Memlekettik til – egemendik enshisi

Birikken Ulttar Uıymynyń 21 aqpandy álem halyqtarynyń tiline arnap, Ana tili kúni dep belgileýine oraı, ol jyl saıyn atalyp ótip keledi. О́ıt­ke­ni, bul ár halyqtyń tini, dili, rýhanı tólqujatyna degen qurmet deı otyryp, biz búgin jurtshylyq nazaryna týǵan ti­limizdiń búgingi jaı-kúıine arnalǵan maqalany usynyp otyrmyz. Halqymyzdyń ǵasyrlar bo­ıy armandaǵan táýelsizdiktiń ta­ńy at­qanyna da jıyrma jylǵa aıaq basty. Elimiz egemendik alyp, bo­lashaqqa senimdi qadam jasaǵaly ómirimizde qanshama jarqyn ja­ńa­lyqtar boldy. Tá­ýel­sizdiktiń tu­ǵyryn bekitýge ju­mylǵan halqy­myz jasampaz­dyq­tyń jarqyn jol­daryna so­nydan soqpaq tartyp, qo­ǵamdyq damýdyń ózindik ózge­ris­terin jasaı bildi. Táýelsizdikpen ilese kelgen ıgilikter qanshama. Sonyń biri de biregeıi – qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýy deý oryndy. Bul ás­te de ońaı bola qoıǵan joq. Qazaq tilin tórge ozdyrý kóptegen tegeýrindi qarsylyq­tarǵa dýshar boldy. Shú­kir, sol bodandyqtyń qursaýy qysyp turǵan kezdiń ózinde búǵan qol jetti. Sondyqtan da bul úlken jeńis bolatyn. 1989 jyly 21 jel­toqsanda qabyldanǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy til tý­raly» tuńǵysh Zańda qazaq tili memlekettik til mártebesin al­dy. Munyń ózi halqymyzdyń tá­ýelsizdik jolyn­daǵy kúresiniń al­ǵashqy jeńis­te­riniń súbelisi edi. Bul táýel­siz­dik­tiń talaby, ege­mendiktiń qadamy bolatyn. Munyń ózi keshegi keńes­tik ke­zeńde esikten syǵalap turǵan qa­zaq tilin tórge ozdyrýǵa, onyń qol­daný aıasyn keńeıtýge serpin berdi. Al, bizdiń oblystaǵy sol egemendiktiń eleń-alańyndaǵy jaǵ­­­daı kóńilge qaıaý túsiretin. Irgeli jıyndarda qazaq­sha sóı­leýge óz­ge emes óz ulty­myzdyń aza­mattary da sheginshektegen kez edi bul. Qa­zaq mektepteri jap­paı jabylyp, barynyń da ba­zary taıǵan-dy. Mine, táýel­sizdiktiń tań shapaǵynyń nurly sáýlesi osy qalyń tumandy seıiltýge jol ashqany qazirgideı esimizde. Memlekettik til márte­be­sine ıe bolǵan qazaq tiliniń má­selesi Elba­synyń nazarynan esh­qashan tys qalyp kórgen emes. Bizdiń basqarma da bul ba­ǵytta birtalaı jumystar atqa­ryp keledi. Sońǵy jyldary ǵa­na memlekettik tildiń damýyna baılanysty obly­symyzda res­pýblı­ka­lyq deń­geıde úsh ret semınar bolyp ótti. Ási­rese, 2009 jyly Aqtóbede ót­ken onomastıka máselesine qa­tysty res­­pýb­lıkalyq jıyn kúr­deli má­sele­lerdiń túıinin sheshti. Oblysta áldeneshe ret ulttyq tildiń bú­gini men erteńi jaıly salıqaly bas­qosýlar uıym­das­tyryldy. Ke­­­shegi keńes dáýirinde turǵyn halyq­ta­rynyń basym bó­ligi ózge ult ókil­deri bolǵan Már­tók, Qobda, Alǵa, Hromtaý aý­danda­rynda turaqty ót­kizilgen tilge baılanysty kóshpeli semı­nar­lardyń qaıtarymy zor. Sóz joq, bul is-sharalar memlekettik til­diń damýyndaǵy jaqsy qa­dam­dar bolyp otyr. Oblys ákiminiń arnaıy qaý­ly­symen 2006 jyldyń birinshi qań­tarynan Aqtóbe oblysy mem­­lekettik tilge kóshti. Osy sát­ten bas­tap oblysymyzdaǵy ult­tyq tilge degen kózqaras, túsinik kúrt ózgerdi, qazaq tiline shyn jany ashıtyn ultjandylar qa­tary kó­beıe bastady. Jalpy ob­lys ákimi Eleýsin Saǵyndyqov bas­shy­lyq oryn­taǵyna otyrǵan kún­niń erte­sine-aq áńgimeni memlekettik tilden bastaǵanyn da sóz oraıynda aıta ketsem deımin. Endi ótkenge kóz júgirtip, búgingi jetken jetistikti saralap kórelik. Táýelsizdik tuǵyrynyń qada­sy qaǵylǵan 1991 jyly jaǵdaı qalaı edi? Aqtóbe oblysynda 438 bala­baqshanyń 127-si ǵana qazaq ti­linde tárbıe beretin. Nemese qa­­­zaq tilinde tár­bıelenýshiler nebári 2 paıyz­dy ǵana quraıtyn. Búgingi tańda 219 balabaqshada qa­zaq tilinde tár­bıe­lenetinder sa­ny 20319 búl­dir­shinge jetti. Ne­mese 79 paıyzdy qu­raıdy. Ob­lys­taǵy mektepterge keletin bol­saq, 1991 jyly 514 mekteptiń 265-i nemese 52 paıyzy ǵana qazaq tilinde bilim beretin bolsa, 2010-2011 oqý jylynyń kór­­set­kishine úńilsek, qazaq tilinde bilim alý­shylar 74 paıyzǵa jetken. Demek, memlekettik tildegi oqy­týdy bala­baqshadan, mektepten bas­taý qajet degen qaǵıdanyń ob­lysta jolǵa qoıylǵanyn jıyrma jyl­dyq taldaý dáleldep otyr. Memlekettik tildi qoldaný aıa­syn keńeıtý maqsatynda sońǵy jyl­­dary jasalyp jatqan ju­mys­tar ulttyq tildiń tuǵyrly­lyǵyn bekite tústi. Búgingi tań­daǵy memlekettik til saıa­satynyń alǵa qoı­ǵan mindeti – qoǵamdyq ómirdiń bar­lyq salasynda memlekettik til­diń keń aýqymdy qol­danylýyna jetý bol­maq. 2007-2010 jyldar araly­ǵynda oblys aý­ma­ǵynda mem­lekettik til saıasa­tyn júzege asyrý maqsatyna bó­lingen qarjy kólemi 45 paıyzǵa, al memlekettik tildi úırenýge tap­syrys bergen mekeme-kásip­oryn­dardyń sany 21 paıyzǵa artty. Bul memlekettik tildi oqý­ǵa, úırenýge degen úlken qul­shy­nysty baıqa­tady. Qazaq tilinde oqý-tár­bıe beretin balabaq­sha­lar­dyń úlesi ótken jyly 2009 jylmen salys­tyrǵanda 4 pa­ıyzǵa, qazaq tilinde bilim beretin mek­tepterdiń úlesi taǵy da 1 pa­ıyzǵa kóbeıdi. Iаǵnı, jyl saıyn ilgerileýshilik bar. Oblysta turatyn etnostar til­derin damytýǵa memlekettik qoldaý júıesi quryldy. О́ńirdi me­ken­deıtin ózge ult ókilderin baýyrǵa tartyp, olardyń óz tilin, sonymen birge memlekettik tildi bilýine jaǵ­daı ja­saldy. 2006 jyldan beri jeksenbilik mektepterde 1239 ózge ult ókilderi memlekettik tilde jáne óz tilderinde oqyp jatyr. Olardy oqytý maq­satyna 20 mln. teńge kóleminde qarjy bólindi. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik onomastıkalyq ju­mys tujyrymdamasynyń negizgi ba­ǵyttary men iske asyrý tetikterinde aıqyndalǵandaı, elimizde ákim­shilik-aýmaqtyq birlikterdiń ataý­laryn retke keltirý, eldi mekenderdi qaıta ataý jáne tarıhı geo­grafııalyq ataýlardy qal­pyna keltirý búgingi kúnniń eń basty má­selesine aınalyp otyr. Jalpy memlekettiń nyǵaıyp qalyptasýynda baıyrǵy jer, sý, eldi mekenderdiń tarıhı ataýyn qaı­tarý – erekshe oryn alady. Bárińizge málim, keshegi keńestik ıde­ologııa az sandy ulttardyń tegin tanýyna, babasyn qaster­le­ýine, tili men dinin qurmet­teýine esh múm­kindik bermedi. Sondaı jaǵdaıdaǵy óńir – osy Aqtóbe ob­lysy edi desek, tá­ýel­sizdik bul jaıtty túbe­geıli ózgertti, tilimizdi, dinimizdi, dilimizdi túgendeýdiń sáti tústi. Onan soń ótkenimizge oı sal­dyq, jet­pis jylda múldem joǵa­lyp ketken asyldarymyzdy izdeýge kósh­tik. Umy­tylǵan batyr­lardy, ulty­myz­­dyń ardaqtylary men zııaly­laryn qaıta tiriltýdiń aý­qymdy baǵdar­la­malary ómirge keldi, kóp is tyn­dyryldy. Jańa baǵdarlama negizinde basqarma­nyń 3 jyldyq jos­pary dúnıege keldi. Osylaı 1991 jyldan beri 167 eldi meken, selo­lyq okrýg ataýla­rynyń búgingi tańda 122-si tarıhı ataýlarymen qaıta qa­ýyshty. Bul is op-ońaı oryn­­dalǵan joq. Basqarma maman­da­ry respýblıka, oblys ǵalym­da­ryn toponımı­ka­lyq ataýlardy zertteýge jumyl­­dyrdy. Aldy­men «Aqtóbe ob­ly­sy­nyń to­ponı­mı­kalyq keńis­tigi», «Fı­zı­ka­lyq-geo­gra­fııalyq ataý­lar anyq­­­tamalyǵy» jınaq­taldy. Tuń­­ǵysh ret oblys­taǵy bú­kil aý­dan­dardyń qazaq tilindegi kar­tasy jasaldy, ol baspadan ba­sylyp shy­ǵyp, túgeldeı tegin taratyldy. О́tken jyly jańa ataý­lar engizilgen kartany qaıta shy­ǵarý júzege asty. Sonymen qatar, oblys kóleminde ózger­tilgen búkil eldi mekender kór­setilgen atlas da­ıyn­­daldy. Aq­tóbe qalasynyń eldi meken, jer-sý ataýlaryna te­reń ári ǵylymı negizdemelik zertteýler jasal­dy. Ǵalymdar Re­seıdiń kórshi­les Oryn­bor jáne Máskeý qala­la­rynda, Al­maty qa­lasynda bo­lyp, ondaǵy mu­ra­ǵattardan derek kóz­derin tapty. Osyndaı ıgi istiń nátıjesinde buryn múl­dem umy­tyl­ǵan aýyl­dar óz baıyrǵy ataý­laryna qaıta ıe boldy. «Sana» táýelsiz aqpa­rattyq zertteý or­taly­ǵyna berilgen tapsy­rys­tyń kómegimen «Aq­tóbe obly­sy­nyń to­ponımıkalyq júıesindegi ataý­lar­dyń ózger­tilýi» atty zert­­teýdiń al­ǵashqy eki tomy jaryqqa shyqty. Qazir úshinshi tomy da­ıyndalý ústinde. Táýelsizdik alǵan jyldarda at­qarylǵan jumys alda da ar­nasyn keńeıte túspek. Elbasy Nur­sultan Nazarbaev óziniń Qa­zaq­stan hal­qyna bıylǵy Jol­daýynda «Qa­­­zaqstandyqtardyń ózimiz ómir súrip, elimizdi jaq­sylyqtarǵa bastap bara jatqan týǵan jerge ataýyn bergen memlekettik qazaq tilin qurmetpen jáne laıyqty oqyp-úırene bas­taǵandyǵyn atap ótýdiń ózi qýa­nyshty. Búginde memlekettik tildi erkin meńgergen eresek tur­ǵyndardyń úlesi basym kóp­shilikti quraıdy. Bul táýel­siz­diktiń orasan zor jetistigi» de­ýi­nen-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bo­lady. Mine, táýelsizdik talap­ta­rynyń oryndalyp jatqany­nyń aıqyn bir mysaly osy. Elba­sy­nyń «on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 pa­ıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bola­dy» dep nyq senimmen aıtýynyń ózi memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn ke­ńeıtýdegi qol jetken tabys­ta­rymyzdyń qomaqty ekenin dá­lel­deı tússe kerek. Seksenbaı KÚLIMBETOV,  Aqtóbe oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy.