Sonymen qatar, Prezıdent el damýynyń berik irgetasy qalanyp, Ata Zańymyz qabyldanǵanyn, jańa zańnamalyq júıe qalyptasqanyn da únemi eske alyp otyrady. Qazaqstannyń Azııa men Eýropanyń túıisken jerinde ornalasqan geosaıası jaǵdaıy kúrdeli ekendigine qaramastan, Prezıdent elin álemde bedeli bar iri aımaqtyq memleket retinde tanytty. Elbasynyń qaıratkerlik eńbek joly da eresen, muny halqy bilýi tıis jáne óskeleń urpaq, jastar ónege alǵany jón. О́ıtkeni, bul – tarıh. Tarıhı qujattardy saqtaıtyn Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasynyń ashylýy Elbasymyzdyń tarıhymyzǵa beı-jaı qaramaıtyndyǵynyń belgisi. Al kitaphanadaǵy jeke muraǵattyń basty mindetteriniń biri qordy qundy qujattarmen tolyqtyryp otyrý bolyp tabylady.
Bıyl Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasynyń arhıv qoryn qundy jádigerlermen tolyqtyrý maqsatynda atalǵan kitaphana basshysy, belgili memleket qaıratkeri Mahmut Qasymbekovtyń bastamasymen arnaıy ekspedısııa uıymdastyryldy. Osylaısha kitaphanadaǵy arhıv sektorynyń jetekshisi Jangeldi Bımoldın men aǵa sarapshy maman Araılym Júnisova Semeı óńirine jumys saparymen keldi. – Elbasynyń jeke muraǵatynda ol kisiniń ómirbaıandyq, shyǵarmashylyq eńbekteri, túrli qujattary týraly derekter bar, – dedi Jangeldi Berjanuly. – Biz uıymdastyryp, el nazaryna usynyp júrgen kórmelerdi tamashalaýǵa kelgen halyq Elbasynyń kúndelikterin, oqyǵan kitaptary men qoljazbalaryn, konspektileri men ǵylymı baıandamalaryn jáne sóılegen sózderiniń qoljazbalaryn kórip, joǵary baǵa berip jatady. Sondaı-aq, qyzmet joly men ómiriniń ár kezeńderin qamtıtyn mańyzdy dúnıeler, mekteptegi oqý-úlgerim tabeli, tipti depýtattyq bıletteri, týǵan jeri týraly derekter de qamtylǵan. Elbasymyzdyń jyl saıynǵy Joldaýlary, Jarlyqtary, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq qujattary, ár jyl saıynǵy Qazaqstannyń ár óńirine jasaǵan jumys saparlary, kezdesýler, jıyndar jáne taǵy basqalary arqyly da bizdiń qor únemi tolyqtyrylyp otyrady. Al osynda kelgen bette jumysymyzdy birden oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynan bastadyq.
Murajaı dırektory Beken Temirov saparymyzdyń mańyzdylyǵyn jete uǵynyp, bizge kóptegen tarıhı derekter usyndy. Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimovtiń qabyldaýynda bolyp, qalanyń tynys-tirshiligimen de tanystyq. Jáne budan soń, qaladaǵy «Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortalyǵy» mekemesinde jumys istedik. Mekeme dırektory, tájirıbeli muraǵattanýshy Gúlnar Qasymova da bizdiń alystan at arytyp kelgen saparymyzdyń maqsatyn birden túsinip, kóptegen mańyzdy málimetterdi qysqa ýaqyt aralyǵynda jınap alýymyzǵa múmkindik jasady. Semeı polıgonyna baılanysty túrli qujattar, Elbasynyń osydan 25 jyl buryn sóılegen sózderi, mine, barlyǵy osy jerden tabyldy. Osy tarıhı-ólketaný murajaıynda TVK-6 telearnasynyń bas redaktory Dúısenbek Jaqsybaev «Semeı polıgonynyń jabylǵanyna – 25 jyl» atty dóńgelek ústel uıymdastyryp, onda Abaı aýdanyndaǵy Sarjal aýylynyń turǵyndary polıgonnyń zardaptary týraly áńgimeledi. Shejireshi-etnograf, jazýshy Moldabek Janbolatuly ekologııalyq apatqa ushyraǵan el men jer taǵdyry týraly aıta kele bylaı dedi: «Kezinde bizdiń Abaı jerinde 18 bulaq bolǵan edi, jarylystar saldarynan solardyń biri de qalmady. Semeı qalasy kezinde Qazaqstandaǵy eń kórkem, eń jasyl qala dep te atalatyn, búginde olaı bolmaı tur. Sondyqtan halyqqa, tabıǵatqa, jergilikti turǵyndarǵa Úkimet tarapynan qamqorlyq bolyp jatsa quba-qup deımiz».
Sondaı-aq, Abaı kitaphanasyna kelip, osyndaǵy atqarylyp jatqan jumystar kólemimen de tanysqan meımandar Abaı bar qazaqtyń danasy, munda da el nazaryna, sheteldikterge usynatyn tyń dúnıeler bar eken degen oı-pikir bildirdi. Jaqynda ǵana osynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyna oraı Elbasy qaıratkerligin aıshyqtaıtyn vırtýaldy kórmeniń tusaýkeseri ótken edi. Astanadan kelgen mamandar ıadrolyq ajdahanyń zardabyn tartqandardan sol qasiretti jyldardyń aýyr saldary týraly suhbatty beınetaspaǵa jazyp aldy. Budan soń astanalyq muraǵatshylar «Qazaqstan-Semeı» telearnasynda bolyp, Elbasy kitaphanasynda atqarylyp jatqan taǵylymdy sharalar týraly «Kókeıkesti» baǵdarlamasynda tikeleı efırde áńgime órbitip, el táýelsizdigi jaıly mańyzdy oılaryn ortaǵa saldy. «Qazaqstan-Semeı» telearnasy dırektorynyń orynbasary Saıra Núsipbaeva muraǵatshylarǵa Elbasynyń ár jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysyna, Semeı qalasyna jasaǵan jumys saparlary týraly foto-beıne jazbalardyń kóshirmelerin syıǵa tartty.
Elbasynyń tapsyrmasymen qolǵa alynyp, halyq ıgiligi úshin salynǵan Radıologııalyq ortalyqtyń jumysymen tanysý barysynda muraǵatshylar qaladaǵy úkimettik emes uıymdar qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Nıkolaı Isaevpen de júzdesip, qazirgi tańda polıgonnan zardap shekken turǵyndarǵa qandaı medısınalyq kómekter kórsetilip jatqandyǵy jaıly biraz aqparat aldy. Sondaı-aq, Radıologııalyq ortalyq dırektorynyń orynbasary Talǵat Jumaseıituly radıasııadan zardap shekken turǵyndardy saýyqtyrý maqsatynda jasalyp jatqan em-sharalarmen tanystyrdy. Qalalyq «Semeı tańy», «Vestı Semeı» gazetiniń redaksııasynda bolyp, dırektor R.Moldashevamen júzdesken meımandar osy basylymdarda jarııalanǵan polıgon taqyrybyndaǵy kóptegen tarıhı maqalalardyń kóshirmesin aldy. Kelesi kezekte muraǵatshylar Abaıdyń qoryq murajaıynda bolyp, onda «Elbasy Abaı elinde» kórmesine qatysty. «Abaı qoryq-murajaıy búginde Qazaqstan mýzeıleriniń ishinde ózindik orny bar irgeli mádenı oshaqtardyń biri bolyp tabylady», dedi murajaı dırektory Bolat Júnisbekov. Al murajaıdyń ǵylymı qyzmetkeri Almagúl Aldabergenova Elbasy ómirine oraı tyń derekter usyndy. Saparlar negizinde mýzeı qoryna, ásirese, Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy kezinde kóptegen syılyqtar kelip túsipti. Olardyń ishindegi Prezıdenttiń qoltańbasy bar «Zerde» kitaby týraly da aıta ketsek, bul baspa ónimi Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı Germanııanyń Nıýrnberg qalasynda Elbasynyń tapsyrmasymen jasalǵan bolatyn. Kitapqa alǵash qoltańba qaldyrǵan da Elbasymyz Nursultan Nazarbaev. Budan keıin Elbasy kitaphanasynyń muraǵatshylary jazýshylar Medeý Sárseke jáne Seıitjan Tábárikovpen júzdesti. «Men – polıgonnyń tiri kýágerimin, týǵan jerim – Degeleń, Abyraly óńiri kóz aldymda synaqtardan, jarylystardan kóz ashpaı, tumsa tabıǵattyń berekesi ábden ketti. Adam men jan-janýar ýlandy. Qanshama halyq aýrýǵa ushyrady. Abyraly zulmaty meniń oıymda ómir-baqı saqtalyp qalǵandyqtan, men «Semeı qasireti» dep atalatyn osy sońǵy kitabymdy jazdym da. Bolashaqta mundaı apattyń qaıtalanbaýyn tiledim. Sol qıyn-qystaý zamanda Prezıdenttiń halyqqa degen janashyrlyq sezimin, adamgershiligin erekshe atap ótkenimiz jón», – dedi M.Sárseke. S.Tábárikov te qazaq jerine qyryq jyl qara bult úıirgen synaqtardyń endi qaıtyp kelmeýin tilep, batasyn berdi. «Kámıla-Muhtar jumbaǵy» atty kitabyn syıǵa tartyp, Elbasy kitaphanasynyń osynaý tyń bastamasyna sáttilik tiledi. Semeıde birneshe kún aıaldap, odan keıin Abaı aýdanynda saparyn jalǵastyrǵan jumys toby eń aldymen Jıdebaıdaǵy Abaı men Shákárimniń basyna taǵzym etti. Sodan keıin Qaraýyldaǵy aýdandyq ólketaný murajaıynyń meńgerýshisi Malǵajdar Júnisjanovpen kezdesip, kórmege qoıylǵan kóne ári qundy derekter barysymen tanysty. – Kózimizge erekshe bir jyly ushyraǵan sýret – Elbasynyń úsh jasar balany kóterip túsken fotosy, – deıdi Jangeldi Bımoldın. – Surastyra kele, bul Jıdebaıdaǵy Abaı murajaı-kesheniniń meńgerýshisi Áset Medeýhanuly degen aǵamyzdyń uly – Serik degen bala ekenin bildik. 1991 jyly Abaı aýdanyna kelgen saparynda Elbasy kóterip turǵan Serik Ásetuly búginde úlken azamat, aýdandyq ákimdikte jumys isteıdi. Mundaı tarıhı fotosýretter bizge qajet, sebebi, bizdiń kitaphanaǵa kelýshilerdiń nazaryna jyl saıyn biregeı jádigerler, jańa beınekadrlar men sýretter usynylyp jatady.
Sondyqtan da Elbasy ómiriniń árbir deregi biz úshin asa mańyzdy bolyp tabylady. Kelesi kezekte jasy toqsannan asqan abyz qarııa, Uly Otan soǵysyna qatysqan abaılyq jaýyngerlerden kózi tiri qalǵan jalǵyz ardager, aq tileýli batagóı aqsaqal Jaǵypar Júnisjanov Astanadan at arytyp kelgen qonaqtardy erekshe iltıpatpen, jyly shyraımen, baýyrmaldyqpen qarsy aldy. 1991 jyly el Táýelsizdigin alǵan kezde Elbasyna alǵash bata bergen halyq aqyny, abaılyq aqsaqal Shákir Ábenov edi. Shákir qarttyń izimen aq tilegin aıtyp, 1998 jyly Elbasyna bata bergen osy Jaǵypar aqsaqal. Ol kisi ózi jazǵan «Eli erlerin umytpaıdy» atty kitabyn qoltańbasymen berip, kelgen qonaqtarǵa sát-sapar tiledi. Abaı aýdanynan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasy arhıv sektorynyń jetekshisi Jangeldi Bımoldın men aǵa sarapshy maman Araılym Júnisovany Kýrchatov qalasyna «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Sultan Kartoev bastap apardy. Olardy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń (UIаO) dırektory, ǵalym Erlan Batyrbekov qarsy alyp, búgingi tańda atqarylyp jatqan jumystarmen tanystyrdy: – Ulttyq ıadrolyq ortalyq Prezıdenttiń qaýlysymen 1992 jyly burynǵy Semeı polıgony áskerı-óndiristik kesheni negizinde qurylǵan. Ortalyq qyzmetiniń basty baǵyty – Qazaqstan aýmaǵynda ıadrolyq qarý synaǵy zardabyn joıý, beıbit atomdy nasıhattaý, Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý maqsatynda ǵylymı-tehnıkalyq óndiriske jol ashý. UIаO Eýropa, AQSh, Japonııa, Fransııa, Belgııa, Reseı sııaqty álemniń kóptegen elderiniń ǵalymdarymen tyǵyz baılanysta jumys jasaıdy. Máselen, Fransııanyń atom energııasy departamentindegi ınnovasııalyq jáne ónerkásip basqarmasynyń jetekshisi Sılvestr Pıveniń aıtýynsha, Fransııada elektr energııasynyń 75 paıyzy ıadrolyq reaktorlardan, al 20 paıyzy túrli basqa energııa kózderinen alynady eken. Olardyń aldynda turǵan mindetterdiń biri – Fransııadaǵy eski reaktorlardy zamanaýı tehnologııadaǵy reaktorlarǵa aýystyrý. AQSh-tyń da negizgi energııa kózi atom salasynda dep atap aıtty osy eldiń ókili Aleksandr Stankýleský. Sondyqtan AQSh ózderindegi reaktorlardy 2050 jyly tolyq júıeleıtin kórinedi, – dedi E.Batyrbekov. Budan soń ol jumys saparymen kelgenderdi polıgon tarıhyna arnalǵan murajaıǵa apardy. «Murajaıda da buryn-sońdy kópshiliktiń nazaryna ilikpegen qundy qujattar bar ekenin, mine, kórip jatyrmyz, – dedi J.Bımoldın murajaıdy aralaý barysynda. – Ásirese, Stalınniń, Berııanyń jazǵan tapsyrma nusqaýlarynyń túpnusqalary tur. Kezinde munda Keńes Odaǵynyń ǵalymdary jumys istese, búginde qazaqstandyq ǵalym-mamandar eńbek etýde. Olar polıgondaǵy flora men faýna salasyndaǵy radıoızotoptardyń kóshkinin zertteýmen aınalysyp jatyr. Murajaı derekterimen tanysý barysynda túıgenimiz, osy UIаO mamandary zerttep, beıbit maqsatta jumys istep otyrǵan jalǵyz Semeı polıgonynyń ǵana aýmaǵy emes, Qazaqstan boıynsha ózge óńirlerdiń de ekologııalyq hal-ahýaly olardyń nazarynda eken. Japondyqtarmen birlesip, birneshe joba jasalýda». Kýrchatov qalasyndaǵy «Dostyq» úıiniń dırektory, qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shahmurat Tóleýtaev jumys tobyn jyly qabyldap, qalanyń tynys-tirshiligimen tanystyrdy. – Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin áskerı jabyq qala – Kýrchatovtan barlyǵy kóship ketip, ishi qańyrap bos qaldy.
Elbasy Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylyp, Kýrchatovta Ulttyq ıadrolyq ortalyq quryldy. Beıbit atom salasy damyp jatyr. Búginde Kýrchatov jastardyń, ǵalymdardyń qalasyna aınaldy. Qalamyz gúldenip, el tirshiligi jandandy. Osynyń bári Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıratkerliginiń arqasy, – deı kele, Shahmurat aqsaqal muraǵatshylarǵa óziniń qolyndaǵy qundy ári tarıhı derekterin usyndy. Sonymen, Semeı, Kýrchatov qalalary men Abaı aýdanynda 10 kún boıy ǵylymı-izdestirý jumystaryn júrgizgen Elbasy kitaphanasynyń muraǵatshylarynan quralǵan ekspedısııa músheleri qajyrly eńbekteriniń arqasynda 500-den astam tyń materıal jınaqtady. Olardyń arasynda qujattar, sýretter, beınematerıaldar, túrli derekter bar. Olardyń barlyǵy Semeı polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna oraı Astana qalasynda ótkiziletin kórmeden oryn alyp, halyq nazaryna usynylýda. Osynaý 500-den astam qujattyń barlyǵy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy kitaphanasynyń arhıv qory retinde jınaqtalyp, júıelenip, tolyqtyrylady. Elektrondyq derekter bazasy keńeıtiledi. Sondaı-aq, arhıv qoryna kelip túsken qujattar men jádigerlerdiń qundylyqtary basty nazarǵa alynady.
Raýshan NUǴMANBEKOVA
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Semeı – Abaı aýdany – Kýrchatov qalasy
