Qorǵansyz qazaq qyrǵyny

týraly teńselte tebirenter týyndy  Beksultan Nurjekeevtiń «Áı, dúnıe-aı!» romanyn «Juldyz» jýrnalynan oqyǵanbyz. Jýrnal­dyń jańa sandaryn asyǵa kú­te­tinbiz. Áserinen aryla almastan, ári de sári kúı keshetinbiz. Birte-birte baıyptaı bastaıtyn­byz. Bul dúnıeńiz byltyr «Jalyn» baspasynan jeke kitap bolyp shyqty. Árıne, shyǵarma shirkinińizdi kitaptan oqýdyń jóni bólek, josy­ǵy erek ekeni aıan-dúr. Qorǵansyz qazaq qyrǵyny týraly teńselte tebirenter týyndy. Dedik. Maqalamyzdyń ma­qam taqyrybyn. Memlekettik syı­lyqqa usynylǵan «Áı, dúnıe-aı!» romany haqyndaǵy az ǵana aıtpaq oı-pikirimizdiń bismillásin. Munymyzdy túsinersizder. Shákárimshe shertseńiz, «bul án – burynǵy ánnen ózgerek». Tipti muqabasyn sıpalap, aýda­ryp-tóńkerý barysynda mazmu­nyndaǵy taqyryptarǵa kóz qıyq­tasańyz, «Deıin», «Keıin», «Túıin» dep taq-taq, naq-naq bederlene bádiz­delipti. Taqpaqtaý úshin emes, kitapqa degen yqylas sýyǵan qazir­gi­deı qıyn-qıly zamanyńyzda oqyr­manyńyzdyń oı-sanasyn osylaı oımyshtaǵysy keletindeı keıip­ti tanısyz. Búkil romannyń jazý stıli de jańasha. Búgingishe. Jalyq­tyrardaı jalqy sóılem joq. Árbir sóıleminde qat-qabat oılar, tuspaldar tunyp jatady. Júz jyl burynǵy qor­ǵansyz qazaq qyrǵynyn, qaı­ran da qaıran qazaǵyńyzdyń ja­zyqsyzdan-jazyqsyz tógilgen qanyn, halqyńyzdyń, ultyńyzdyń qaıǵy-qasiretin búgingi bıik sý­retker­likpen beınelep, qala­mynan qan sorǵalatqandaı kúıde kúı shertedi-aı. Alaıda, azapqa ǵana jara­tylǵan­daı kórine bastaǵan qazaqtyń kúıine kúıi­nishpen ah uryp, janyńyz shyr­qyrap, jú­regińiz qaltyraı basta­ǵan­da, shynaıy sheberińiz kenet sizdi ser­­­piltip, ne ánniń sıqyryna, ne jaq­­sy adamnyń jan jylýyna, meıir­­ban­­dyǵyna, nemese keremet keıip­­ker­­leri­niń móldiregen mahabbaty­na, sú­ıis­penshilik sezimine bólep ala qoıady. «Áı, dúnıe-aı!» romanynyń «Deıin» deıtin birinshi taraýy «On altyǵa tolǵan qyzdy qazaqtyń pisken jemiske balaıtynyn Sháıi biletin» degen sóılemmen bastalady. Joǵaryda ańǵartqanymyzdaı, osy sóılemniń ózinde qanshama mán-mánis jatyr. Stıl sıqyry syıyp tur. О́tken ǵasyryńyzdyń on altynshy jyly on altyǵa tolǵan Sháıi qyzyńyzdyń alaburtqan albyrt shaǵyn Beksultanyńyz da alaburta, búgingishe beıneleıdi. Sol Sháıideıin shyryn jaratylystyń, sulý bolmystyń, kórkem minezdiń Qarqara jármeńkesindegi hal-kúıi. Sopyıanyń áni. Tazabekteıin taza, adal, batyl da jigerli jigit ekeýiniń sezimderi. Júzikteıin ja­ny názik, túısikshil jeńgesiniń Sháıini erkeletýi bylaı beriledi: «Janym Jibegim! – dedi erkelete eljirep. – Qazaq uldyń taǵdyryna onsha qam jeı bermeıdi, óıtkeni ol óz taǵdyryn óz eliniń ishinde ótkizedi, al qyzdyń taǵdyryn aq saqaldy atasynan tartyp asyq oınaǵan balasyna deıin ýaıymdaıdy, óıtkeni onyń baqyty syrt el, jat bosaǵaǵa baılanysty». Jeńgesi «Jibegim» dep qasterleıtin qyz Sháıige ǵashyq bolǵan, shyn súıgen Tazabekte «úsh jyl boıy baýyr basyp qalǵan» Dánekerdeıin qylyqty kelinshek bar eken. Bekeń osylaısha