Dalanyń dana dıhany

Jaqsy adam kúnniń jaryǵy sııaqty búkil adamzatqa ortaq qazyna, ortaq qundylyq. Jaqsy adam – ortamyzda aǵyp jatqan darııa-ózen. Onyń sýy darııa-ózen boıyn mekendegen búkil halyqtyń, jan-janýardyń, ósimdik áleminiń qýat kózi, ózegi, nári, tirshiligi, ómiri. Ol eshkimdi de, eshnárseni de tańdamaıdy, talǵamaıdy, alalamaıdy, qulalamaıdy, aǵa beredi, aǵa beredi. Jaqsy ma – jaman ba, adal ma – aram ba, paıdaly ma – zııandy ma, zulym ba – jyrtqysh pa, aramshóp pe, báribir emize beredi, emize beredi. Onyń paryzy, qaryzy, tabıǵı, tarıhı mindeti, taǵdyrdan alǵan tapsyrmasy osyndaı. Jaqaev ta sol sanaýly, tańbaly, tanymal jaqsylardyń biri. Eńbek álemniń ámirshisi bolsa, Ybekeń eńbektiń ámirshisi boldy. Eger Jaqaevty jaqsy bilseńiz, tereń túsinseńiz, qadirine jetseńiz, syılasańyz, pir tutsańyz, jaqsy kórseńiz, sizdiń de «meniń Jaqaevym» deýińizge bola­dy. Jaqaevtyń shapaǵaty, jaqsylyǵy, qadir-qasıeti, eńbek súıgishtigi, ómiri, ónegesi, úlgisi, ulaǵaty bárimizge de jetedi. Ybyraı Jaqaev – qazaq halqynyń, buryn­ǵy, qazirgi memleketimizdiń tarı­hyn­daǵy iri, ir­geli tulǵalardyń biri. Eń­bek súıgishtiktiń, adam­dyqtyń, adal­dyqtyń, azamattyqtyń ólshemi. Ybekeńdi aıtqanda, Shyǵanaq Ber­sıevti, Jazylbek Qýanyshbaevty, Nur­molda Aldaber­genovty birge ataǵanymyz oryndy ǵoı dep oılaımyn. Bul tórteýi de – eńbektiń erleri, taǵdyrlas, zamandas, juldyzdas, qazaqtyń be­deli men berekesin, abyroıy men ataǵyn art­tyrý úshin jaralǵan jandar. Halqymyzǵa, elimizge tarıhtyń, ýaqyttyń, tartqan syıy. Olar qazaqtyń atyn búkil álemge tanytty, moıyndatty, mártebesin ósirdi, abyroıyn asqaqtatty. Ybyraı Jaqaev pen Shyǵanaq Bersıev dúnıe­júzilik rekord jasap, taǵdyrlas boldy, juldyzdary birge jandy. Ybekeń, Jaz­­ekeń, Nurekeńder eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. Kózderiniń tiri­sin­de týǵan jerlerinde tas músinderi máńgilikke amanat etildi. Ybekeń men Jazekeńniń arasyndaǵy túsi­nistik, tilektestik, iltıpat, syılas­tyq, dostyq birge týǵannan da artyq, elge ónege, úlgi bo­lar­lyq eki uly adamnyń ula­ǵatty, shynaıy, jar­qyn da jarasymdy dostyǵy edi. ...Kezinde Jazekeń Ybekeńe inilik jolmen sálem berip te, kóńilin surap ta keletin. Al 1981 jyly Ybekeń toqsanǵa taıap qaıtys bolǵanda, Jazekeń aǵasyn sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa da keldi. Ata jolymen alystan kóliginen túsip, jaıaý «oı, baýyrymdap» zor daýysymen ezilip, egilip, jylap eldi eleń etkizgen-di. Sol kezde Jazekeńniń jasy 85-te eken. Ybekeńniń qazasyn esitkende: «Ba­ra­myn, barmasam bolmaıdy, óz qo­lymmen bir ýys topyraq salamyn, ol – meniń aǵamnyń árýaǵy aldyndaǵy sońǵy paryzym. Eger densaýlyǵym jaramaıdy deseńder, azary Ybekeńniń qasyna jatarmyn. Qazaqtyń kez kelgen jeri bárimizdiń de týǵan topyraǵymyz emes pe?» degen eken jaryqtyq. Budan keıin qandaı áńgime bolýy múmkin, aýpartkomnyń birinshi hatshysy Jazekeńniń kóligin daıyndap, jolǵa shyǵaryp salypty. Túrkistannan