Bilim berýdiń jańa kókjıegi

Elbasymyzdyń bıylǵy Joldaýy da eli­mizdiń bolashaǵyna degen qamqorlyqqa toly. Joldaýda Qazaqstan Táýelsizdik jylda­ryn­da erekshe qarqyndy damý úlgisin kórsetkeni atap ótildi. 2011 jyldyń 1 qańtarynyń óz­inde adam basyna shaqqanda ishki jalpy ónim kórsetkishi 1994 jylmen salystyrǵanda 12 ese ósip, ár adam basyna shaqqanda 9 myń dollarǵa jetti. Táýelsizdigin bizben qatar alǵan birde-bir el áli mundaı kórsetkishke qol jetkize qoıǵan joq. О́z Joldaýynda Elbasy údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy úles bere bastaǵanyn erekshe atap kórsetti. Agrarlyq sektorda da serpindi damý júzege asyrylýda. Kásipkerlikke keń jol ashyldy. Bedeldi-bedeldi álemdik reıtıngterde Qazaq­stan sýyrylyp alǵa shyqty. Álemdik bank­tiń 2010 jylǵy baǵdarlamasynda Qazaqstan bıznes múddesin qorǵaý jóninde reforma júrgizý boıynsha kóshbasshy dep tanyldy. Nursultan Ábishuly kún tártibine halyq­tyń ál-aýqatyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan áleý­mettik modernızasııa jáne jańa áleýmettik saıasat máselesin qoıyp otyr. Bilim berý, den­saýlyq saqtaý salalary men tilderdi da­mytýdyń mańyzdy memlekettik baǵdarla­ma­la­ry qataryna túbegeıli ınnovasııalyq baǵ­dar­lamalardy alǵa shyǵarýda. Olar: jańa jumyspen qamtý strategııasy, turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵyn modernızasııalaý, eldi mekenderdi sapaly aýyz sýmen qamta­masyz etý máseleleri. Bul baǵdar­lama­lar halqymyzdyń turmys-tirshiligin jaq­sar­týǵa baǵyttalyp otyrǵany bizdi qatty qýantady. Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda áleý­met­tik salalar ishinen bilim berý isine birinshi kezekte kóńil bólinip otyrǵany – bul elimizdiń bolashaǵyna degen qamqorlyqtyń jarqyn kórinisi ekeni sózsiz. Joldaýda atap kórsetilgenindeı, Táýelsizdik jyldarynda bilim berý salasynda asa aýqymdy jumys atqaryldy. Elimiz bilim berý isin damytýda 129 eldiń arasynda kóshbastaýshylar qata­ry­nan kórindi. О́tken onjyldyqta bilimge bó­lingen qarjy on esege kóbeıdi. Osy jyl­dary 750 mektep salyndy, 5302 mektepke deıingi mekemeler, 1117 bala­baq­sha men 4185 balalar ortalyǵy ashyldy. Astanada ǵylym men bilim ındýstrııasynyń jańa ǵasyrdaǵy orta­lyǵy bo­latyn jańa ýnıversıtet ómirge keldi. Ǵaryshtyq jyldamdyqpen damyp kele jatqan ushqyr ýaqyt bizden bilim berýdi bir sát te bosańsytpaýdy talap etedi. HHI ǵasyr bilimdi elderdiń ǵasyry. Sondyqtan órke­nı­etti el bolamyz desek, álemdik úrdisten qa­lyspaýǵa tıispiz. Elbasymyz aıtqandaı, «О́m­ir boıy bilim alý» árbir qazaqstan­dyq­tyń jeke kredosyna aınalatyn bolady. Bul úshin bilim berýdiń 12 jyldyq modeli engizilýde, 4 jyldyq bakalavrıat, 2 jyldyq magıstratýra, 