* 30 tamyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy kúni
Ata Zań – Táýelsizdigimiz ben birligimizdiń kepili retinde eldegi turaqtylyqtyń berik tutqasy.
Nursultan NAZARBAEV
«Bul án – burynǵy ánnen ózgerek», dep Shákárim Qudaıberdiuly aıtqandaı, bıylǵy Ata Zań kúni merekesi ózgelerinen aıryqsha mán men mazmun berip tur. О́ıtkeni bul jolǵy Konstıtýsııa kúni Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyq torqaly toıymen ushtasa kelip otyr. Sondyqtan onyń asqaq jyry da, syndarly syry da shartarapty sharlaıtyny anyq. Osy oraıda biz de mańyzdy sátti paıdalanyp, elimizdiń Konstıtýsııalyq Keńesiniń tóraǵasy I.Rogovqa jolyǵyp, Ata Zańymyzdyń alǵan asýlary men táýelsizdigimizdiń tuǵyryna aınalǵan onyń mán-mańyzy týraly aıtyp berýin suradyq. – Igor Ivanovıch, ózińiz de bilesiz, bıylǵy Konstıtýsııa kúnin merekeleýdiń óz ereksheligi bar. Ony Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵymen etene baılanystyramyz. Osy oraıda suraıyn degenim, keıbir tarıhshylar men memlekettanýshylar, ıaǵnı olardyń pikirinshe, Qazaqstan burynǵy keńes respýblıkalarynyń ishinde eń sońǵy bolyp egemendigin jarııalady, bireý Qazaqstan muny burynyraq jasaı alatyn edi dep keıde syn tezine alady. Siz buǵan ne deısiz?
– Memleket jáne quqyq teorııasynda álemdik qoǵamdastyqtyń jańa múshesi paıda bolýy ǵana emes, ony jarııa etý men zańdy túrde resimdeýdiń nysandary men tásilderi de mańyzǵa ıe, óıtkeni sol arqyly ol budan bylaı memleket ishinde jáne halyqaralyq deńgeıde tanylady. Osy turǵydan alǵanda, zań ádebıetinde keıbir memleketterdiń jáne túrli tóńkerister, revolıýsııalar arqyly ózderiniń dittegen maqsattaryna jetken olardyń bıleýshileriniń zańdylyǵy men tanylýy máselelerindegi qaıshylyqtar týraly birshama pikirlerdi kezdestirýge bolady.
Bizdiń Memleket basshymyz bul máselelerge árqashan asqan muqııat qaraıdy. Osy bir almaǵaıyp kezeńde Elbasy jańa Qazaqstandy qurý prosesi tek qana quqyq sheńberinde, memlekettilik tanylýynyń álemdik tájirıbesin jáne elimizdiń ulttyq erekshelikterin eskere otyryp iske asyrylýyn mańyzdy mindet dep sanady. Bul maqsat oryndaldy da.
1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń kelisimge negizdelgen jáne ótpeli sıpattaǵy alǵashqy Konstıtýsııasy, al 1995 jyly jalpyhalyqtyq referendým arqyly qazir qoldanystaǵy Konstıtýsııa qabyldanyp, ol egemendikti zańdy túrde resimdeý prosesin tolyq aıaqtady jáne adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettiń eń qymbat qazynasy dep jarııa etti.
Osy jyldar ishinde Qazaqstan egemendi jáne memlekettiń barlyq atrıbýttary bar, teń quqyly memleket retinde ornady, ǵasyrlar boıy halqymyz armandaǵan qazaqstandyq memlekettilikti qaıta jańǵyrtý mıssııasy tabysty oryndaldy. Qazaqstan álemniń básekege neǵurlym qabiletti 50 eliniń qataryna endi. Búginde «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsaty – neǵurlym damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi kózdep, ilgeri jyljýda.
– Ata Zańymyzdyń ardaqtalýynyń bir syry, onda adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń bárinen joǵary turýy dep túsinemiz. Osy oraıda Qazaqstannyń júrgizip otyrǵan konstıtýsııalyq saıasatynyń durystyǵyna eshqandaı kúmán bolmasa kerek. Sońǵy kezderi konstıtýsııalyq patrıotızm týraly jıi aıtylady. Osyǵan toqtalyp ótseńiz.
