna baılanysty joldar jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Jańa Konstıtýsııa jáne ult saýlyǵy: sarapshy kózqarasy
Ata zań • Keshe
Bilim sapasyn arttyrýdyń jańa múmkindigi
Bilim • Keshe
Erteń Astanada birinshi aýysym oqýshylary qashyqtan oqıdy
Aýa raıy • Keshe
Astanada demalys kúnderi aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótedi
Elorda • Keshe
Aldaǵy kúnderi el aýmaǵynda aıaz kúsheıedi
Aýa raıy • Keshe