3 jyldyq PhD doktorantýra júıesine kóship otyrmyz. «Biz, – dedi Nur­sultan Ábishuly, – ýnıversıtettik bilim berý men ǵylymdy damytýdyń jańa deńgeıin qamtamasyz etýge mindettimiz». Elbasynyń bul tapsyrmasy bizdiń Abaı at­yndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń basshylyǵy men professor-oqy­­tý­shy­lar quramyna da úlken mindetter júkteıdi. Qazaqstandyq ýnıversıtetter qazirgi kezde damýdyń asa jaýapty kezeńin bastarynan ke­shýde: ǵylymı qyzmetkerdiń mártebesi óz­ge­rýde, qoǵam ómirindegi ǵylymnyń róli ke­ńeıý­de. О́ıtkeni, bilim berý barlyq saıasa­ty­myz­dyń ulttyq basymdylyqtardyń biri bo­lyp esepteledi. «Joǵary bilim sapasy eń joǵary ha­lyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis. Eldegi joo-lar álemniń jetekshi ýnıversı­tet­teriniń reıtıngine enýge umtylýlary kerek» – degen bolatyn Prezıdent N.Á.Nazarbaev. Al bul bilim sapasyn arttyrý, ulttyq tárbıeni, ınnovasııalardy endirý, álemniń basqa jetekshi ýnıversıtetterimen belsendi yntymaqtastyqty ornatý, oqytýshylar men stýdentterdiń akademııalyq ushqyrlyǵy, qos­­dıplomdy bilim berýdi engizý arqyly jo­ǵary deńgeıdegi básekege qabiletti ma­man­dardy qalyptastyrýymyz qajet degen sóz. Elbasynyń Joldaýyna oraı bizdiń ýnıversıtetimiz bilim sapasyn jaqsartý, oqy­tý­dyń kredıttik tehnologııasyn endirý, ınno­va­sııalyq tehnologııalardy paıdalaný, ha­lyq­aralyq yntymaqtastyqty keńeıtý, ǵy­ly­mı zertteýler nátıjelerin tıimdi iske asy­rý boıynsha is-sharalar keshenin júzege asyrýda. Oqytýdyń kredıttik tehnologııasyn iske asyrý maqsatynda bizdiń ýnıversıtet dáris oqýǵa sheteldik ǵalymdardy tartýǵa basa nazar aýdaryp otyr. Master-klastar, dáris jáne semınar sabaqtaryn 30 shetel pro­fes­sory júrgizdi. Oqytýshylardyń akademııa­lyq ushqyrlyǵyn kóterý úshin barlyq jaǵ­daı jasalýda: bizdiń 42 oqytýshymyz POQ ǵylymı taǵylymdamalary stıpendıalyq baǵ­darlamalaryna qatysty. 2010/2011 oqý jyly QR Prezıdentiniń «Bolashaq» halyq­aralyq stıpendııasy boıynsha ǵylymı ta­ǵy­lymdamalar baǵdarlamasy boıynsha 17 jáne (ITEC) – Indian Technical & Economic Coo­peration – Úndi Tehnıkalyq jáne Ekonomı­ka­lyq Yntymaqtastyǵy baǵdarlamasy boı­ynsha 37 ótinim berildi. Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtet bol­ǵan­dyqtan, biz pedagogıkalyq bilim berý sa­la­synda kóshbasshy bolýymyz kerek. Bıyl­ǵy jyly alǵash ret Bilim sapasyn taldaý jáne biliktilikti kóterý ınstıtýtynyń negizinde pedagogıka jáne psıhologııa kafedra­larynyń meńgerýshileri úshin biliktilikti kóterý boı­ynsha respýblıkalyq semınar ót­kizdik. Bizdiń ýnıversıtetimizde biliktiligin kótergen basqa joo oqytýshylarynyń sany artty. Alǵash ret aımaqtyq joo-lar úshin biliktilikti