Dosyńnyń asyn qasyńdaı ish

nemese KSRO kezinde kim kimdi asyrady degen saýal tóńiregindegi oı Keńes Odaǵynyń kelmeske ketkenine shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkenine qaramastan, ol týraly alyp-qashpa áńgime-keptiń taıaý ýaqytta tyıyla qoıar túri baıqalmaıdy. Shynyn aıtý kerek, ondaı sózderdiń deni negizinen ómir súrýin áldeqashan toqtatqan memlekettiń jaman jaqtaryn ashyp, kórsetýge baǵyttalady, keıde tipti álem kartasynan áldeqashan joıylyp ketken memlekettiń sońynan topyraq shashý sııaqty óreskeldikter de oryn alyp jatady. Ondaıdy basqa emes, sol zamannyń barlyq ıgiligin kórgen, laýazymdy qyzmetter atqaryp, qoldaý-marapattarǵa ıe bolyp, ataq-dańqtary asqan adamdardan shyǵyp jatatynyn kórgende amalsyzdan jaǵańdy ustaısyń. Kózi turǵanda synaýdan jasqanyp, ózi ketkennen keıin jabyla balaǵattaý – bul endi bizdiń boıymyzǵa sińgen ádet. Degenmen, áńgime jamandaýda nemese maqtaýda emes, áńgime Keńes ókimeti qulaǵannan keıin burynǵy odaqtas respýblıkalardyń barlyǵynda derlik aıtyla bastaǵan bir ózekti másele jóninde bolǵaly otyr. Ol qandaı másele edi? Ol Keńes Odaǵyn, sonyń ishinde, árıne, Odaqtyń ortalyǵy bolyp sanalǵan Reseı­di de (ol shaqta Reseı Keńestik Fede­ra­tıv­tik Sosıalıstik Respýblıkasy) ómir boıy bizder (odaqtas respýblıkalar) asyrap keldik degen keń tarap ketken túsinik bolatyn. Ol ýaqytta respýblıkada óndirilgen ónimderdiń (negizinen shıkizat túrindegi) odan ári óńdeý úshin ózge jaqtarǵa áketilip jatqany ras. Máselen, bizdiń elimiz óziniń astyǵyn, mal ónimderin, temiri men kómirin alys jaqtarǵa qaraı attandyrýmen boldy. Túgeldeı emes, árıne, degen­men, Qazaqstanda óndirilgen ónimniń aıtar­lyqtaı bóliginiń sol jyldarda syrtqa ketip jat­qanyna eshkim de qarsylyq bildire qoı­masa kerek. Olaı bolsa, kim kimdi «asyrady» eken, endi soǵan nazar aýdaryp kóreıik. Bul rette «Komsomolskaıa pravda» gaze­tinde jaryq kórgen «Odaqta kim kimdi asy­rady jáne onyń ydyraýynan kim kóbirek utyldy?» degen maqalaǵa júginý­ge týra keledi. Birden eskerte keteı­ik, bul mate­rıalda keltirilgen sıfr­lar men fak­tilerge kúmán keltirip áýre­le­ný­diń qajeti joq. О́ıtkeni, bul derek­ter­diń bári de burynnan ózimiz aıtyp júr­gen, ıaǵnı kópshilikke jaqsy málim jaıttar. Aıtalyq, Qazaqstannyń keń-baıtaq jeriniń paıdaly qazbalarǵa ǵana baı emes, sonymen birge, adam ómirine qajetti azyq-túlik túrlerin óndirý úshin de óte qolaıly bolǵany barshaǵa aıan. Elimizdiń memleket qoımasyna jyl saıyn orta eseppen mıllıard put astyq tapsyryp otyrǵanyn eshkim áli umyta qoımaǵan shy­ǵar dep oılaımyn. Osyndaı jaıttardy eskere kelgende, bizdiń kezinde búkil Odaq­ty «asyradyq» dep aıtýymyz múlde negiz­siz de emes sııaqty. Deı tursaq ta, dúdámal tus­paldaýlarǵa boı aldyrǵannan góri, naqty sandardy sóılete otyryp, osy máseleniń anyq-qanyǵyn bilgenniń esh aıyby joq. Sonymen, sıfrlar ne deıdi? Eń aldymen, Halyqaralyq valıýta qorynyń málimetine sáıkes, 1990 jyly KSRO-nyń ishki jalpy ónimi satyp alýshylyq qabiletiniń parıteti boıynsha 2,700 trıllıon dollardy qurap, álem boıynsha 5,800 trıllıon dollardy kórsetken AQSh-tan keıin ekinshi oryn alǵanyn eske sala ketý qajet. Bul álemdik kórsetkishtiń 12,1 pa­ıyzyn quraıdy eken. Al búginde maqtalyp júrgen Germanııada bul kórsetkish sol jyldary 7,3 paıyzdy, Qytaı men Fransııada 5 paıyzdy, al Ulybrıtanııada nebári 4,4 qana paıyzdy quraǵan. Endi joǵaryda aıtylǵan kim kimdi asyrady degen saýalǵa keler bolsaq, dál sol 1990 jyly jan basyna shaqqandaǵy IJО́ Reseıde 17,5 myń dollar bolyp, óz­deri 11,8 myń dollardyń taýarlary men ónimderin tutynǵan. Odan keıingi oryndarda jan basyna shaqqandaǵy IJО́-si 15,6 myń dollar, tutynǵany 12 myń dol­lar bolǵan Belorýssııa, IJО́-si 12,4 myń dollar, tutynǵany 13,3 myń dollar bolǵan Ýkraına, IJО́-si 10,1 myń dollar, tutynǵany 17,7 myń dollar bolǵan Qazaqstan jáne IJО́-si 6,6 myń dollar da, tutynǵany 17,4 myń dollar bolǵan О́zbekstan tur. Bul alǵashqy bestik. Odan keıingi respýblıkalardyń jaǵdaıy múlde «músh­kil», eger osylaı dep aıtýǵa bolatyn bolsa. Bul jerde biz olardyń jan basyna shaqqandaǵy óndirgen ónimderi týraly aıtyp otyrmyz. Máselen, Armenııada jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 9,5 myń dollar bolsa, tutynǵany 29,9 myń dollar, al Grýzııada IJО́ 10,6 myń dollar bolǵanda, tutynǵany 41,9 myń dollardy quraǵan. Bylaısha aıtqanda, bul respýblıkalar óz tapqandarynan áldeqaıda artyq (Armenııa 20 myń dollarǵa, Grýzııa 33,3 myń dollarǵa) tutynyp otyrǵan. Aqıqatyna kelsek, ne óndirisi, ne qazba baılyǵy joq bul sııaqty elderdiń mal baǵyp, astyq ósirip, ken qazyp jatqan Qazaqstannan áldeqaıda artyq turatyny týraly sol kezderdiń ózinde de aıtylyp júretin. Bul sııaqty respýblıkalarmen salystyrǵanda jan basyna shaqqanda 10,1 myń dollardyń ónimin óndirip, 17,7 myń dollardyń taýarlary men ónimderin tutynǵan (artyǵy 7,6 myń dollar ǵana) Qazaqstandy óz tamaǵyn adal taýyp jedi dep aıtýǵa ábden bolady. О́ıtkeni, Qazaqstannyń ken qazý, egin egý, mal baǵý sııaqty eń aýyr da kúrdeli óndiristermen aınalysqanyn jáne azyq-túliktiń adam ómiri úshin asa qajetti dúnıe ekenin eskersek, balyq konservilerin shyǵaryp nemese teńizdiń jaǵalaýynda demalys uıymdastyryp qana jaǵdaılaryn jaqsartqan respýblıkalarǵa qaraǵanda bizdiń elimizdiń azdap artyq asaýǵa quqysy da boldy. Onyń syrtynda, Qazaqstan klımaty­nyń qataldyǵy da odaqtas respýblı­ka­­lar­dyń bir de birindegi jaǵdaımen salys­­tyrýǵa kelmeıdi. Olaı bolsa, qysy qyty­myr óńirde aýyr eńbekpen shuǵyl­danǵan adamnyń jyly kıinip, kalorııa­ly, ıaǵnı qorektik qasıeti mol tamaq ishýge tıis ekendigi de esh talas týǵyzbasa kerek. Al bulardyń bári qosymsha shy­ǵyn­dy talap etedi. Bul jerde biz tipti qazaq­standyqtardyń Semeı atom polıgony men Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan shekken zardaptaryn, óndiristiń zııandy túrleri saldarynan el ekologııasyna nuqsan kelgenin aıtyp ta otyrǵan joqpyz. Osy turǵydan keler bolsaq, jańaǵy «artyq» tutynǵan 7,6 myń dollardy qazaqstandyqtardyń aýyr eńbek jaǵdaıyna tólengen ótemaqy dep te qabyldaýǵa bolady. Eger óz tapqandarynan áldeqaıda artyq tutynǵan respýblıkalar tizimin odan ári jalǵastyrar bolsaq, birinshi kezekte jan basyna shaqqandaǵy IJО́-si 15,8 myń dollar bolǵanda, 35,8 myń dollardyń (20 myń dollarǵa artyq) taýarlary men ónimderin tutynǵan Estonııany, IJО́-si 16,5 myń dollar bolǵanda, 26,9 myń dollar (13,1 myń dollarǵa artyq) tutynǵan Latvııany jáne IJО́-si 6,6 myń dollar bolǵanda, 10,8 myń dollardyń týarlary men ónimderin tutynǵan óz kórshimiz О́zbekstandy keltirýge bolady. Eger osy málimetterge sener bolsaq, óz tapqandarynan áldeqaıda az tutynǵan respýblıkalar tek Reseı men Belorýssııa ǵana eken. Osy oraıda bázbireýlerdiń bul shyndyqqa sáıkespeıdi, orystardyń bizden nashar ómir súrýleri múmkin emes, dep baıbalam salýlary ábden múmkin. Joǵarydaǵy sıfrlardan basqa meniń de ondaılardyń aldyna kese-kóldeneń tosa qoıar «jeń ushynda jasyrǵan» derekterim joq. Biraq joǵaryda aıtylǵan jaıttardyń aqıqattan alys emes ekendigin aıǵaqtaıtyn jáne óz qulaǵymmen estigen myna bir jaıttardy aıtpaı ketý de aǵattyq bolar edi. Sol keńestik dáýirde Reseıdiń kóptegen alys túkpirlerdegi derevnıalarynda elektr jaryǵy joq eken, azyq-túliktiń keıbir túrlerin, kerek deseńiz, margarınniń ózin kartochkamen alady eken degendi ózimiz talaı-talaı estigenbiz. Al alyp eldiń shet aımaqtaryndaǵy jol qatynasynyń eshqandaı syn kótermeıtindigi keńes adamdaryna aıtpasa da belgili bolatyn. Ol az deseńiz, ótken ǵasyrdyń 80-shi jyl­darynyń ortasynda Reseıdiń soltústik-shyǵysyndaǵy oblystardan qurylys materıaldaryn tasyǵan bir shofer tanysymnyń olarda bizdegideı «GAZ-53», «ZıL», «KamAZ» sııaqty jańa avtomashınalar joq eken, bizdiń mashınalarymyzdy kórgende aınala qorshap alyp, tań-tamasha qaldy, degeni bar edi. Osy azǵantaı mysaldardan-aq Reseı halqynyń mańdaılary shylqıtyndaı sonshalyqty bir jaqsy turmys keshe qoımaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Al bizder, qazaqstandyqtar, ol zamandarda táýbe deıtindeı dárejede ómir súrdik. Jetpisinshi jyldardan bas­tap qala turmaq aýyldardyń ózinde «Moskvıchterdiń», «Jıgýlılerdiń», keıde tipti «Volgalaryńnyń» júıtkı bas­taýy oǵan dálel. Dál sol jyldary shalǵaıda ornalasqan eldi mekenderge joǵary voltty elektr jelileri tartylyp, keńsharlarda eki qabatty tıptik mektepter men balabaqshalar boı kóterdi. Jalpy, Qazaqstannyń keńestik kezeńniń ózinde IJО́ jaǵynan kósh bas­taýshy úshtikke engenin ózimiz áńgime arqaýyna aınaldyryp otyrǵan maqala avtory da moıyndaıdy. Sonymen birge, ol egemendikke qol jetkizgen elimizdiń qazirgi kúni de jan basyna shaqqandaǵy IJО́ turǵysynda Reseıden keıingi ekinshi orynda turǵanyn da teriske shyǵarmaıdy. Onyń esesine, osy maqalada KSRO zamanynda jyly jaqtarda «kúnge qyzdyryný» arqyly-aq ekonomıkasy dáýirlep turǵan respýblıkalardyń búgingi tańda óte aýyr jaǵdaıda qalyp otyrǵandyǵyn ashyq túrde baıandaıdy. Bul endi, árıne, aıtpasa da túsinikti jáıt. Keshegi KSRO kezinde kim kimdi asyrady degen saýal tóńireginde bas aýyrtatyndar áli de tabyla qalsa, olardyń joǵaryda keltirilgen derekter men dáıekter tóńireginde oılanýlaryna tolyq quqylary bar. О́ıtkeni, boıǵa bitken daǵdymen jaıdaq sózge salynǵannan góri, naqty mysaldarǵa júginý áldeqaıda tıimdirek. Osyndaı jaıttardy keltire otyryp biz ol ýaqyttarda Qazaqstannyń negizinen shıkizat shylaýyna aınalǵanyn, Pavlodarda traktor qurastyrý men Almatyda kir jýatyn mashına shyǵarýdan ózge elimizde aıtarlyqtaı ónerkásip óndirisiniń bolmaǵanyn, onyń syrtynda tyń ıgerý degen jeleýmen mıllıondaǵan gektar alqaptyń quıqasyn sypyryp, Jer-Ananyń obalyna qalǵanymyzdy búgip qalsaq, áńgimemiz tolyqqandy bolyp shyqpas edi. Ol endi, árıne, óz aldyna bólek áńgime. Bizdiń eń basty aıtpaǵymyz, KSRO kezinde de Qazaqstan halqy óz «nanyn» adal eńbegimen taýyp jedi jáne qudaıǵa shúkir, sonyń arqasynda eshqandaı joqshylyqty sezingen joq. Bul endi eshqandaı talas týdyrmaıtyn aqıqat. Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»