Qaıtsek qutylamyz?!

«Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» degen maqal bar. Memlekettiń qaqpaǵy jabýly bolsa da, keıbir kózi jyltyraǵan jemqorlarǵa uıat uıa salmaı tur. Ashy da bolsa aıtaıyq, búginde qolynyń suǵanaǵy barlar kóp. Qazyna qarjysyn qaltasyna basyp, halyqtyń aqshasyn ashkózdene opyryp jeýshilermen kúres údegen saıyn, olardyń da arany ashylyp bara jatqandaı. Talaı jemqor temir torǵa toǵytylǵanmen, sybaılasqan qylmystyń quıryǵyn balta shappaı jatyr. Tap bir «bor­syq­ty urǵan saıyn semirediniń» keri. Jyldyń bastalǵany keshe. Biraq osy az ǵana ýaqyttyń ishinde Qyzyl­orda oblysy boıynsha 7 sybaılas jem­qorlyq qylmysy anyqtalǵan. Onyń tórteýi paraqorlyq faktisimen qolǵa túsip otyr. Al biri qyzmet jaǵdaıyn paıdalanyp, senip tapsyrylǵan múlikti ıeligine almaqshy bolǵan. Qalǵan eki jaǵdaı qyzmettik ókilettigin teris pı­ǵylda paıdalanǵan. Qysqasy, jyl bastalmaı jatyp jemqorlarmen kúres qy­zý bastalyp ketti. Taıaýda Qyzylorda ob­lysy boıynsha ekonomıkalyq qyl­mysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres departamentiniń ókilderi byltyrǵy jyl­dyń qorytyndysyn shyǵardy. О́tken jyly oblys boıynsha 436 qylmys anyqtalypty. Sonyń salda­rynan memleket pen jeke azamattarǵa 5,7 mıllıard teńge zalal kelgen. De­partamenttiń naqty is-sharalarynyń arqasynda atalǵan somanyń 3,9 mıllıard teńgesi jemqorlardyń tisiniń ara­synan sýyrylyp alynǵan. Qazyna men jeke adamdarǵa qaıtarylǵan. Endi sózi­mizdi naqty faktilermen jalǵaıyq. Osy memlekettiń sheńberinde bıznespen shuǵyldanyp, kásibi arqyly násibin tapqannan keıin árbir azamat sa­lyq tóleýge mindetti. Degenmen «Ener­getık jáne DAS» JShS-nyń quryl­taıshysy A.Ýmrısh salyq tólemeı qa­ryq bolýdy oılasa kerek. Ol 2009 jy­ly qazynaǵa 27,4 mıllıon salyq tó­lemegen. Munsha somany memleketke ber­genshe, óz qaltasyna basqandy yń­ǵaıly dep tapqan ol, qıturqy áre­ketke barǵan. Ne istegen deńiz? Táp-táýir tabys taýyp turǵan kásiporyndy tólem qabiletsizdigine ákelip, qasaqana bankrottyqqa soqtyrǵan. Solaısha, sa­lyq tóleýden jaltarmaq bolǵan. Biraq onyń bul qylmysy áshkerelenip, isi sotqa ótti. Qyzylorda qalalyq soty bar shyǵyndy onyń moınyna ilip, aıyp­pul tóleýge sottady. Oblystyq qarjy polısııasy mu­naı-gaz salasyn da jiti nazarda us­taıdy. 2010 jyly munaı jáne munaı ónim­derimen zańsyz aınalysqan 49 qyl­mys ashylyp, 220 mıllıon teń­geniń ónimi tárkilengen. Mysaly, Qy­zylorda qa­lalyq sotynyń úkimimen «Ideal TAB» JShS-nyń dırektory J.Turmanova, «Qor­­­qyt baba» JShS-nyń quryl­taı­shysy Sh.Ismaıl 3 jyl­ǵa, «Úshqońyr Qyzylorda» JShS-nyń dırektory B.Qoı­­­­­shybaev 5 jyl 6 aıǵa bas bostan­dy­ǵynan aıryldy. Atalǵan azamattar qan­daı qylmysqa barǵan? Olar qyl­mystyq jolmen tabylǵan 14 sısterna, ıaǵnı 834,8 tonna shıki mu­naıdy zańsyz satýmen jáne satyp alýmen aınalysqan. Qys­qasy, aldyn-ala sóz baılasý ar­qy­ly sybaılas qylmys jasaǵan. Sot úki­mimen 55 mıllıon teń­geniń shıki mu­na­ıy memleket paı­da­syna óndirilgen. Al «Munaı Servıs LTD» JShS-nyń dı­rektory M.Saǵyn­dyqov 2007-2008 jyl­­dar aralyǵynda 98 mıllıon teńgeni quraıtyn munaı ónimderiniń qarjylyq operasııalaryn zańsyz júrgizgen. Onyń da qylmysy ashy­lyp, sot sheshimimen 4 jylǵa abaqtyǵa jabyldy. Memleket qarjysyn qulqynynan ótkizip jiberip, qarmaqqa ilingender de bar tizimde. Jalpy, bul is boıynsha 120 qylmystyq is anyqtalǵan eken. Sonyń saldarynan 301,6 mıllıon teńge qoldy bolǵan. Qyzylorda oblystyq energe­tıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq bas­qarmasynyń burynǵy bastyǵy E.Su­lan­gereev óziniń orynbasary V.Mu­ha­me­dııarovpen birlesip «barmaq basty, kóz qystymen» aınalysqan. Olar óz­deriniń ókilettigin teris paıdalanǵan. 