kóterý kýrstary uıymdastyryldy. Adamı resýrstardy damytý, onyń ishinde biliktilikti kóterý josparly túrde júrgi­zi­lip, ol kásibılikti qalyptastyrýǵa baǵyt­tal­dy. Osyǵan sáıkes adamı resýrstardy damytýǵa jańa kózqaras biliktilikti kóterý júıesi týraly erejede aıqyn kórinis tapty. Bilim berý departamentterimen jáne res­pýblıkalyq Biliktilikti kóterý ınstıtý­ty­men ári qaraı tyǵyz baılanysta qyzmet at­qarýdamyz, bizdiń ýnıversıtetimizdiń sertı­fı­kattary mektep pedagogtaryn attestasııalaý kezinde eskeriletin uıymdar qataryna engizilýine qol jetkizgeli otyrmyz. «Bilim berýdegi menedjment», magıstratýrada jáne MVA bilim berý júıesiniń bas­qarýshy kadrlardy daıarlaý kýrstaryn ashý, «Ulttyq tárbıe» tu­jy­rymdamasyn qurý má­seleleri bizdiń tu­raq­ty nazarymyzda. Ǵylymı orta osy kúni jalpyǵa málim ta­qyryptar boıynsha ót­kiziletin konferensııalar men semınarlardan sharshaǵan. Son­dyq­tan biz bilim berý júıesiniń qyzmet­ker­lerine baǵyttalǵan ózekti taqyryptardy qoz­ǵaıtyn arnaıy semınarlar ótkizýdi qolǵa aldyq. Ýnıversıtet ujymy qyzmetiniń basty baǵ­dary bilim sapasyn arttyrýǵa baǵytta­lý­da. Sondyqtan jumysty úılestirý jáne oń­taılandyrý maqsatynda jalpyýnıversı­tet­tik kafedralardy biriktirgen jalpy ýnıversıtettik pánder orta­ly­ǵy quryldy. Oqý bas­qar­ma­synyń janynda bi­ryńǵaı dıspetcherler qyz­­me­ti jumys isteı bas­tady. Oqý-ádiste­me­lik qam­tamasyz etý ja­ńar­tyl­dy: bar­­lyq pán­der boıynsha jańa oqý-ádis­te­melik keshender ja­­­sal­dy. Bilim men tárbıe úrdi­siniń sapasyn art­tyrý maqsatynda al­ǵash ret «Ulttyq tárbıe» jáne «Abaıtaný», «Bilimdi aq­pa­rat­tandyrý» pánderi engizildi. «Informatıka» mamandyǵyn aǵylshyn tilinde oqy­tý qolǵa alyndy. Onyń nátıjeleri oqytý­shy­larmen kelisimshart jasaý úshin negizge alyndy. Ýnıver­sı­tettiń barlyq oqy­tý­shy­la­ry kredıttik tehnologııa boıynsha biliktilikti kó­te­rý kýrs­tarynan ótti. Osy­laı­sha, oqytý­dyń kredıttik tehnolo­gııasynyń ne­giz­gi shart­tary kún­nen kúnge jetildirilip keledi. «Bilim berý» baǵyty boıynsha ýnıver­sı­tetimizdiń bas joo retindegi jumystary belsendilendirildi. Ýnıversıtet oqytýshyla­ry­nan qu­rylǵan jumys toptary bakalavrıat­tyń, magıstratýranyń, doktorantýranyń 48 ma­man­dyǵyna arnalǵan MJBBS jobasyn áz­ir­ledi. Jalpy bilim berý pánderi sıklynyń ja­ńa pánder mazmuny jáne 12 jyldyq mek­teptiń jalpyǵa birdeı memlekettik stan­dar­ty men oqýlyqtar jasaldy. Bolon úrdisi boıynsha jumystar atqarý, onyń talaptaryn tolyqtaı oryndaý bizdiń bas­ty maqsatymyz bolyp tabylady. Kredıttik tehnologııa jumys berýshilerdiń qaty­sý­yn talap etedi. Tájirıbeli pedagogtardy dá­ris oqýǵa keńinen tar­tý­damyz. Joo peda­gog­ta­rynyń jumys