Kúmistiń kúni týyp tur

Bul baǵaly metaldyń qymbattaý syry nede? Bıylǵy jyly qarjy naryǵyndaǵy ártúrli qolaısyzdyqtarǵa (ulttyq valıýtalardyń qunsyzdanýy, Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýyna baılanysty eýro men fýnt sterlıngtiń álsireýi, taǵy basqa jaıttar) oraı altyn, kúmis jáne basqa da qundy metaldar baǵasynyń kóterile túskeni baıqalady. Sonyń ishinde kúmistiń baǵasynyń aıtarlyqtaı óskendigi seziledi. Máselen, sarapshylar men qarjy mamandarynyń esepteýinshe, ústimizdegi jyldyń ózinde onyń baǵasy 49 paıyzǵa kóterilip úlgirgen. Kúmis baǵasynyń kóterilýi qazirgi kúni altyn jáne basqa da baǵaly metaldarǵa qaraǵanda, edáýir deńgeıde joǵary bolyp otyr. Nege? Osy suraqqa jaýap izdep, ınternettegi birqatar mamandar pikirlerine súıengen siltemelermen tanysyp shyqtyq. Tabıǵatta taza qalpynda kezde­setin­dikten bul metall túri kóne zaman­dardan beri adamzattyń ıgili­gine jarap, altynmen qatar baı­lyq kózi, aqsha ornyna júre­tin aıyrbas quraly retinde qaras­ty­rylyp keledi. Ol ásirese, áshe­keı zattar men zer­gerlik buıym­dar óndirisinde keńi­nen paıda­la­nylady. Sonymen qatar, kúmistiń adam densaýlyǵyna tıgizetin ja­ǵym­­dy áserleri týraly áńgi­me­ler de az aıtylmaıdy. Qazirgi ýaqytta kúmis kóp jaǵ­daı­da qorǵasyn, mys, altyn ken oryn­daryn ıgergen kezde solar­men qatar alynatyn baǵaly metall túrinde óndiriledi. Álemde kúmis óndirý isimen aınalysatyn otyz­shaq­ty el bolsa, sonyń biri – bizdiń Qazaqstan. Mamandardyń esepteýinshe, kúmistiń jyldyq óndirisi shamamen alǵanda 671 mıllıon ýnsııany nemese 18,9 myń tonnany quraıdy. Sońǵy on jyldyń ishinde kúmiske degen suranys kólemi osy usynys kóleminen arta bastaǵan. Sonyń ishinde bıylǵy suranystyń jóni bólek bolyp otyrǵan sekildi. Máselen, Bloomberg agenttigi­niń deregine qaraǵanda, 22 tamyz kúni kúmiske ınvestısııa jasaı­tyn qor bırjalarynyń aktıv­teri rekordtyq kórsetkishten asyp túsken. Bir kúnniń ishinde 160,5 tonna kúmis satyp alynǵan. Ma­man­­dar­dyń aıtýynsha, mundaı qor­lar­dyń aktıvteri jyl basynan beri 1,1 myń tonnaǵa arta tússe, so­nyń 300 tonnasy sońǵy bir apta­nyń úlesine tıgen. Keıbir sarapshylardyń bol­­jaýy­nsha, kúmiske degen suranys­tyń artýy munymen de toqtalmaýy múm­kin. Biraq ókinishke qaraı, kúmis óndirisiniń osy suranysty óteýi shekteýli qalpynda qalyp otyrǵan sekildi. Máselen, shıki­zat taýarlary rynogyna zert­teý­ler júrgizetin CPM Group kon­saltıngtik kompa­nııa­­synyń soń­ǵy derekteri kór­setip otyr­ǵa­nyndaı, 2016 jyly kúmis ón­di­ri­siniń deńgeıi 2,4 pa­ıyz­ǵa tómen­deı túspek. Bul – soń­­ǵy 10 jyl­dan bergi birinshi qul­dy­raý. Atalǵan kompanııanyń sarap­shy­lary sonymen qatar 2016 jyly baǵaly metaldarǵa degen óner­kásiptiń suranysy 1,6 paıyzǵa arta­­tyndyǵyn aıtyp otyr. Bul jaǵ­daıdyń ózi kúmis baǵasynyń áli de kóterilý múmkindiginiń bar ekendigin bildiredi. Ádette, baǵaly metaldar ryno­gynda altyn men kúmistiń attary qatar atalatyndyǵy belgili. Bir esepten alǵanda, munyń tarıhı máni bar. О́ıtkeni, altyn men kúmis – ejelgi zamannan beri kele jatqan aıyrbas quraly. Álemde, adamzat alǵash ret aıyrbastyń basty quraly retinde aqshany oılap tapqannan beri qanshama valıýta túri ózgerdi. Ejelgi per­ǵaýyndar zamanynan beri álemniń ár túkpirinde qanshama aqsha túri oılap tabyldy jáne izsiz joǵalyp, adamzat qajettiligi­nen shyǵyp qaldy. Al altyn men kúmistiń aıyrbas quraly retindegi qun­dylyǵy áli kúnge deıin saq­talyp keledi. Adamzat qazirgi kúni aqsha or­ny­na júre alatyn neshe túrli quraldardy oılap tapty desek te, ejelgi zamannan kele jat­qan sol bir tarıhı jaǵdaı taǵy da qaı­talanatyn ispetti. О́ıt­keni, bizdiń zamanymyzdyń kúr­deli qarjy naryǵynda paıda bolyp otyrǵan jańa tolqýlarǵa, shyn mánine kelgen kezde materıaldyq ıgilik kózine aınala almaıtyndyqtan, ol quraldardyń jaýap bere al­maı­tyn­dyǵy aıqyn. Altynnyń zaty – altyn, aqshanyń zaty – qaǵaz. Máselen, qazirgi kúni táýelsiz memleketterdiń tól valıýtalary nege tegisteı qunsyzdaný ústin­de?! Al eýro men fýnt ster­lıng­tiń jaǵdaıyna az da bolsa jo­ǵaryda toqtalyp óttik. Bulardy by­laı qoıyp, qazirgi qarjy álemin­de erkin bılik quryp júrgen dollardyń ózine de senimsizdik deńgeıi jyldan jylǵa arta túsý­de. О́ıtkeni, adam­dar bul bas­­ty valıýtanyń kýrstyq qu­ny men shyǵarylý mólsheri eshbir mate­rıaldyq ıgilik kózi­men qýat­talmaıtyndyǵyn kórip otyr. Mine, osyndaı shaqta qazir­gi qar­jy naryǵyndaǵy sońǵy oqı­ǵa­lar qarjy oıynshylary men qara­paıym tutynýshylardyń esine taǵy da altyn men kúmistiń tús­ken­digin kórsetip berdi. Adamdar ádette áýelgi kezekte altyndy, sodan keıin baryp kúmisti ataıdy. Munyń sebebi túsinikti: altyn kúmiske qaraǵanda, áld­eqaıda qymbat. Onyń ústine altyn Kún­niń, kúmis Aıdyń sım­voly retin­de baǵalanady. О́z baı­lyǵyn saq­taǵysy kelgen adam birinshi kezekte altyn jı­naı­tyn­dyǵy tarıhtan belgili. Biraq sóıte tura qazirgi ýaqytta kúmistiń baǵasy basqa baǵaly metaldar, sonyń ishinde altynǵa qaraǵanda, basymdyqpen ósip kele jatqany aıqyn baıqalady. Máselen, jyl basynan beri altyn baǵasy 26 paıyzǵa, platına baǵasy 23 paıyzǵa, palladıı baǵa­sy 24 paıyzǵa óskende, kúmis ba­ǵasy, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 46 paıyzǵa deıin sharyqtap baryp, sońǵy saýda kezinde qaıtadan 37 paıyzǵa deıin túsken. Shildeniń basyndaǵy saýda kezinde kúmistiń 1 ýnsııasy 21 dollardan saýdalansa, tamyzdyń ekinshi jartysynda ol 18,92 dollarǵa deıin tómendegen. Biraq basqa baǵaly metaldarǵa, sonyń ishinde altynǵa qaraǵanda, kúmis baǵasynyń kóterilý deńgeıi bári­bir edáýir joǵary bolyp otyr. Onyń ústine mamandar kúmis baǵa­­synyń jańa rekordtardy baǵyn­dyrý áleýeti joǵary ekendigi jó­nin­de jarysa jazýda. Munyń sebe­bi nede? Sóıtsek, bul jaǵdaı kúmistiń metall retindegi qasıetine baıla­nysty eken. Altynǵa qaraǵan­da, kúmistiń bir ereksheligi, ol óner­­­kásip óndirisinde qoldany­la­tyn mańyzdy metall túrine jata­­dy. Onyń ústine, kúmiske de­gen sura­nystyń turaqty túrde artýyna negiz bolatyndaı jańa bir fak­tor jarqyrap alǵa shyqqan. Kúmis jańa tehnologııalyq ónim – kún batareıalaryn shyǵarý ón­dirisinde keńinen qoldanylatyn bolǵan. Qazirgi kúni álemniń kóptegen elderiniń kómir men munaı­dan jáne gazdan taraıtyn kómir­qysh­qyl gaz­darynyń aýaǵa taraýyn shek­teý máselesine batyl kiris­kendigi be­l­­gili. Osy rette eko­lo­gııa­lyq qaýip­siz qýat kózi re­tinde kún ener­­­gııa­syn óndirip, paı­da­laný ba­­ǵy­­tynda qarqyn­dy qadam­dar jasa­­lynýda. Árı­ne, kún energııa­syn paı­dala­ný úshin birinshi ke­zek­te kún bata­reıa­­larynyń qajet eke­ni túsi­­ni­k­ti. Mine, osy kún ba­ta­­reıa­­­­la­ryn­daǵy fotoelektrli panel­­­derge energııany shoǵyr­lan­dy­ra­­tyn kremnııdiń krıs­taldyq kletk­alarynyń 90 paıyz­ǵa jýy­ǵy kúmis pastalardy qol­dana oty­ryp jasalynatyn bo­lyp shyq­ty. Demek, bir sózben aıt­­qan­­­da, kúmiske de kún týdy. О́ıt­­keni, jańa tehnologııalardyń je­del damýyna baılanysty kún ener­­gııa­syn óndiristik jáne tur­mystyq maqsattarǵa paıdalaný isi aldaǵy ýaqytta barǵan saıyn keń qanat jaıýy múmkin. Bul iske adamzattyń kómir men mu­naı­dy paıdalanýdan barǵan saıyn bas tartyp, jel men kún energııasyn ıgerýge kóshe bastaýy odan saıyn túrtki bola­tyn­dyǵy sózsiz. Máselen, jýyq­ta AQSh-tyń Energetıkalyq aqpa­rat­tar basqarmasy kún energııasynyń jyl ótken saıyn keńinen taralyp kele jatqandyǵyn atap kórsete kele, ony óndirý kólemi ár jyl saıyn kem degende 8,3 paıyzǵa arta­­tyndyǵy týraly aqparat tarat­ty. Onyń ústine, sarapshy­lar 2016 jyly óndirilgen kúmistiń shamamen alǵanda 70 mıllıon ýnsııasy kún batareıalary óndiri­sine jum­sa­latynyn aıtyp otyr. Bul – byl­tyrǵy jylǵy kórset­kish­ten 23 paıyzǵa artyq. Demek, kelesi jyly ýaqyt ótken saıyn ósip kele jatqan osynaý ónerkásiptik suranysty qanaǵattandyrý úshin birinshi kezekte kúmis óndirisiniń kólemi artýy tıis. О́ıtpegen jaǵdaıda kúmis baǵasynyń sharyqtaýy odan ári jalǵasa bermek. Biz osy maqalamyzda kúmis baǵasynyń qymbattaýy týraly neǵurlym baıypty baılamdarǵa ǵana súıenýge tyrystyq. Áıtpese, bul jaıynda neǵurlym tóten­she boljamdar jasaýshylar da bar. Máselen, Mýlman Hýbert atty sarapshy kúmis baǵasynyń sharyqtaýy aldaǵy ýaqyttary tipten ekpindi bolýy múmkin eken­digin jazypty. «Kúmis baǵa­synyń ósýi men qazirgi aqsha-nesıe júıesiniń kúıreýi bir-birimen tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni, bul júıeniń tabıǵaty kúmis baǵasyn quldyratýǵa negizdelgen bolatyn. Demek, qazirgi aqsha-nesıe júıesi qurdymǵa ketýge jaqyndaǵan saıyn kúmis baǵasynyń kóterilýi kútil­gendegiden de tym tez órbýi múm­kin. Máselen, onyń baǵa­sy bir kúnniń ishinde 10, 20, 100 dol­larǵa deıin sharyqtap shy­ǵa kelýi múmkin. Sol kezde siz qolyńyzdaǵy qaǵaz aqshaǵa ony satyp ala al­maıtyn bolasyz», deıdi. Osyǵan kersinshe, kúmis baǵasy óziniń sharyqtaý shegine jetti, endi ol osy shamada toqtap, munan ári qaıta quldyraıtyn bolady degen boljamdar da bar. Qaısysy shyndyqqa aınalmaq? Ony, árıne, ýaqyt kórsetedi. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»