shıryqtyra shılyqtyrar sheber ǵoı. Qysqasy, romanyńyz osylaısha oqyrmanyn birden baýrap ala jóneledi. Álbette, on altynshy jyldyń qasireti týraly qazaqtyń ózi de onsha bilmeıdi. Beksultanyńyz da «On altynshy jyl» atty ma­qalasynda: «1916 jyly júzdep, myńdap qyrylǵan qazaqty álem túgil óz qazaǵy da estip-bilmegen, al 2016 jyly bir adamnyń qas­tandyqpen ólgenin búkil álem biledi. Zaman ózgerdi, álem ózgerdi. Qazaq ta álemdik oı-sanadan qalys­paýy qajet», – dep taǵy da tańǵaldyrady. Jańa romany arqyly 1916 jylǵy qyrǵynnyń qaıǵyly da kórkem dúnıelik polotnosyn somdap soǵady. On altynshy jylǵy ult-azattyq kóterilis týraly týyndy jaratpaq tipti de ońaı emes. Qıynnyń qıyny. Kúrdeliniń kúrdelisi. Kúrmeýliniń kúrmeýlisi. On altynshy jylyńyz qansha az jazyldy, jetkiliksiz beınelendi, ult sanasynda aqtańdaqtar basym degenimizben, kemeńger sýretker Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamany» bar. О́zgeshe órnektegi órshilińiz Asqar Súleımenovtiń «Besatary» bar. Ásirese, «Qıly zamandaıyn» qazaq prozasynyń «Hantáńiri» turǵanda, Nurjekeevińizge na­ǵyz narǵa laıyq, asa aýyr júk­tiń tús­kenin túısingen abzal. She­ber prozashyńyz, shynaıy shy­ǵar­magerińiz Beksultan Nurje­keev Áýe­zovteıin muhıtyńyzdyń te­reń­derinen tuspaldar termelep áýrelenbeıdi. «Qıly zamannyń» qalqasynda qalyp qoımaıdy. Jámeń­ke, Áýbákir, Uzaqtardan bir-bir aýyz sóz sezdiredi de, óz marjanyn mánisteýde daryn daralyǵyn tanytady. Sháıi men Tazabektiń taǵdyrlary, is-áre­ketteri, azap-mehnattary, qaı­talanbas mahabbattary, qaıtpas-qaısar qajyr-qaırattary, birte-birte bıikteý, birsin-birsin ósý, órleýleri arqyly osy ekeýiniń de, ózge kóptegen keıipkerleriniń de óshpes beınelerin jasaıdy. Harak­terlerin asa ılanymdy ashady. О́mirbek pen Tileýli aqsaqaldar, qadirmendi Qalısha apa obrazdary, qarapaıym halyqtyń ózge de ókil­deri ózgeshe órnekterin tabady. Sháıi men Tazabek búgingi oqyr­man­nyń kórkem ádebıettegi naǵyz súıik­ti keıipkerlerine aınalady. Bara-bara avtor sekildi siz de Sháıini – Sháıken, Tazabekti – Táıken dep erke­letkińiz keledi. Olar nebir-ne­bir náýbetterdi, qyrǵyndar men qan­tógisterdi, ádiletsizdikterdi bas­tan keshedi. Jaýyzdyqtarǵa tap bolady. Eń qymbat – etjaqyndarynan, dos-jarandarynan aıyrylady. Berg deıtin jaýyzdyń ózi qan­shama qazaqty qyrady. Tátti uıqy­da jatqan aýyldyń elý adamyn atyp, shaýyp óltiredi. Keleside áskerin eki topqa bólip, aýyldy qorshap, qazaqtardy shetinen qylyshpen shaýyp, baýdaı túsiredi. «Sol qolma-qol shaıqasta seksenin óltirip, on ekisin jaraladyq», – deıdi Berg maqtanyp. Qarqaraǵa qaraı bettegen Bergtiń jendetteri taǵy da talaı adamdy atyp, on úıdi ór­teıdi. Osyndaı-osyndaıdyń bárin estigen orys qyzy Sopyıa: «Jazyqsyz, qarýsyz halyqty qyryp salǵanyna maqtanǵan mynalar orystyń jaýyngeri degen ataqtan sadaǵa ketsin!» deıdi. Sóıt­ken Sopyıa qanshama qyr­ǵyn­dy kórip, qazaqtarǵa qashyp ketedi. Qojaq oǵan ǵashyq. Biraq, keıin­nen Qojaq ta, Sopyıa da sol soıqandardan mert bolady. Romandaǵy maǵlumattardyń, ıaǵnı qorǵansyz qazaq qyrǵyny týraly derekter men dáıekterdiń bári de arhıvterden alynǵan ǵoı. Baýyrjan Momyshuly meńzegen máseledaǵy. Sondaı-sondaı soıqandardy kózimen kórip kektengen Tazabektiń Sháıisin orystar taǵy qorlaıdy, qalmaq zorlaıdy. Sháıi ǵana emes, súıikti jeńgesi Júzik te, qaıyn­sińlisi Jámesh te... Zorlanady. Qa­zaq burynǵysha qyrylyp jatyr. Shydaý da, tózý de múlde múmkin emesteı. Alaıda, «Áı, dúnıe-aıdyń» keıipkerleri shydaıdy, tózedi. Taza­bek te tym-tym tekti tór­den, taý­daı bıikten tabyla biledi. «Qaıtýshi ek? Tózemiz», – deıdi romandaǵy taý turpatty, da­ladaı darhan tulǵa Qapez ánshi Tazabek toqyraǵandaı kúıge tús­kende. – Árbir adam sııaq­ty halyqta da taǵdyr degen bolady. Qazaqtyń taǵdyry osyndaı. Orystar bizdi syılamaıdy, tipti kóbi adamǵa sanamaıdy. Nege? О́ıtkeni, olar bizdi mensinbeıdi. Qazaq jerinde turǵanmen, qazaqpen olardyń eshqandaı rýhanı, mádenı baılanysy joq. Tarıhymyzdy, salt-dás­túrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy bilmeıdi». Jalpy, bul týyndyda Sháıi men Tazabekten basqa da tańǵajaıyp keıip­kerler kóp-aq. Solardyń bire­geıi – osy oıshyl, tereń bilimdi, óre-órisi óte bıik, ándi de talǵap salyp, tańdap aıtatyn talant ıesi Qapez. Tazabekti de hám tereńdete túsetin osy Qapezińiz. «Biz birikpedik, bir-birimizge baǵynbadyq, ózimiz sekildi bir baýyrymyzǵa baǵynǵandy qor sanadyq. Aqyrynda jurtqa jem boldyq», – deıdi áıdik án­shi­ńiz. Ystanbulda bilim alǵan oqy­mystyńyz. Romanda Qapezińiz ónerdi óristetip, ánin salyp, Qara­taıdaı shákirtterin de baýlyp júr. Eldik, memlekettik, ulttyq tur­ǵy­daǵy tekti tujyrymdaryn da sáýlesi bar sanalarǵa sińire bile­tindeı. «Deıin» taraýynyń sońynda Sháıi de, Tazabek te taý tulǵalana túsedi. «Sháıken, erkek áıeldi ne úshin qorǵaıdy?» – deıdi Táıken. «О́ıtkeni, ol oǵan urpaq syılaıdy», – deıdi Sháıken. «Al ur­paq úshin nege janyn qııady?» «О́ıt­keni, ol ózi úshin ǵana emes, halqy úshin de qymbat. Urpaǵy qalmaǵan halyq qanshama danyshpan bolsa da, túptiń túbinde quryp bitpeı me?» «Iá, sóıtedi. Qudaı quryp bit­kennen saqtasyn!» «Keıin» taraýyn avtor tóń­keristiń tabıǵatyn halyqtyń, qara­paıym qazaqtyń kózqarasymen táptishtep bastaıdy. Jańa ókimet bıligin, bálshebekterdiń, orys­tardyń áreketterin syrttaı ǵana baqylap-baıqaıtyndaı syńaımen-aq tereń sezindiredi. Tazabek pen Sháıi, basqa da keıipkerler bilim alýǵa umtylady. Qulshynady. Át­teń-aı, átteń! Taǵy da teksizdik. Aryz­qoılyq. Alaýyzdyq. Aqy­rynda Tazabek mert bolady. Sháıi bar bolǵany jıyrma beske jetpeı, jesir qalady. Bul taraýda Qapezben qatar orys Kobozev beınesi jan-jaqty ashylady. Orys pen qazaq baýyrlastyǵy, tamyrlastyǵy jarasymdy beder­lenedi. Kobozevtiń, ózge de meıir­ban orystardyń adaldyǵy, shyn­shyldyǵy, saıyp kelgende, adam­dyqtyń, adamgershiliktiń ult tań­da­maı­tyny ádemi ádipteledi. Qyr­ǵyz Tabaıdyń áreketteri de úılesimdi, unasymdy. Kobozev Taza­bekke ókil aǵa bolady. Alaıda, qazaq án óneri­niń bolashaǵyndaı kóringen jas ánshi Qarataıdyń qazasy, Qapez dos sanaǵan Bákenniń opasyzdyǵy, satqyndyǵy taǵy da qaıǵyǵa batyrady. Talaılardy. «Jer betinde jaqsy adam kóp bol­sa, jaqsyny ańsap nemiz bar, kez kelgenimen kóńil jaras­tyryp ketpeımiz be? Orystyń bári Kobozevteı bolsa, on altynshy jyly qazaqty orys qasqyr shap­qan qoıdaı qyrar ma edi? Bári adamnyń ala-qulalyǵynan. Tazabekti dál Kobozevteı birde-bir qazaq jaqsy kórgen joq shyǵar. Ekeýiniń sonshalyq baýyrlardan beter syılasýynda ne syr bar ekenin bir Qudaı bilmese, basqa eshkim bilmeıdi. О́lgennen keıin de ózgermeı syılaý týǵan baýyrdyń da qolynan kele bermeıdi», – deıdi avtor ári óz atynan, ári Sháıiniń oıyn ańǵarta aǵynan jarylyp. Asharshylyqtyń zar-zapyrany jas talant Qarataı taǵdyry men Qapezdiń muńǵa batyrar áni arqyly ústemelene sýretteledi. Sháıi bárin de bastan keshiredi. Soǵysty da. Qanshama qaıǵy shegedi. Ashar­shylyqtyń azabyn, soǵysta qurban bolǵan perzentterin, basqa da jaqyn­daryn eske túsiredi. Bir tú­nin qıǵan qımas basqarmasy da otyz jetinshi jyly qamalady. Shirkin Sháıińiz ne kórmedi deseńizshi! «Áı, dúnıe-aı!» dep, romannyń atyn qaıtalaısyz. Qaıta-qaıta. Nemeresi Nurbek 1986 jylǵy jeltoqsanda ótken plenýmdy aıtyp, óz pikirin bildiredi. Shaılyǵyp qalǵan Sháıińiz: «Qoı, balam! Bireý estise, basyń bálege qalar. Odan da sháıińdi ish», – deıdi. Jıyrma ekinshi jeltoqsanda qara máshıne Sháıiniń shóberesi Káýsenniń bop-boz, aq shólmekteı bop, shalqalap jatqan jansyz denesin ákeledi. 1991 jyl. Sháıi de 91 jasta. On altynshy jyly on altydaǵy shyryn Sháıińiz ǵoı. Shalajansar kúıde. Aýrýhanada. «Temirózek kem­pir­diń qaıta tirilgenine dáriger qaýymy da qatty qýandy, ári qatty tań­ǵaldy. Kózine jas ala qýanǵan Nur­bek ájesin ábden qýantqysy keldi. – Áje, búginnen bastap biz táýel­siz memleket boldyq! – A-a? – Táýelsiz jeke el boldyq. Búgin Qa­zaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nazarbaev táýelsizdigimizdi jarııa­lady. – Ýh! – dedi keıýana kádimgi saý kisishe kúrsinip. Tozyǵy jetken radıonyń únindeı qyryl-syryldy bári estidi: – Qud-daı bar eken ǵoı! Ústinen aýyr júk túsken adamsha Sháıi jaıbaraqat kózin jumdy... Toqsan bir jyl boıy bir keýdede bir-birimen arpalysyp kelgen qýanysh pen qaıǵy sol keýdede bir sátte birge tynyshtaldy». Memlekettik syılyqqa ábden-aq laıyq «Áı, dúnıe-aı!» romany osylaı aıaqtalady. «Eń úlken erlik – oı erligi» depti dú­nıejúzilik deńgeıdegi danysh­pannyń biri. Atalmysh shyǵarmada jaqsy adamdar, baýyrmaldyq, súıis­penshilik, týǵan jer, qazaq­tyń taýy men dalasy, búkil baı­taǵyńyzǵa degen perzenttik mahab­bat, ult birligi, ultaralyq tatýlyq, táýelsizdik týrasyndaǵy orasan oılar, pálsapalyq paıymdar tunyp turypty. Avtordyń qalam qýatyna, daryn daralyǵyna tántisiz. Ot-jalynǵa oranǵan on altynshy jyl týraly romandy taý turpatty týyndylar qataryna qosylǵan qazaqy olja dedik. Solaı sanadyq. Biz. Marhabat BAIǴUT ShYMKENT