berýshiler­men birlesip sabaq ótkizý múmkin­dikteri bar. Kórsetilgen mindetterdiń oryndalýy óz deń­geıimizdi kóterýge, kredıttik tehnologııa talaptaryna sáıkes naqty bilim berý baǵ­dar­lamalaryn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Alaıda bul jumys tájirıbe rejiminde jos­parly túrde satylaı júzege asyrylýy tıis. Stýdentterdiń akademııalyq ushqyrlyǵy, pánder men oqytýshylardy tańdaý múmki­n­digi, sabaq kestesin jasaýdaǵy jańa tásilder, oqy­týshylar úshin ofıs-saǵaty praktıkasy­nyń engizilýi óz jemisin beretini sózsiz. Qa­zaqstan pedagogıkalyq ǵylymynyń kóshbas­shysy bol­ǵan­dyqtan biz ǵylym men bilim berýdi ıntegrasııalaý arqyly mamandar daıar­laýǵa baǵyt al­dyq. Osy maqsatpen ǵylymı zertteýler pedagogıka, psıhologııa; til bilimi, ádebıet, tarıh, fızıka, matematıka jáne mehanıka; hımııa, bıologııa, geografııa jáne ekologııa; ekonomıka, quqyq, saıasattaný; fılosofııa jáne áleý­mettaný baǵyttary boı­ynsha toptastyryldy. Qazirgi kezde ýnıversıtette 84 ǵylymı joba daıyndalyp otyr, onyń ishinde 14 irgeli taqyryp, jáne QR BJǴM boıynsha 1 qoldanbaly taqyryp, ýnıversıtet esebinen qarjylandyratyn POQ quramynyń 44 ǵy­ly­mı jobasy jáne stýdentter men magıstranttar oryndap otyrǵan 25 taqyryp daı­yndaldy. Bizdegi tárbıe jumysy stýdentter boıynda azamattyq jáne qazaqstandyq otan­shyldyqty tárbıeleý; uly Abaı muralaryn nasıhattaý, taǵylymyn úıretý; ulttyq qun­dylyqtardy dáripteý, halyqtyq pedagogıka ustanymdaryn nasıhattaý; stýdentterdiń ál­eýmettik belsendilikterin arttyrý, ózin-ózi basqarýǵa baýlý; salamatty ómir saltyn nasıhattaý, zııandy ádetterden saqtandyrý; stý­dentterdiń quqyqtyq saýattylyǵyn kóte­rý; jas talanttardy qoldaý jáne ónerge jol ashý mindetterin sheshýge baǵyttalyp otyr. «Stýdentterdi tárbıeleý» tujyrym­da­ma­synyń negizgi mindeti oqý-tárbıe jumysyn moraldyq-rýhanı turǵydan qalyptasqan, jetik kásibı daıyndyǵy bar básekege qa­biletti tulǵalardy qalyptastyrýǵa baǵyttaý bolyp tabylady. Kúndizgi bólimde tárbıe jetekshisi ınstıtýty keńinen damydy. Stý­dentterdiń jeke etıkasy men adamgershilik máselelerine basa nazar aýdarylýda. Tárbıe jumysynyń tú­begeıli ózgertilýine baıla­nysty barlyq ma­mandyqtardyń birinshi kýrs­tarynda «Ulttyq tárbıe» men «Abaıtaný» pánderi engizildi. Bul pánder boıynsha baǵdarlamaǵa sáıkes stý­dent­terdiń jeke já­ne ujymdyq tárbıesine, so­nymen qatar óz­ara qatynas mádenıetine jáne tártip etıka­syna basa nazar aýdarylýda. Bir ózi adamzattyq bir álem bolyp sana­latyn uly Abaı ǵıbraty joǵary oqý or­ny­nyń tárbıelik jáne tálimdik isteriniń arqa­ýyna aınalǵan. Eki jylda bir ret «Abaı ále­mi» festıvali ótkiziledi. Qalyptasqan dás­túr boıynsha «Abaı aıtady...» aksııasy uı­ymdastyrylyp, stýdentter men magıs­trant­tar­ǵa tárbıe jumysynyń salalary boıy­sha aqyn shyǵarmalarynan jınaqtalǵan kitapshalar taratyldy. Zerek, zerdeli jastar tartylǵan «Abaı mektebi» klýby jyl boıy úzdiksiz jumys atqardy. Bıylǵy oqý jylynda ýnıversıtet stýdentteri men magıstranttarynyń áleýmettik qorǵalýyna erekshe mán berilýde. Qoǵamdyq tamaqtaný ortalyǵy stýdentter úshin eń tómen baǵa saıasatyn júzege asyrady. Ǵylym men bilim salasyndaǵy ýnıver­sı­tettiń halyqaralyq yntymaqtastyǵy, onyń nátıjeleriniń oqý úrdisinde keńinen paıda­lanylýy joǵary oqý ornynyń álemdik bilim berý keńistigine tabysty enýiniń negizgi shart­­tarynyń biri bolyp tabylatyny sózsiz. Ha­lyq­aralyq deńgeıge kóterilýdiń alǵashqy qa­damdarynyń biri 2010 jylǵy qarasha aıynyń ortasynda ýnıversıtetimizdiń ult­tyq akkredıtasııadan tabysty ótýi jáne 2011 jyldyń 1 qańtaryna deıin sheteldik ha­­lyqaralyq agenttikterde akkredıta­sııa­nyń aıaqtalýy, halyq­aralyq reıtıngterge enýi bolyp tabylady. Ýnıversıtettiń ha­lyqaralyq ynty­maq­­tas­­tyǵy úsh baǵyt boı­ynsha júzege asy­ry­lýda. Olar: sheteldik ýnı­versıtettermen eki jaqty yntymaqtastyq ornatý jáne belsendirý; basqa elderdiń elshilikterimen jáne tildik ortalyqtarymen yn­ty­maqtastyq; stýdentter men professor-oqy­tý­shylar quramy úshin stıpendııalar men grant­tar­dy berý boıynsha aqparattyq qoldaý kór­se­tý. Ýnıversıtet Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, Chehoslovakııa, Polsha, Qytaı, Reseı, Japonııa, Bolgarııa jáne t.b. elderdiń 100 jo­ǵa­ry oqý oryndarymen áriptestik qyzmet etedi. Bolashaqta qosdıplomdy bilim alýǵa múm­kindigi bar Abaı atyndaǵy QazUPÝ seriktes joǵary oqý oryndarymen birlesken eki jaqty bilim berý baǵdarlamalaryn uı­ymdastyrý boıynsha jumysyn jalǵas­ty­rý­da. Qazirgi kezde «Pedagogıka», «Psıhologııa», «Bastaýysh oqytýdyń pedagogıkasy já­ne ádistemesi», «Praktıkalyq psıhologııa», «Arnaıy pedagogıka», «Zańtaný» jáne «Qarjy», «Saıasattaný» jáne «Halyqaralyq qatynastar», «Áleýmettaný» jáne «Aımaq­ta­ný» mamandyqtary boıynsha qos dıplom­dyq bilim týraly shartqa qol qoıylyp otyr. Stýdenttermen, magıstranttarmen halyq­aralyq almasýlar júrip jatyr. Eki jaqty joo aralyq kelisimshart boıynsha, úkimet­aralyq almasýlar boıynsha jáne haly­q­ara­lyq baǵdarlamalar boıynsha 78 magıstrant jáne 10 bakalavr shetelde bilim alyp, taǵylym­damalardan ótip keldi. Jalpy, Elbasynyń bıylǵy Jol­daýy bilim berý salasynyń kók­jıegin keńeıtýge jol ashyp otyr. Búginde oqý ornymyzdyń professor-oqytýshylar quramynyń kúsh-jigeri Joldaý joldarynan týyndaıtyn mindetterdi sheshýge jumyldyrylǵan. Serik PIRÁLIEV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor.