Júıeli maqsat, jańartylǵan mazmun

1 qyrkúıek – Bilim kúni

El bolashaǵy – bilimde. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev osyǵan baılanysty barlyq damyǵan elderdiń sapaly bilim berý júıesin saralaı kelip, ulttyq bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyn qalyptastyrýdy keleli mindet retinde qoıyp otyr. Osyǵan baılanysty elimizde bıylǵy oqý jylynan bastap bilim berý júıesi jańartylǵan mazmunmen jumys isteı bastaıdy. Osy ómirsheń talapty is júzine asyrý maqsatynda Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasy qabyldanyp, qolǵa alyna bastady. Egemen elimizdiń bilim berý júıesin jańǵyrtý joǵary jaýapkershilikti qajet etedi. Bul salada ıgi maqsattarǵa jetý jolynda el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynda da atqarylǵan is az emes. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda biliktilikti arttyrý kýrstarynan 1 mıllıonnan astam pedagog ótti, elimizdiń árbir tór­tinshi oqýshysy qosymsha bilim­men qam­tamasyz etiledi. Táýelsizdik al­ǵan 25 jyl ishinde elimizde 450 mem­lekettik balabaqsha salyndy. Sony­men qatar, jekemenshik bala­baq­shalar sany 10 ese ósip, 2200-ge deıin jetti. Bul – jeke ınvestısııalardyń 100 mıllıard teńge qarjysy degen sóz. «Balapan» baǵdarlamasynyń ar­qa­­synda 3-6 jastaǵy balalardy bala­­baqshamen qamtý 2,5 esege ósip, 82 paıyzdy qurady. Bıyl bala­baq­sha­larda 400 myń oryn ashý úshin mem­lekettik tapsyrysqa al­ǵash ret qar­jy bólindi. Búgin biz ba­la­lary­myz­dyń mektepke deıin­gi da­ıyn­dyqpen júz paıyz qamtyl­ǵa­nyn aıta alamyz. Bilim berýdiń jańartylǵan  maz­muny 12 jyldyq bilim berý júıe­sine kóshý, úsh tilde bilim berý baǵ­darlamasyn damytý mindet­terin júktep otyr. PISA halyq­ara­­lyq salys­tyrmaly zer­t­teýdiń qory­­tyn­­dylary, biz­diń b­ala­lar­dyń aka­de­mııalyq túrde jaqsy daıyn­dy­ǵyn, biraq is jú­zinde bilimdilikti qoldanýdan artta qalǵanyn kórsetedi. Osyndaı zer­t­teý­ qorytyndylary bilim berý salasynda ǵana emes, bar­lyq qo­ǵam­­da talqylanýy qajet. My­sa­ly, AQSh-taǵy STEM Education neme­se Malaızııadaǵy Skill for future zert­teý qorytyndylary boıyn­sha qa­byl­­danǵan kóptegen úlken refor­­ma­lar mektepte bilim berý maz­mu­nyn tolyq pishimdeýdi qajet etti. 12 jyldyq oqýǵa aýysýdyń jáne aǵyl­shyn tilinde oqytýdyń oryndy ekeni «Nazarbaev zııatkerlik mek­tepterinde» eksperımentaldy túrde synaqtan ótkizildi jáne rastaldy. Endigi mindet – fýnksıonaldy bilim­dilik baǵytymen barlyq mektepte bul  tájirıbeni taratý. Osy rette erekshe atap kór­setetin másele, 12-synyp degen bolmaıdy, onyń esesine 5 jáne 6 jastaǵy balalar úshin 0-synyp engiziledi. Ári 12 jyldyq bilim berý kestesin engizý osy nemese kele­­si jyly emes, tek 2019 jylǵy qyrkúıek aıynan bastalady dep jos­parlanýda. Ata-analar 0-sy­nypqa (mektepaldy daıarlyq) bala­ny ne 5, ne bolmasa 6 jastan bastap berý­ge quqyly. Tıisinshe, 1-synypta 6 jáne 7 jastaǵy balalar oqıtyn bola­­dy. «Bilim týraly» zańǵa sáı­kes, búgin­gi kúni bul norma qol­danys­qa eng­izilgen. Sol sebepti, bar­­lyq bala mek­te­p­aldy daıarlyq baǵdar­la­ma­sy­nan ótýi tıis. 12 jyldyq bilim berýdiń negizgi máni – 0-synyptarǵa (mektepaldy daıarlyq) biryńǵaı úlgilik bilim berý baǵdarlamalaryn engizý. Mek­tepaldy daıarlyqtan ótý múmkindigi bilim berý mekemeleriniń 0-synypty ashý daıyndyqtaryna qaraı, mektepterde de, sondaı-aq, mektepke deıingi mekemelerde de saqtalady. Endi úsh tilde bilim berý máse­lesine keletin bolsaq, áýeli úsh tilde bilim berý kólemin túsinip alǵanymyz jón. Onyń ústine, bıylǵy jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap eshbir synypta úsh tildi oqytý júıesi engizileıin dep jatqan joq. Baǵdarlamaǵa sáı­kes tek 10 jáne 11-synyptarda tórt pán (fızıka, hımııa, bıologııa, ın­for­matıka) aǵylshyn tilinde oqy­ty­lady, joǵaryda aıtqanymdaı, onyń ózi tek 2019 jyldan bastala­dy. Bul – aptasyna 8 saǵat degen sóz. Al qazaq tilinde oqytatyn mek­tep­terde matematıka, qazaq tili, qazaq ádebıeti, Qazaqstan tarıhy, geo­grafııa jáne basqa da pánder qazaq tilin­de ótedi. Barlyǵy 18 saǵat. Eger tek ınvarıantty saǵattardy ala­­­tyn bolsaq, 22 ınvarıantty kom­po­­nent­tiń 14 saǵaty qazaq tilinde, oǵan dene shynyqtyrý pániniń 3 saǵatyn qosyńyz. Sonymen qatar, tańdaý boıynsha pánder bar. Orys tili men ádebıeti, dúnıe júzi tarıhy oqytý tiline qaramastan orys tilin­d­e oqytylady. Orys tilinde oqyta­tyn mektepterdiń jaǵdaıy da osy shamada bolady. Onda da joǵary synyptarda. Qalǵan synyptarda burynǵy baza­lyq prınsıpter ózgermeıdi. Árı­ne, joǵary synyptarda úsh tilde bilim alýǵa daıyn bolý úshin bala­lar­dyń til úırenýge kóbirek kúsh jumsaıtyny anyq. Biz negizgi mek­tepterge de úsh tilde oqytý múm­kin­digin beremiz. Biraq ol mektepterdiń daıyn bolýyna qaraı júzege asady. Muǵalimderdi jappaı daıarlaý osy jyldan bastalady. Búgin elimizdiń erekshe aıtýly merekeleriniń biri – Bilim kúni. Aǵymdaǵy jylǵy 24 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha, jańa oqý jylyna oqýlyqtar jetkizý 99%-dy quraıdy. Búgingi kúni 14 óńirde oqýlyq jetkizý aıaqtalǵan, 2 óńirde (OQO – 96%, Aqtóbe oblysy – 93%) jalǵasýda. Oqý­lyq­tarmen qamtamasyz etý máse­lesi mınıstrliktiń baqylaýynda. Respýblıka boıynsha barlyǵy 325 myńnan astam pedagog bar. Búgingi tańda mektepke 6 429 jas maman keldi. «Mektepke jol» aksııasy bıylǵy jyly 9-shy ret ótýde. Kómekke zárý 280 myń balaǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetildi. Jańa oqý jylynan bastap mınıstr­lik ınteraktıvti tapsyrmalar men beınematerıaldardy jappaı qol­daný úshin mektepterdi qajetti tehnıka jıyntyqtarymen (ekran, proektor, kompıýter) qamtamasyz etedi. Beınematerıaldar dástúrli bilim berý júıesine qosymsha tásil ári este qalarlyq jáne oqýshylardyń bilimge qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn tıimdi ádis. Elimizdegi 700 mektepte otandyq («BilimLand») jáne shetel­dik oqytý beınematerıaldar men ın­te­rak­tıvti tapsyrmalardy bu­ǵan deıin de paıdalandy. Bul múmkin­dik­ti paıdalanǵan muǵalimder óz­deri­niń oń pikirlerin jetkizip otyr. Mundaı tehnıkamen aldyńǵy kezekte eń az jabdyqtalǵan mektepter jaraq­tan­dyrylady. Internet júıesi joq mektepterde sandyq resýrstar mek­tep serverlerine engizilip, únemi jańar­tylyp otyrady. Bıyl Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń qoldaýymen jańa «Kundelik.kz» biryńǵaı aqparattyq bilim berý keńistigi iske qosylady. 2016 jyl­dyń 1 qyrkúıeginen bastap bul júıe elimizdiń keńjolaqty ınter­net­ke kirý múmkindigi bar barlyq mek­tep­te qoldanylady. Elimizde 807 kolledj jumys is­teıdi, onda bilim alatyndardyń sany 499,5 myń adamdy quraıdy. Jyl aıaǵyna qaraı Astana qalasynda 300 oryn­dyq jataqhanasy bar 1 kol­ledj­di iske qosý josparlanyp otyr. Memlekettik tapsyrys boıynsha oqý­ǵa qabyldaý jospary 82 myń oryn­dy quraıdy, olardyń 70 paıyzy teh­nı­kalyq, tehnologııalyq jáne aýyl sharýa­shylyǵy mamandyqtaryna berilgen. «Máńgilik El jastary – ındýs­trııa­­ǵa» jobasy aıasynda memlekettik tapsyrys 30 kolledjge berilip, 43 mamandyq boıynsha 1100 oryndy qurap otyr. 1718 kásiporynnyń qaty­sýymen 348 kolledjde dýaldy oqytý engizildi. Bul kolledjderde 22 myń stýdent oqıdy. Jyl aıaǵyna qaraı tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary bo­ıynsha taǵy da 49 kolledjge dýal­dy bilim berý júıesi engiziledi. Kásip­oryn­darmen 61 kelisimshart jasaldy. Mine, jyl qusyndaı qaıta aına­lyp jańa oqý jyly da kelip jetti. Jańartylǵan mazmunda bilim berý baǵdarlamasy engiziletin bıylǵy oqý jylyna elimizdiń barlyq mektepteri joǵary daıyndyqpen kiriskeli otyr. Jalpy, jańa oqý jylyna bilim berý júıesiniń materıaldyq bazasy da saqadaı-saı. Endigi mindet básekege qabiletti óskeleń býyndy tárbıeleý jolynda jańartylǵan mazmundaǵy bilim berý baǵdarlamasyn sapaly iske asyrý bolyp tabylady. Elmıra SÝHANBERDIEVA, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Sýretti túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»