Dástúrge adaldyń dińgegi berik

Adamzattyń ortaǵy – Jer jaryqtyqtyń bir buryshynda bolǵan jaqsylyq ıa jamandyq onyń basqa qııandaryna da jetpeı qoımaıdy eken. Beıbitsúıgish bizdeı elge sonyń jaqsylyǵy ǵana kerek edi... Islam atyn jamylyp, kúlli dúnıege lań salǵandar Allanyń adal musylmandaryn álemdik qoǵamdastyq aldynda aqtalýǵa májbúrlep júr. Ár jerde bir burq etip, jazyqsyz jandardy ulardaı shýlatqan terrorlyq áreketterdiń sebepteri qandaı, olardyń aldyn alýǵa bola ma? Osy tóńirektegi saýaldarmen biz «Nurly bilim» teris dinı aǵymdardan zardap shekkenderge kómek ortalyǵy» qoǵamdyq birlestigi tóraıymynyń orynbasary, Qaraǵandy oblysy ákiminiń din máseleleri jónindegi shtattan tys keńesshisi, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń janyndaǵy RANT múshesi R.M.SYZDYQOVQA jolyǵyp, suhbat qurǵan edik. – Rústem Málikuly, osydan biraz buryn Aqtóbede bolǵan jantúrshigerlik oqıǵalar qo­ǵam­dy taǵy da qobaljytty. Bul ıs­lamofobııany bizdiń elde de kú­sheıtpeı me? – Keıingi oqıǵalar Islam dinine kóleńke túsirgeni anyq. Álemdik aýqymdaǵy tujyrymdarǵa taldaý jasap kórsek, dúnıejúziniń, onyń ishinde otandyq ta buqa­ralyq aqparat quraldary «Is­lam – terrordyń dini» degen syńaı­­daǵy birjaqty pikirge beıim turady. Shyndyǵynda, Is­lam – beıbitshilikke, tatýlyqqa shaqy­ratyn din. О́kinishke qaraı, qazirgi jaǵdaıdyń ózi sol: din máselelerinen habary joq keı adamdar álgindeı jantúrshigerlik isterge baryp, ózderin taza ıslamdamyz dep jarııalaǵan azǵantaı toptardyń áreketinen dástúrli musylman qaýymy sondaı eken dep jatady. Shyn máninde, olar dástúrden alshaq salafııa-vahhabııa aǵymynyń ókilderi. Kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy. Keı azamattar Islam dininiń saqal qoıý, hıdjab kııý tárizdi syrt kelbettik sıpattaryn quptamaıdy. Biraq, durys túsinińizder, onyń bári dástúrli din týraly bilimniń azdyǵynan jasalatyn tujyrymdar. – Sizderdikindeı uıymdar búkil Qazaqstan boıynsha ju­mys isteýde. Jer-jer­degi ımam­dar da aldyn alý jumys­taryn júrgizýde. Qoǵam­dy búldi­rý­shilermen kúreske ne jetis­peıdi? – Birinshiden, eldegi halyqtyń basym bóligi dinnen habarsyz, dinı saýatyn ashýǵa degen qulqy da joq. Dástúrli dinderdiń negizgi tujyrymdaryn jáne olardyń teris aǵymdardan aıyrmasy nede ekenin árbir azamat bilýi tıis. Sonymen qatar, jumys istep júrgen din qaıratkerleriniń kópshiliginde sonsha bir tereń dinı bilim joq. Halyqtyń din týraly saýatyn kótere bilsek, biz teris aǵymdardyń áperbaqan ıdeologııa­syna qarsy tura alar ımmýnıtet qalyptastyra alar edik. Ekinshiden, keıbir elderdiń oń tájirıbesinen úlgi alyp, atalmysh teris aǵymǵa zań júzinde tyıym salý qajet. Aıtalyq, sonaý 1999 jyldyń ózinde Reseı Federasııasynyń Daǵystan Res­pýb­lıkasynda «Daǵystan Res­pýb­lıkasynyń aýmaǵynda vah­habıttik jáne ózge de ekstremıstik qyzmetterge tyıym salý týra­ly» zań kúshine endi. 2009 jyl­dyń basynda Tájikstannyń Joǵarǵy soty da «Salafııa» dinı-fýn­damentalıstik aǵymynyń qyzmetin zańsyz dep taýyp, onyń el aýmaǵynda áreket jasaýy­na tyıym salý týraly sheshim