2008 jyly oblystyq medısına or­talyǵy men ókpe aýrýyna qarsy kúres dıspanseriniń jylý qazandyqtaryn iles­peli gazǵa aýystyrý jumystary júrgen. Sol kezde atalǵan azamattar belgilengen qarjyny óz maq­sattaryna paıdalanyp, mol aqsha ta­maqtarynan ótip ketken. Nátıjesinde memlekettiń bólgen 89 mıllıon teńgesi talan-ta­rajǵa túsken. Paraqorlyqpen turaqty túrde aı­na­lysyp otyrǵan adamdar da bar eken. Olar memleketten aılyq alǵanymen qoımaı, qarapaıym azamattardan da turaqty túrde para alyp otyrǵan. Qy­zylorda oblystyq qarjy polısııasy paraqorlyqty kásip etken birtalaı aza­mattardy  quryqtaǵan. Olar: Qy­zyl­orda oblystyq orman jáne ańshylyq ınspeksııasy bastyǵynyń oryn­basary D.Arınov, Syrdarııa aýdany In­kárdarııa aýyldyq okrýginiń ákimi M.Raıbekov, osy aýdannyń Shaǵan aýyldyq okrý­gi­niń ákimi J.Janseıitov, Qyzylorda aýmaq­tyq ınspeksııasynyń bas mamany, mem­le­kettik-veterınarlyq ınspektor G. Ju­ma­lıev, Qyzylorda qalalyq salyq bas­qar­masynyń jetekshi mamany E.Tileýberdıev, Qyzylorda oblystyq sottar ákimshiliginiń sot oryndaýshysy T.A­man­qulovtar. Atal­ǵan azamattardyń bar­lyǵy qylmys ústinde ustalyp, ártúrli merzimderge bas bostan­dyqtarynan aırylǵan. Al Qarmaqshy aýdandyq ádilet  bas­qarmasynyń bas mamany B.Baımahanov aýdan turǵyny kásipkerlikpen aınalysý úshin ashqan «Aılýna» JShS-ny tezdetip tirkeý aqysyna 30 myń teńge bop­salaǵan. Ádilet basqarmasynyń bas mamany para alý ústinde qolǵa túsip, 1 jylǵa shartty túrde sottaldy. Sondaı-aq, Aral aýdanynyń Qosjar aýyldyq okrýginiń ákimine qatysty da qyl­mys­tyq is qozǵaldy. Ol memlekettik satyp alý boıynsha aýyldyq okrýgte kógal­dandyrý men abattandyrý jáne avtomobıl joldaryn jóndeý jumystary tolyq aıaqtalmaǵanyna qaramastan, ju­mysty qabyldap alǵan. «Sasqan úırek artymen súńgıdi» demeýshi me edi, ákim ózine qatysty qylmystyq is qozǵa­maýdy ótinip, qarjy polısııasynyń ókiline 100 myń teńge para bergen. Sóıtip, onyń qylmysyna qylmys ja­malyp jatyr. Qarjy polısııasy oblys sheńbe­rin­de jasalatyn sybaılas jemqorlyqtyń monıtorıngin jasapty. Olar: memlekettik satyp alý, bóten múlikti ıelenip jáne ysyrap etý, zańsyz jolmen ta­bylǵan qarjy men basqa da múlikterdi zańdastyrý, zańsyz kásipkerlikpen aı­na­lysý, qasaqana jáne jalǵan ban­krot­tyq, jalǵan kásip­kerlikpen aı­nalysý, salyq tóleýden jaltarý sııaqty faktiler. Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenti basshysynyń orynbasary Teńizbaı Shyntaev byltyrdyń ózinde oblystyq deń­geıdegi 7 tulǵanyń ús­tinen qylmystyq is qozǵalǵanyn aı­tady. «Elbasy sybaılas jem­qorlyqpen kúresti toqtaýsyz júrgizýdi talap etip otyr. Sondyqtan oblys sheń­berindegi qylmystyń eshqaısysy qarjy po­lı­sııa­synyń nazarynan tys qalmaıdy»,– deıdi ol. Jumys osylaı qarqyndy júretin bolsa, qoǵamnyń da paraqor men jemqordan tazaratyn kúni týar... Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.