– Jalpy Memleket basshysy birneshe ret atap ótkendeı, quqyq ústemdigi men quqyqtyq tártip, jalpyǵa ortaq zańǵa baǵynýshylyq jáne qaýipsizdik, bostandyq pen jaýapkershilik onyń negizgi qaǵıdattary bolyp tabylady. Memlekettiliktiń quqyqtyq kórinisi retinde Konstıtýsııa árkez memleket tarapynan ǵana emes, qoǵam tarapynan da qoldaýǵa muqtaj. Osy jyldar ishinde memlekettik qyzmetshilerdiń de, azamattardyń da quqyqtyq sanasynda úlken ózgerister boldy. Sonyń nátıjesindeı, sońǵy ýaqytta teorııa men praktıkada «konstıtýsııa» jáne «konstıtýsııalyq patrıotızm» degen uǵymdardyń ara-qatynasyn zertteýge kóńil kóbirek bólinýde. Al grek tilinen aýdarǵanda patrıot sózi Otan, atajurt degendi bildiredi. Patrıotızm atajurtqa degen súıispenshilikti, oǵan adaldyqty, jan-tánimen qyzmet etýdi kózdeıdi. Túrli ádebıette patrıotızmniń túrge bólinýi men jiktelýin kezdestirýge bolady: memlekettik patrıotızm, azamattyq patrıotızm, ulttyq patrıotızm, áskerı patrıotızm jáne t.b. Bul kórsetilgen patrıotızm túrleriniń árqaısysynyń ortaq belgileri bar.
Biz qarastyryp otyrǵan patrıotızm túrine keler bolsaq, arnaýly ádebıette nemis oıshyldary Karl Iаspers, Dolf Shternberger jáne Iýrgen Habermas negizin qalaǵan konstıtýsııalyq patrıotızm teorııasy bar. Konstıtýsııalyq patrıotızm uǵymy búkil ultty biriktiretin, «quqyq» jáne «azamattyq» uǵymdaryna negizdeletin patrıotızmniń modeli dep tujyrymdalǵan bolatyn. Konstıtýsııalyq patrıotızm degenimiz – konstıtýsııada belgilengen, jalpyǵa ortaq jáne jurttyń bári moıyndaıtyn qaǵıdattarǵa negizdelgen patrıotızm; memleket azamattary demokratııalyq qundylyqtar men adam quqyqtaryn qabyldaý arqyly ózara baılanysta bolatyn patrıotızm ıdeologııasynyń túri, memlekettik-quqyqtyq qundylyqtardy moıyndaý, qamtamasyz etý, qorǵaý jáne saqtaýǵa baǵyttalǵandyǵyn bildiretin konstıtýsııalyq sıpattama; quqyqtyq memleket qundylyǵynyń negizi jáne t.b.
– Al sonda konstıtýsııalyq patrıotızmniń basqa konstıtýsııalyq qundylyqtarmen, máselen qazaqstandyq patrıotızmmen ara-qatynasy qandaı?
– Konstıtýsııanyń 1-babynyń 2-tarmaǵynda Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdattaryna qazaqstandyq patrıotızm de jatqyzylǵan. Bizdiń pikirimizshe, konstıtýsııalyq patrıotızm qazaqstandyq patrıotızmniń bir túri, bir bóligi. Al onyń tujyrymdamasy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasyna negizdelgen. Jýyrda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda qabyldanǵan Patrıottyq aktide Máńgilik Eldiń jeti tuǵyrlyq negizi basa atap ótildi, olar: Táýelsizdik jáne Astana; Jalpyulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim; Zaıyrly memleket jáne Joǵary rýhanııat; Innovasııa negizindegi turaqty Ekonomıkalyq ósim; Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy; Tarıhtyń, Mádenıet pen Tildiń ortaqtyǵy; Ulttyq qaýipsizdik jáne Qazaqstannyń jalpy álemdik jáne óńirlik problemalardy sheshýge jahandyq turǵydan qatysýy. Osy jeti tuǵyrdyń árqaısysynyń myqty konstıtýsııalyq irgetasy bar. Máselen, Konstıtýsııanyń 2-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtarynda Respýblıkanyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıdy, Qazaqstannyń elordasy Astana qalasy bolyp tabylady, dep bekitilgen.
Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady. Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdalary, atap aıtqanda, qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý bolyp tabylady. Árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna, kásipkerlik qyzmet erkindigine jáne óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalanýǵa quqyǵy Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń ıdeıalary iske asýy úshin qyzmet atqarady.