shyǵardy. Osyndaı zań aktileri RF Cheshenstan Respýblıkasynda, О́z­bek­stan men Ingýshetııada da bar. – Ekstremıster ózgelerdi óz qataryna qandaı ádistermen tartady jáne bolashaq radı­kaldardyń jasyna shek qoıyla ma? Olar kóbinese Islam­nyń qandaı aıattary men qaǵı­da­laryna ıek artady? – Ideologııalyq óńdeýge alynatyn qurbandardyń áleýmettik portreti qansha ýaqyt ótse de ózgergen emes – olardyń bári durys dinı saýaty joq jastar (17-30 jas). Teris aǵymnyń jetek­­shileri radıkaldy ıdeologııany olardyń sanasyna aıdaı anyq aqıqat retinde quıa biledi, sendire biletinderi sonsha, olarmen eshkim talaspaıdy da. Bul Qurannyń keıbir aıattaryn burmalap túsin­dirý jolymen júzege asyrylady. Dinı termınologııany bur­malap túsindirý dindar adamdy aqıda máselelerinde ábden shatas­tyryp, taýhıd, ıman, kúpirlik, mazhab, masıh jáne shırk uǵym­dary týraly túsinigin tas-talqan etedi. Sonymen qatar, orta­ǵasyrlyq musylmandyqty qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ýto­pııalyq umtylysqa beıim turady. – Balalary radıkaldar shyr­maýyna túsip qalmaýy úshin ata-analar nege kóńil ból­geni jón? – Balanyń minez-qulqynyń ǵana emes, syrt kelbetiniń de ózgere bastaýyna kóńil aýdaryp otyrý qajet. Dinı maǵynadaǵy jańa sózder aıta bastasa nazar aýdarǵan jón. Negizi, maǵynasy jaman bolmasa da, bir sózderdi jıi qaıtalasa, asa jaqsy emes. Saqal ósirip, shalbarynyń balaǵyn sholtıtyp, qara kıim kııýge áýestene bastaýy múmkin. Dástúrli Is­lam dini men qazaqtyń ulttyq daǵdysyna saı, minájattan soń nemese as qaıyrǵanda bet sıpamaı qoıady. «Teledıdar kórý – haram is, ıaǵnı kúná, qazirgi oqý oryndarynda oqýǵa bolmaıdy, olar kápirdiń oqýy» degen sııaqty áńgimeler aıta bastaıdy. Munyń bári balanyń jaqyndary úshin belgi bolýy kerek. Bul onyń «men radıkal bolyp baramyn, ulttyq, moraldyq, dinı dástúrler endi maǵan jat!» degen jańa kózqarasynyń aıǵaqtary. Al osynyń bárine sebep – onyń jaqyndary da dástúrli dinniń negizderinen beıhabar bolýynda. Radıkaldy ekstremıstik aǵymdarǵa keregi de osy. Abaıdyń murasyn bilmeý, qazaq­tyń alǵashqy ustazy Yby­raı Altynsarındi, dinı se­nim máselesinde Máshhúr Júsip Kó­peevti, Shákárim Qudaıber­diulyn, taǵy da sol sekildi ulty­myzdyń uly tulǵalaryn tanymaý, óz halqynyń ulttyq dinı-mádenı qundylyqtaryn bilmeýdiń aqyry osyndaı qasiretke aparyp uryndyrady. «Bilimdige dúnıe jaryq, bilimsizdiń kúni kárip» degen sol. Basqa jol joq. Qazaqtyń mańdaıaldy zııalylary bilgen negizgi dinı qaǵıdalardy bilýimiz kerek, olaı bolmaıdy eken, balalarymyz erteń dinı máńgúrtke aınalady. Sondyqtan ata-analar óz balalarynyń qandaı dinı aqparatty qaıdan jáne kimnen alyp júrgenin baıqaýy kerek. Olar aqparatty ǵalamtordan nemese baspa ónimi túrinde alýy múmkin. – Aqtóbe oqıǵasynan keıin salafıt qozǵalysyna tyıym salý máselesi qyzý talqylana bastady. Keı dintanýshylar sala­fızmdi birneshe deńgeıge bóledi de, solardyń biri orta­sha, ıakı ustamdy salafızm desedi. Salafızmge tyıym salý má­selesine siz qalaı qaraısyz, ol ózi ońaı ma? Jalpy, ustam­dy sala­fızm degen bola ma? Sala­fızm men vahhabızm degenimiz ne ózi? – Aldymen «Dástúrli ıslam» jáne «Islamdyq radıkalızm» degen uǵymdardy anyq­tap alǵanymyz durys bolar dep oılaımyn. Qazaqstandyq mu­sylmandar úshin dástúrli ıslam – osy eldiń baıyrǵy halqy yqylym zamandarda qabyldaǵan, onyń ulttyq salt-sanasymen, mádenıetimen, dúnıege kózqa­rasymen etene qabysyp ketken, óz ishi túgil, ózge ult ókilderimen de beıbit, ózara tatý ómir súrý­di dáripteıtin, Otan­ǵa adal, qan­daı da bir saıası maqsatqa um­tylmaıtyn baısaldy din. Islamdyq radıkalızm – bur­malanǵan dinı ilimmen búrkenip, sonymen ǵana aqtalǵan bolatyn ushqary dinı kózqarastar men qarama-qaıshy áreketterdiń jıyntyǵy. Qazirgi memlekettik qurylysty ózgertýge umtylyp, sol maqsatqa qarapaıym musyl­mandardyń dinı nanym-senimin opa­syzdyqpen paıdalanatyn, ózderin «kápirlermen» kúres­kermiz dep tantıtyn radıkaldar – ıslamdyq radıkalızm ókilderi. Aıta ketý kerek, sanany radı­­kaldaý eki kezeńde júrgi­zi­ledi. Birinshisi – margınaldaý kezeńi – óz izbasarlaryn ıdeo­logııa turǵysynan dinı-mádenı máńgúrtke aınaldyrý, qun­dylyqtar jaıly túsinigin ózgertý, olardy salafııa-vahha­bııa aǵymynyń ekstremıstik sa­ryndaǵy radıkal ǵalymdaryna tabyndyrý. Onda da Parsy shyǵanaǵy elderiniń (Saýd Arabııasy, Mysyr jáne t.b.) ıdeologııalyq ortalyqtarynda áreket etýshi ǵalymdardy qol­dan áspettep, qazaqstandyq jas­tardyń dinı sanasyna sińiredi. Bul dinı kóshbasshylar teris aǵym ókilderin máńgúrttendirip, keıin radıkalǵa aınaldyrady. Buǵan qosa, osy máńgúrttendirý kezeńi jıhad pen radıkalızmniń negizgi alǵysharty sanalady. 2000-2010 jyldary «ustamdy» ýaǵyz aıtýshylardyń tárbıesin kórgen qazaqstandyq jastar esterińizde me? Mine, tap solar zorlyq-zombylyq pen nebir sumdyq táýekelge beıim bolyp shyqty. Radıkaldandyrýdyń ekinshi kezeńi – bul tikeleı zorlyq-zom­bylyqqa, terrorlyq áreket­ke shaqyrý. Osyndaı asa qaýip­ti radıkaldyq ıdeologııa Qazaq­standa etek jaıyp ket­peýi úshin salafııa-vahhabııa aǵymyna ǵana emes, respýblıka aýmaǵyndaǵy barlyq dástúrden tys kúmándi dinı ilimderge zań jú­zinde tyıym salý qajet dep esepteımiz. Salafızm-vahhabızm dege­nimiz ne? Bedeldi álemdik sa­rap­shylardyń tujyrymyna súıensek, bul kádimgi, zorlyq-zombylyq, adamdardy topastandyrý, olardyń sanasyna qasıetti mátinderden úzip-julyp alyp, ádeıi qate túsindirý jolymen bılik júrgizý aıla-sharǵysy. Osy torǵa qarapaıym halyqtyń ońaı túsýin qamtamasyz etetinder salafızm-vahhabızm ókilderi. Álemdik sarapshylardyń anyq­­taýynsha, vahhabızm men salafızm – «nasızm» jáne «gıtlerızm» degen sııaqty sınonım sózder. Nasızm – ıdeologııa bolsa, gıtlerızm – dál sol ıdeologııanyń ony júzege asyrǵan adamnyń atymen atalǵan túri ǵana. Biz aıtyp otyrǵan jaǵdaıda da «salafızm» ıdeologııa da, al «vahhabızm» – sol ıdeologııany júzege asyrǵan Muham­mad Abd ál-Vahhabtyń tegi. Halyqaralyq, ıaǵnı ártúrli memleketterde áreket etetin bol­ǵandyqtan, ol birde taza dinı (di­nı-mádenı-ıdeologııalyq) bol­­ǵansyp, din bostandyǵy men sóz bostandyǵyn jamyla­dy. Máselen, Qazaqstanda qata­ryna adamdar tartyp, olarǵa ıdeo­logııalyq ýaǵyzdar júrgizip, arab tiliniń sabaqtaryn, qaıy­rymdylyq aksııalaryn ótkizedi. Odan soń jasyryn toptar («spıashıe ıacheıkı») qurady nemese, tipti «jasyryn modjahedter» bolady. Tıisinshe zańnama bolmaǵandyqtan, olarǵa bılik te eshqandaı aıyp taǵa almaıdy. Belgili bir ýaqyty kelgende álgi daıyn otyrǵandar «jahandyq jıhadtyń» ana jerden bir, myna jerden bir burq ete qalatyn urys qımyldaryna nemese bir rettik terrorlyq áreketine paıdalanylady. Osy jerde aıta ketý kerek, 2011-2012 jyldary bolǵan oqı­ǵalardan keıin múftııat zııalylary dinı terrorızm men eks­tremızmniń aldyn alýǵa jaýapty oryndarǵa salafıt-vahhabıtterdi ustamdy jáne radıkal dep bólý qate ekenin, bulaı qatelesýdiń saldary qoǵam úshin de, memleket úshin de qaýipti bolýy múmkin ekenin birneshe ret eskertti. – Radıkalǵa aınalatyndar dástúrli ıslamı ádebıetti oqymaıdy, ımamdardyń aıt­qanyn tyńdamaıdy, kerek deseńiz, olardy elemeıdi de. Durys kitaptar men kitap­shalar jetkilikti shamada shyǵa­rylyp jatyr, jalǵan dinı aǵymdardyń qaýiptiligi týraly ýaǵyzdar da aıtylýda. Teris aǵymǵa kirgender ózde­rin teris jolǵa tústik dep esep­temeıdi. Másele, sonda. Olar ózderinikin jón, ádil sanaıdy. Solardyń kókirek kózin qalaı ashýǵa bolady? Olar shetelderden qańǵyp kelgen áldekimderge emes, ózimizdiń ımamdarǵa qulaq asýy úshin ne isteý kerek? – Radıkaldyq teris aǵymdardyń álemdik kóshbasshylary óz izbasar­larynyń aldynda qalyptasqan resmı dinbasylardy, olardyń ilimin, ádebıetin, taǵy basqasyn qaralaýǵa úlken kúsh salady. Resmı din ókilderine qatystynyń bárine – ýaǵyzdaryna, kitap­taryna, sabaqtaryna, jıyndaryna, t.b. olarda qatań túrde tyıym salynǵan. Radıkaldyq aǵymdardyń jetekshileri óz shá­kirtterine olardy adasqandar, kúnáharlar, tipti saıtannyń quldary dep túsindiredi. Iаǵnı, aqıqat jolymen kele jatqan tek biz, radıkaldy aǵymdardyń kóshbasshylary desedi. Bul jerde tosylyp qalmaý úshin din salasy ókilderi dinı, quqyqtyq, tarıhı bilimin tereń­dete túsýi qajet. О́ıtkeni, teris aǵym kóshbasshylary dástúrli Islam dininiń qaǵıdattaryna kúmán keltirip, daý shyǵarǵan kez kelgen jaǵdaıda oǵan tizgindi berip qoımaıtyndaı bolý kerek. Qazaqstan musylmandaryna shetelderden jasalatyn kez kelgen yqpal qaýipti bolatynyn esten shyǵarmaǵan abzal. О́ıtkeni, qazaqstandyqtar sheteldik ýaǵyz aıtýshynyń dinı-saıası saryndaǵy sózderine eredi, sheteldik dinı ortalyqtarǵa qarap boı túzeıdi. Bul memleket qaýipsizdigine qater tóndiredi. Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ekstremıstik jáne terrorıstik áreketteri úshin otyrǵan azamattar, sondaı-aq, urys qımyldary júrip jatqan jaqtarǵa ketkender salafızm-vahhabızm ıdeologııasyn ustaný­shylar ekenin ómirdiń ózi dáleldep otyr. Solardyń ishinde dástúrli ıslamnyń birde-bir ókili joq. Elbasy da óz sózinde: «Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish hal­qymyzdyń psıhologııasy men diline múlde jat. Ol Qazaq­stannyń musylmandary ust­anatyn hanafı mazhabyna qarama-qaıshy», – degen bolatyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY