Atom salasyndaǵy ınnovasııa – ýaqyt talaby

Qazaqstan Ulttyq jaraty­lys­taný ǵylymdary akademııa­sy­nyń (QazUJǴA) Semeı jáne Kýrchatov qalalaryndaǵy fılı­aly­nyń ǵalymdary úshin El­ba­synyń bıylǵy Joldaýynyń ma­ńy­zy zor. Onyń sebebin Jol­daý­dyń eń alǵashqy taraýynyń «Jedeldetilgen ekonomıkalyq jań­ǵyr­tý – údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý baǵdar­la­ma­sy­nyń jalǵasy» dep atalýynan kórýge bolady. Semeı qalasynan 130 shaqyrym qashyqtyqta or­na­lasqan, Prezıdentimizdiń Jarly­ǵymen 1992 jyldyń 15 mamy­rynda ashylǵan búginde álemge ta­nymal Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy (QR UIаO) ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵdarlamany iske asy­ryp jatyr. Bul baǵytta Qaz­UJǴA-nyń tóralqa múshesi, akademık Q.Kádirjanov basshylyq etetin Ulttyq ıadrolyq ortalyq ǵalymdary elimizdegi ıadrolyq zertteýler men tehnologııalar­dyń shyn maǵynasyndaǵy kósh­bas­shysy bolyp otyr. Qazaqstan­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýynda ıadrolyq saladaǵy ın­novasııalyq tehnologııalar úlken ról atqarady. Alynǵan nátı­je­ler qoldanbaly ǵylymı zertteýler kezeńinen jasalǵan tehnolo­gııa­lardy endirýge jáne óner­ká­sip­tik ónimderdi shyǵarýda jal­ǵa­sýda. Iаdrolyq ortalyqtyń ujy­my álemniń damyǵan elderiniń atom stansalarynyń ozyq úlgi­lerin óz boıyna sińirgen atom ener­getıkasynyń qazaqstandyq mo­de­lin jetildirý ústinde. Elbasy óz Joldaýynda bı­yl­ǵy jyldy Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵy jáne «Beıbitshilik pen ja­sampazdyqtyń 20 jyly» dep atap otyr. Árıne, Qazaqstan hal­qy­nyń beıbit ómirge bet aly­symen jasampazdyq jolǵa túsýi osydan 20 jyl buryn Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıýyna da baılanysty. Joǵaryda aıtqandaı, osydan 19 jyl buryn Semeı ólkesiniń tarıhynda erekshe oryn alǵan halyqaralyq deńgeıdegi eleýli oqıǵa boldy. Ol – Semeı synaq polıgony kesheniniń jáne Qa­zaqstan aýmaǵynda ornalasqan ǵy­lymı uıymdar men obek­ti­lerdiń negizinde Kýrchatov qala­syn­da ornalasqan ıadrolyq orta­lyqtyń ashylýy. Elbasy Jar­ly­ǵyn iske asyrý úshin Úkimetimiz birneshe qaýly qabyldady. Sol qaýlylardyń biri – Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý úshin ǵylymı-tehnıkalyq, tehnolo­gııa­lyq jáne kadrlyq bazany qurý. Osy sharany iske asyrý úshin UIаO respýblıkamyzdyń jáne shet­eldiń aldyńǵy qatarly oqý oryndarymen ıadrolyq profılde mamandar daıarlaý jóninde shart jasasty. Olardyń qataryn­da Semeı jáne О́skemen qala­la­ry­nyń joǵary oqý oryndary da boldy. Osy joldardyń avtory óziniń doktorlyq dıssertasııasyn ıadro­lyq ortalyqtyń qazirgi zamanǵy fızıka-tehnıkalyq jabdyq­ta­ry­na, ǵylymı áleýetine jáne kadr­laryna súıene otyryp, joǵary bilikti mamandardy daıarlaý má­selesin sheshýge ar­naǵan. Keıinnen bul bastama respýblı­kamyz­dyń ıadrolyq fı­zıka salasyna mamandar daıar­laıtyn joǵary oqý oryn­darynda qoldaý tapty. So­ny­men, Shyǵys ólkesiniń ǵa­lym­dary Qazaqstannyń atom sa­la­synda kadrlardy daıarlaý úshin ozyq bilim berý tehnologııa­la­ry­na belsendi túrde aralasyp júr. UIаO óziniń ómir súrýiniń 19 jylynda qıyn da aýyr keze­ńinen ótti dep esepteýge bola­dy. Iаdro­lyq ortalyq óziniń ıntellek­týal­dyq áleýetin saq­tap qaldy. Osyǵan baılanysty 2003 jyl­dyń kókteminde Prezıdent N.Na­zar­baev qazaqstan­dyqtarǵa arna­ǵan Joldaýynda Kýrchatovta ıadro­lyq tehnolo­gııalyq park ashý jóninde ıdeıa kótergen. Qa­zir­gi tańda bul ıdeıa iske asyp jatyr. Iаdrolyq ortalyq qashanda Elbasy joldaýlaryn qoldap keledi. Osy eki aralyqta «Qazaq­stan­nyń atom salasynyń qyz­met­kerleriniń kúni» kásibı meıram retinde atalyp ótilýde. Tańdaýly mamandarǵa Qazaq­stan Respýb­lı­ka­synyń atom sa­lasyna eńbek si­ńirgen qyzmet­keri ataǵy berilip keledi. Akademık Qaırat Kamal­uly Kádir­janov bastaǵan ıadro­lyq orta­lyq­tyń bir top ǵalym­dary Mem­lekettik syılyqtyń laý­reat­tary atandy. Sonyń bári mundaǵy atqa­rylyp jatqan aýqym­dy ju­mystyń deńgeıiniń qanshalyq­ty ekenin kórsetse kerek. Iá, atom salasynyń qyzmet­kerleri Elbasymyzdyń kezekti Jol­daýynda aıtylǵan mindetterdi is júzine asyrýǵa bir kisideı úles qosatyn bolady. Serikbaı MAÝSYMBAEV,  Semeı memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, QazUJǴA Semeı jáne Kýrchatov fılıalynyń tóraǵasy. Semeı.