ótip, Qyzylordanyń shekarasyna kirgeni sol-aq eken, Jazekeń kóz jasyna ıe bola almaıdy. «Aldymdaǵy aqylshym edi, aǵam edi, danam edi, dep saı súıegimizdi syr­qyratar sózben joqtaýyn únsiz tyń­dadym da otyrdym» deıdi jol serigi bolǵan jigit. Mine, Ybekeń men Jazekeńniń uly dostyǵy jóninde Asqar Toqmaǵambetov: «Kezdesti, mine, solaı eki batyr, Bop qaldy qosylǵandaı eki ǵasyr, Biri taý, biri teńiz sekildenip. Ekeýi jubyn jazbaı kele jatyr», – dep shabyttana jyrlaıdy. Ybekeń, Shyqań, Jazekeń, Nurekeń – «Dıhan ata», «Shopan ata», «Dala aka­demıgi» – HH ǵasyrdyń naǵyz eńbek tar­landary. Elimizdiń tarıhynda osy tórt shaldyń alar orny erekshe. Bul shal­dar – ómirdiń ózinen oqyǵandar, al­dyndaǵy qarııalardan kórgenin, esti­genin kóki­regine toqyǵandar, osy mol murany keıingi­lerge kemeńgerlikpen qal­dyrǵandar. Bul shaldar – ómiri as­yp-tasýdy bilmegen, elden asyp ómir súrmegen, dúnıeniń bar kilti eńbekte ǵana ekenin ózinen bastap, ózgege de uqtyryp ketken uly jandar. Jaratqan ıemniń sheberligine qa­laı shek keltirersiń, bir-birine degen aýmaıtyn uqsas­tyq tula boılarynda tu­nyp tur. Báriniń de peıilderi daladaı, atymtaı jomart, qoldary ashyq, sa­ýat­­syz, oqymaǵan, mamandyqtary jal­­­shy­lyq, týa talant, qudaıdyń úıe salǵan tóbeleri ǵoı. Bular ensıklopedııa betinen máńgi túspeıtin qazaqtyń myqtylary. Olar halyq júregine ósh­pesteı bolyp jazylyp, ulttyń tarıhyna, ulttyń maqtanyshyna, ulttyń betke ustar etalondyq úlgisine, ulttyń týyna, uranyna aınalǵan tulǵalar. Eńbek maıdanynyń áıgili maıtalmany, tal­dy­qorǵandyq aıtýly azamat, ulty polıak N.I.Golovaskıı: – Biz bes aǵaıyndymyz, – dep marqaıa­dy eken. – Baýyrlaryńyzdy atańyzshy, – degenge: – Olar: Dinmuhammed Ahmetuly Qo­naev, Ybyraı Jaqaev, Jazylbek Qýanyshbaev, Nurmolda Aldabergenov jáne men. О́ıtkeni, bizderdiń bárimiz de eki márteden Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alyp, omyraýymyzǵa qos jul­dyzdy jarqyrata taqqanbyz, – deıdi. Mine, maqtaýdy múlde bilmeıtin, artyq sózge áste joq, tek iri, irgeli istiń ǵana adamynyń júrekjardy iltıpaty bul. Rasynda, onyń aıtyp turǵany aıdaı aqıqat. Qasıetti qazaq jeriniń osynaý alyptaryn óshpes dańqqa bólegen, olar­dy tanystyrǵan, tabystyrǵan, týys etken – joǵary mártebeli qudiretti, kıeli – Eńbek! Iá, Ybyraı Jaqaev – dán patshasy, aq kúrishtiń atasy, jaqaevshylar marshaly, dala akademıgi, dıhandardyń piri. Ja­qaev óziniń óshpes tarıhyn ketpenmen, ter­men jazǵan, birneshe ǵasyrda dúnıege bir-aq keletin adam. Uly Otan soǵysynyń jeńisinen ke­ıingi úsh jyl qatarynan álem jurtshy­lyǵynyń eriksiz tańdaılaryn qaqqyzdy, 1945 jyly kúrishtiń ár gektarynan – 156 sentnerden, 1946 jyly – 160, 1947 jyly 171 sentnerden ónim jınap, dúnıe­júzilik rekord jasady. Qazaqtyń qara shalynyń dalalyq dana aqyl-oıymen, boıyndaǵy Allanyń shapaǵaty, syıy – joıqyn kúsh-jigeri­men, kıeli, kúrekteı qolymen, kári báıterektiń jer betine shyǵyp ketken tamyryndaı salaly saýsaqtarymen, qa­ra ketpenmen qara jerdi qars aıyryp jasaǵan bul rekordy búkil álemdi tańdandyrdy, tańǵaldyrdy. Bul rekord órkenıetke, ozyq tehnologııaǵa, bilimge, ǵylymǵa bizden áldeqaıda buryn jetken japondyqtardyń jaǵasyn ustatty, káristerdi qaıran qaldyrdy. ...Olar senbedi, Keńes Odaǵyna senim­siz­dikpen qarady. Tekserý de tekserý, komıssııa da komıssııa. Al Ybekeń: «Basymdy qatyryp, meni keńsege nege shaqyra beresińder túge, jer áne, sý áne, ónim áne, teksere berińder» dep Bıbajaryn (áıeli) attyń artyna miń­gestirip alyp, Aımankúldiń daýysyn, Nartaıdyń syńǵyrlaǵan ánin saǵyndym dedi de, kórshi aýylǵa kete bardy. Nar­taıy – Nartaı, al Aımankúli – qazaq poezııasynyń aıtýly qara nary, aqyn Á.Tájibaevtyń anasy. 1957 jyly 65 jastaǵy Jaqaevty kolhozshylar syrtynan qujat toltyryp, joǵary jaqpen kelisip, kolhozǵa tóraǵa etip saılaıdy. Ybekeń barynsha qarsylyq bildiredi, barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmaıdy, aqyrynda Shaıahmetovke deıin baryp, bastyq degen páleden áreń qutylady. Ybekeńniń tarıhı taǵdyry – dıhan­gershilik, peshenesine uly Dıhan ata bolý jazylǵan. Ybekeń rekord qalaı týdy degenderge aldymen eńbek, sodan soń eńbek,taǵy da eńbek dep jaýap beredi. Jazmyshtan ozmysh joq, ozýdyń da tip­ten qajeti joq... Ybekeń som de­­neli, ár saý­saǵy qamshynyń sabyndaı, qor­ǵasynnan quıyl­ǵandaı óte qaı­ratty, qarýly kisi bolatyn. Jastaý ke­zinde birneshe as, toılarda kúresterge qatysyp, beldeskenin jyqqan, jaýyryny jerge tımegen kisi. «Ybyraı júgirgende jer dúrsildeıdi» deıdi eken ákesi. Ybekeń sabyrly, salmaqty, ustamdy, ashý­dyń emes, aqyldyń adamy, daýdyń emes, mámi­leniń adamy edi. Sózge sarań, bılik aıtýǵa talpynbaıtyn, talaspaıtyn, kóp kórip, kóńilge túıgeni mol bolsa da, aqylgóısinbeıtin, syr asha, syr shasha bermeıtin tuıyq, jumbaq tulǵa-tyn. Sózdiń emes, jasampaz istiń adamy. Ybekeń jóninde qalam tartpaǵan, pikir aıtpaǵan sol zamanda qazaq zııalysy joq desek, sonyń biri, biregeıi Ábdilda Tájibaev: Aǵataı! Keshegi kóshpeli qazaq balasy eń ústinde týǵan yrǵala basqan túıeniń. Búkil dúnıege dańqy taraǵan Dıhan atamsyń, Súıenerimsiń, súıerim. Topyraqtyń, sýdyń, jaryqtyń Syryna qanyq kıelim. Men búgin seksenge kelgen toıyńda Aq qyraý basqan, Azdap sharshaǵan basymdy Aldyńa kelip ıemin. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Mu­qanov óziniń «Syrdarııa» romanyn jazý ústinde Ybyraı Jaqaevtyń úıin­­de úsh aıdan astam jatyp, ataqty shyǵar­masynyń bas keıipkeri retinde dala akademıginiń minez-qulqyn, bi­tim-bol­mysyn, ómir saltyn zerdeleı zerttegen. Ekeýi­niń arasynda aıtylmaǵan syr, shertilmegen shejire qalmaǵan. Aqyr so­ńynda áde­bıet alyby men dańǵaıyr dıhan syılas, syrlas, qımas dos bolyp ketken. Ybyraı Jaqaevtyń «dala akademıgi» atanýyna birden-bir kúsh salǵan da – osy Sábıt Muqanov. Ybekeń úlken jıyndarǵa jıi qaty­syp, uzaq oty­rýǵa ábden úırengen. Shydam­dylyǵy son­sha­lyqty, jıyn prezıdıýmdarynda kún uzaq