Konstıtýsııanyń 8-babynda Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdalary men normalaryn qurmetteıdi, memleketter arasynda yntymaqtastyq pen tatý kórshilik qarym-qatynas jasaý, olardyń teńdigi men bir-biriniń ishki isterine aralaspaý, halyqaralyq daýlardy beıbit jolmen sheshý saıasatyn júrgizedi, qarýly kúshti birinshi bolyp qoldanýdan bas tartady, dep baıan etilgen. Osy erejelerdi qatań saqtaı otyryp, Qazaqstan óziniń jahandyq jaýapkershilikke den qoıatynyn búkil álemge pash etedi, álemdik órkenıettiń alǵa basýyna salmaqty úles qosady.
Qazaqstan Prezıdentiniń jýyrda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV Cammıt aıasynda usynylǵan «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesi halyqaralyq arenada úlken qoǵamdyq mánge ıe bolyp, Birikken Ulttar Uıymynyń negizgi eki organy – Bas Assambleıasynyń jáne Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujatyna aınaldy. Jappaı zańǵa baǵynyshtylyq konstıtýsııalyq patrıotızm qaǵıdasynyń dáıegi retinde Negizgi Zańnyń 34-babynda bekitilgen, oǵan saı árkim Konstıtýsııany jáne zańdardy saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin syılaýǵa mindetti. Árkim Respýblıkanyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti. Osylaısha, konstıtýsııalyq patrıotızm men qazaqstandyq patrıotızm tutas jáne bólik retinde bir-birimen úılesip, kóbinese bir konstıtýsııalyq qundylyqtarǵa negizdeledi.
– Konstıtýsııalyq patrıotızm qaǵıdatyn tujyrymdaǵanda ony tek jarııalaý ǵana emes, tájirıbede iske asyrý da kózdeledi ǵoı.
– Konstıtýsııanyń ústemdigi, quqyqtyń bıligi, tıimdi zańnyń ámiri – búgingi tańda Qazaqstandy tabysty jańǵyrtýdyń jáne qazirgi jahandanǵan álemde onyń óz-ózin abyroımen kórsete bilýiniń basty sharty bolyp tabylady. Sondyqtan konstıtýsııalyq patrıotızm rýhynda tárbıeleý memlekettik ıdeologııa deńgeıine kóterilýi tıis.
– Degenmen, biryńǵaı memlekettik ıdeologııa ǵana beleń alsa, baıaǵy keńestik dáýirge qaıta oralamyz degen pikir baspasóz betterinde kezdesip qalady... Buǵan ne deısiz?
– Konstıtýsııanyń 5-babynda ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyqtyń tanylýy azamattardyń sol nemese ózge bir qundylyqtardy tańdaý jáne oǵan sený erkindigin kózdeıdi desek te, olardyń ortaq kózqarastary men ıdeıalary negizinde erikti túrde birlesýlerine kedergi jasamaıdy. Al mundaılar elde kópshilik bolsa, onyń paıdasy da jeterlik, óıtkeni olar kóptigin paıdalanyp, sonyń ishinde memlekettik organdardaǵy ókilderi arqyly kókeıkesti problemalaryn sheshýge yqpal ete alady. Sondyqtan azamattardyń kópshiliginiń múddesin bildiretin memlekettik ıdeologııanyń nemese ulttyq ıdeıanyń qajettigi týraly biz shartty túrde aıta alamyz. Respýblıka Prezıdenti ulttyq ıdeıanyń qoǵam damýyna qaraı týyndaıtynyn birneshe qaıtara atap ótken bolatyn. Elbasynyń pikirinshe, Máńgilik El ulttyq ıdeıasynyń ózegin osydan 21 jyl buryn 7 mıllıonnan astam (nemese 89,14 paıyz) azamat jaqtap daýys bergen Respýblıka Konstıtýsııasy quraıdy. О́ıtkeni tek Konstıtýsııa ǵana qoǵam men memlekettiń qalaı qaraı jyljýynyń baǵytyn aıqyndap, «Qaıda baramyz? Túpkilikti maqsatymyz ne? Oǵan qalaı qol jetkizemiz degen suraqtarǵa jaýap beredi. Bul suraqtar el azamattarynyń basym bóligin tolǵandyratynyna senimim kámil. Bul suraqtardyń sheshimin tabýda Konstıtýsııanyń róli úlken.
Birinshiden, Negizgi Zań ult quralatyn qaǵıdalardy aıqyndaıdy. Jappaı tanylǵan adamı qundylyqtardy jáne tuǵyrly halyqaralyq qujattardy eskere otyryp Konstıtýsııada adamnyń qymbat qazyna ekeni, adam quqyǵynyń teńdigi, kez kelgen jaǵdaıǵa baılanysty bireýdi kemsitýge jol berilmeıtindigi, jekemenshikke qolsuǵylmaýy, pikirdiń áralýandyǵy, adamdy týa bitken quqyqtary men bostandyqtarynan aıyrýǵa bolmaıtyndyǵy, halyqtyń egemendigi týraly irgeli erejeler qarastyryldy.
Ekinshiden, Konstıtýsııada ult baǵyt túzegen maqsattar naqty jazylǵan. Negizgi Zańnyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Bul Qazaqstannyń óz múmkindigine qaraı osy atalǵan baǵytta damýǵa nıet alǵanyn bildiredi jáne bul úderistiń úzdiksiz ekendigin kórsetedi.
Úshinshiden, Konstıtýsııa osy bıik maqsatqa jetýdiń tásilderin aıqyndaıdy: memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý. Sondyqtan, Ata Zańdy qurmetteý, konstıtýsııalyq ıdeıalar men qaǵıdalardy ustaný, olardy barlyq salalarda ornyqtyrý memleket aldyndaǵy joǵary maqsattarǵa jetýdiń kepili bolyp tabylady. Respýblıka Konstıtýsııasy aıqyndaǵan baǵytty bultartpaı ustaný qajettiligi jyldan jylǵa qoǵamnyń oı-sanasynda nyǵaıa túsýi qajet. Qolǵa alynyp jatqan sharalar qandaı da bir maqsatty ólshemder negizinde jappaı qamtıtyn konstıtýsııalyq monıtorıngten ótýi tıis, al bul júrgizilip otyrǵan quqyqtyq saıasattyń tıimdiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Ol qandaı ólshemder?
– Olar kóp-aq. Máselen, bıyl Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq komıssııanyń (Venesııa komıssııasy) 106-shy jalpy otyrysynda zań ústemdigi saqtalýyn baǵalaý úshin baqylaý suraqtary qabyldanǵan bolatyn. Ol qandaı da bir naqty elde, onyń konstıtýsııalyq jáne quqyqtyq qurylymy, qoldanystaǵy zańnamasy men sot praktıkasy turǵysynan alǵanda, zań ústemdigi saqtalýyn baǵalaýdyń tetigin qamtamasyz etýge arnalǵan. Bul mańyzdy ádistemelik qujatta zań ústemdiginiń bylaısha aıtqanda, kórsetkishterin aıqyndaýǵa bolatyn ólshemder bar. Olardyń qatarynda: zańdylyq, quqyq aıqyndylyǵy, teris paıdalanýshylyqtyń (asyra paıdalanýshylyqtyń) aldyn alý, zań aldyndaǵy teńdik jáne kemsitpeý, sot tóreligine qol jetkizý jáne t.b.
Máselen, quqyqtyq aıqyndylyqtyń ólshemi retinde mynalar belgilengen: zańnamanyń, sot sheshimderiniń qoljetimdiligi, zańdardyń turaqtylyǵy men dáıektiligi, zańnyń keri kúshi bolmaýy, «qylmys bolmasa, jaza da bolmaıdy» degen qaǵıdattyń zańda bolmaýy, jazasyn ótegen bir qylmys úshin qaıtalap jaýapqa tartýǵa tyıym salý. Eń mańyzdysy, baqylaý tiziminde qandaı da bolsyn eldiń halqy tolyǵymen zań ústemdigi qaǵıdasynyń iske asyrylýyna jaýaptylyǵyn sezingende ǵana ol sáttilikpen iske asyrylady dep erekshe atap ótiledi. Quqyqtyq memlekette bul qaǵıdalar birinshi kezekte memlekettik organdarǵa qaratyp aıtylǵan. Alaıda quqyqtyq memleket qoǵam men azamattyq qoǵam arasynda ózara is-qımyl bolǵanda ǵana ómir súre alady. О́z kezeginde, eger memlekettiń quqyqtyq sıpaty bolmasa, azamattyq qoǵam tolyqqandy damı almaıdy. Sondyqtan quqyq ústemdigi kúndelikti praktıkanyń bir bóligine aınalýy, adamdardyń quqyqtyq sanasyna sińýi tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