tapjylmaı, qımylsyz otyratyn-dy. «Tek kózin jypylyqtatqanynan ǵana tiri adam dersiń nemese qutty tas músin edi ǵoı», – deıtin biletin kisiler. О́ziniń bir basynan asyp-tógilip jatqan ataq-dańqty jeke basyna paıdalanǵan jan emes, qarapaıym el qatarly turmys qurdy. Ol kisiniń qarapaıymdylyǵy men keń peıildiligin zamandastary bylaı sıpattaıtyn edi: «Halyqta: «Peıili tar adamnyń ishinen qyl aınalmaıdy degen sóz bar, al bizdiń Ybekeńniń keń peıildiligi sonsha ishinen at er-turmanymen aınalady», deıtin. Ybekeń erte kóktemde egis basyna kóship baryp, kúzde kúrishin jıyp-terip, elge bir-aq qaıtatyn». Ybekeń kúrishtiń ishinen shyqpaıtyn. Kúrishtik – ol úshin bul dúnıeniń peıishi. Jerdi ózi tańdaıdy, aryq-jap, sý jol­daryn, atyzdaryn ózi belgi­leıdi, ózi qazady, qazdyrady, ózi soǵady, soqtyrady. О́zi jer, sý ınje­neri, bárin biledi, oqymaı-toqyǵan. Jer­diń tuz­dylyǵyn tilimen anyq­taıdy. Bir ózi – bir laboratorııa. Kúrishti qol­men seýip, sý jiberer kezde birer qap kú­rishti qulaqtardyń saǵasyna tastaıdy, atyzdaǵy kúrishpen birge ol da bór­tip, ósip jatady. Keıin ony kúrish kóshken, sırek shyqqan jerlerge, atyz jıekterine qoldap ornalastyratyn. Kúrish sý betine shyqqan kezde jıi ósken jerdiń daqylyn sırek tusqa kóshetteıtin, ol kisiniń kúrish atyzdarynda alaqandaı jer de bos bolmaıtyn. Tóbeden qarasań jer kórinbeıdi, janynan qarasań oq ótpeıdi. «Jalǵyzdyń úni shyqpas, jaıaý­­­dyń shańy shyqpas» degendeı, adam qan­shalyqty kúshti, qudiretti bolǵa­nymen, ol óz shyńyna shyǵý úshin oǵan sonshalyqty kóptegen qoldaýshylar, járdemshiler, kómekshiler, keńesshiler, tileýshiler, bapkerler kerek. Ybekeńe taǵdyr osynyń bárin ońynan kezdes­tirdi, ásirese, Ybekeńniń ómirlik brı­gadıri Qoıshybaı Orazymbetov pen bilgir, ǵalym, jańashyl agronom Ánes Altynbekovterdiń eńbegi erekshe. Kú­rish jónindegi ǵylymdy damytýda, tá­ji­rıbeni jetildirýde, agrotehnı­kany qalyptastyrýda Ybekeńniń, Ánekeńniń, Qoıshykeńniń birigip atqarǵan jumys­tary bir ǵylymı ınstıtýttyń qyzmetine para-par. Ybekeńniń shákirtteri kóp, kúrishten eńbegi janyp, baqytyn tapqan azamattar, búkil respýblıka kúrishshileri – Ybekeńniń shákirtteri. Ybekeńniń qutty jolymen, órken jaıǵan ónegesimen, tárbıe degen táńirimen, aq batasymen oblystaǵy 91 Sosıalıstik Eńbek Eriniń 35-i Shıeli aýdanynan tárbıelenip shyqty. Dúnıe júzi halyqtarynyń 2/3 bóligi kúrish­pen tamaqtanady. Syr boıy halqy da kúrishti ardaqtaıdy, aıalaıdy, «kúmis kúrish», «Syr sulýy», «Syr arýy», «Syr marjany», «altyn dán», «aq marjan» dep ánge qosady. Ejelgi Kún­shyǵys elderinde asa qurmet tutatyn daqyl – kúrishti patshanyń ózi bastap sebedi eken. Sol kúrishti qazaq jerinde, Syr elinde birinshi seýip dıhangershilikti halqynyń qanyna, janyna sińirgen Ybyraı shynynda qaı patshadan kem?!. Etene eńbektes bolǵan, jaqyn shá­kirtteriniń biri marqum Zakıra Erjanova bir tárbıelik máni bar ýaqıǵany eske alǵan edi. «Kúrish sebilip jat­qan kez, jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úzi­letin mezgili – kóktem, jurttyń bári jarty qursaq. Bir dorba kúrish tuqymyn, keıin kóje qylyp isheıik dep úıdegi jaman sandyqqa salyp, tyǵyp qoıǵanbyz. Túski shaıdyń ústinde Ybe­keńniń kózi sandyqtyń tesiginen kórinip turǵan kú­rish dánine túsedi. Sabasynan shyǵyp, aqyldy ashýǵa jeńdirip qatty ashýlanyp, bárimizdi jıyp alyp, tarydaı qýyrdy. «Bul bizge amanat etip tapsyrylǵan búkil halyqtyń nesibesi, yryzdyǵy, erteńgi azyǵy, ózegi, ómiri, tuqym urlaǵannyń tuqymy qurıdy degen, bularyń ne qaraqtarym, aparyp ornyna salyńdar, endigári ashtan ólseńder de bul jaman ádetti qaıtalamańdar», dep edi. Bul sa­lı­qaly, saldarly, salmaqty áńgime bárimizdiń de búkil ómirimizge jeterlik sabaq boldy» – dep edi ol. Ybekeńniń tánine, janyna, qanyna adaldyq, kirshiksiz páktik anasynyń aq sútimen, atasynyń aq batasymen sińirilgen. Jaqaı aqsaqal ómirin­de alǵash ret aýyldan uzap, úlken úmitpen Sary­arqaǵa kóppen birge saparǵa shyqqan balasy Ybyraıǵa: «О́zin bir oılap, ózgeni eki oılaǵan er – naǵyz er, keýdeńde jan barda adam atyńa daq túsirme. Ashtan ólseń ól, tek azǵyndap ólme, bylǵanysh ómirden – adal ajal artyq. Jolyń bolsyn» dep aq tilek bildiredi. Mine, atanyń amanaty, osyndaı bolǵan. Jaqaevtyń ekinshi «Altyn juldyz­ben» nagradtalý qurmetine kolhozda ótken saltanatty jıynǵa qatysyp shyqqanda, ol kisiniń izbasary, dańǵaıyr dıhan Serik­baı Begalıev: «Burynǵy zamanda anandaı áýlıe, mynandaı áýlıe ótipti dep syıynyp jatamyz. Osy zamannyń naǵyz áýlıesi, naǵyz árýaǵy bizdiń Ybekeń ǵoı» degen eken. Shynynda qara ketpenimen, bileginiń qara kúshimenen qara jerdiń qara topyraǵyn qoparyp, aq kúrishten altyn taý turǵyzyp, Syr boıyn, onyń halqyn álemge tanytqan adam qaı zamannyń áýlıesinen kem? Qalaı deseń de Ybekeń tek emes, tegin emes, qydyr qarap, baq daryǵan áýlıe, arýaqty adam. Bul rette Ybekeńniń zerdeli urpaqtarynyń biri, belgili jýrnalıst Zákim Jaılybaıdyń áńgimesi eske túsedi: «Tabıǵattyń áli de adamzatqa belgisiz jumbaq syrlary kóp qoı. Sonyń biri – Qydyr áýlıe. Halyqta qydyr kórgen adam baq pen dáýletke kenelip ótedi degen senim bar. Sonyń bir dáleli esebinde dıhan ákemiz Jaqaevtyń aýzynan estigen bir áńgimeni jańǵyrtqym keledi. Ilgeride aýylda qarııalar kóp, biz solardyń qolyna sý quıyp, kesesin alyp berip, kebisin qoıyp qyzmet jasaımyz, ári kóne, kósegeli áńgimelerge qulaǵymyzdy sýaryp, sanamyzdy saýyqtyryp, kóńili­mizge toqyp, kókiregimizge túıemiz, qany­ǵamyz. Sýyrylyp kóp sóıleı bermeıtin Ybekeńniń myna áńgimesi óz ómiriniń shyndyǵymen astasyp jatqasyn ba, áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi. – О́zim jıdeden, sheńgelden arshyp, atyzdap ekken kúrishtikti sýǵa bastyryp bolyp, japtyń basynda dem alyp otyrǵam, – dep bastady áńgi­me­sin. Denem del-sal. Biraq kóńilim toq. Kún keshkirip bara jatsa da, úıge asyqpadym, kúrishke qarap otyra turǵym keldi. Sálden keıin batar kúnniń shapaǵyna tula boıy tutas malynǵan uzyn boıly, aq saqaldy kisiniń maǵan bettep kele jatqanyn ańǵardym. Tup-týra kúrish atyzynyń ústimen kebisi sýǵa tıer-tımes bolyp júrip keledi. Alǵashynda ań-tań bolyp otyra bersem kerek, jaqyndaǵanda ornymnan turdym. Ol kisi qarsy aldyma kelip: – Shyraǵym, yrysyń osy jerden bolady, baqytyń órleı bersin! Áýmın! – dedi ap-anyq daýyspen. Sóıtti de ǵaıyp boldy. Esimdi jısam «Áýmın» dep kúbirlep tur ekenmin. Biraq bul kórgenimdi osy kezge deıin eshkimge de aıt­qa­nym joq. Aıtqany kelip, artynyń jaman bolmaǵanyn kórip júrsińder ǵoı. Mine, endi aıtýdyń mezgili kelgen, sáti túsken sııaqty, – dedi Ybekeń jumsaq, jyly jym­ıyp, ózine de, taǵdyryna da, Allaǵa da rıza­shylyǵyn bildirgendeı. – Oı jaryqtyq-aý, sizdiń ol kórge­nińiz Qydyr baba ǵoı, – dep kópshilik Ybekeńniń eteginen ustap, táý etkenin kózim kórdi. Keıin «Ybyraı túbegi» atanǵan sol jer elge yrys, bereke, aby­roı-ataq ákeldi. Qazir endi ol alqapqa dıhannyń uly Seıitbek ıe. Qydyr dary­ǵan jerdiń áli de talaı urpaqqa baılyq pen bereke, abyroı men ataq ákeleri sózsiz. Endi ózimniń Jaqaevyma jaqyndaı túseıin. Men Shıelide ósip-ónip, kóktep-kógerip, otba­sylyq, eńbek baqytyn tapqan adammyn. 1983 jyly kúrish oraǵy bastalǵan kezde Shıeli aý­dan­dyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandym. Sodan Ybekeńniń basyna baryp, bas ıip, zııarat jasap, ol kisiniń rýhynyń ruqsatymen kúrishtikke kirip, aýdan basqarýǵa kirisip kettim. Qudaıǵa shúkir, jaman bolǵan joqpyz, kúrish jınaýda birinshi on­kúndiktiń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq týdy jeńip aldyq, odan ári de tabystan tabysqa, abyroı­dan abyroıǵa jalǵasyp kete berdi. 1985 jyly Ybyraı Jaqaevtyń 90 jyldyǵyna arnalǵan memorıaldyq keshenniń qurylysy aıaqtaldy. Alań túgel qorshaldy, jaryqtandyryldy, onda ornalasqan mádenıet úıi kúrdeli jóndeý­den ótkizildi, fontan soǵyldy. Bul alańda Yb­e­keńniń eskertkishi, Uly Otan soǵysynda qaza bolǵandardyń eskertkishi, eńbek ozattarynyń kórnekti taqtasy ornatylǵan. Bul keshen eńbek pen erliktiń sımvoly, paryz ben qaryzdyń, ımandylyqtyń ólshemindeı bolyp, aýdandaǵy qasıetti orynǵa aınaldy. Osy qasıetti jerge árbir ómirge kelgen náreste, árbir jańa otbasy, árbir ju­mys­qa, oqýǵa, otan qorǵaýǵa alǵashqy qa­dam jasaýshy azamat basyn ıip, taǵzym etedi, qadirleıdi, qasterleıdi jaqsy oı oılap, jaqsy tilek tileıdi, osy jerdiń qasıeti men shapaǵatyna senedi, úmit artady. Kelesi jyly Ybekeńniń mýzeıin biti­rip, ony da oblystyq deńgeıde saltanatty túrde ashtyq. Sonymen biz Ybe­keń­­­niń árýaǵy aldyndaǵy sheksiz boryshymyzdyń bir bóligin ótegendeı boldyq. Men óz basym osy Ybekeńdeı uly adam­men jerles, zamandas bolǵanymdy, ol kisiniń kúrishiniń masaǵyn terip, eńbektegi, ómirdegi, ónegesin, batasyn alyp óskenime, keıinirek Ybekeńniń rýhy aldynda atqarylǵan iri, tarıhı, ómirlik jumystardyń basynda, qasynda bolýdy taǵdyrdyń meniń pesheneme jazǵandyǵyna dán rızamyn. Seıilbek ShAÝHAMANOV