Jetisýdyń ajaryn aıshyqtaǵan qurylys

Almaty oblysynda eki jylda 280 nysan boı kóterip, 17 myń 229 adam jumyspen qamtyldy Jetisý jerinde boı kótergen qurylystyń sany da, sapasy da ózge óńirlerden asyp turǵanyn statıstıkalyq málimet rastaıdy. Salystyrmaly túrde alsaq, bir jazda Taldyqorǵandaǵy eki shaǵyn aýdanda 5-9 qabatty turǵyn úıler boı kóterip, paıdalanýǵa berildi. Mektep, balabaqshadan tys qos-qos qabattaryn erte kóktemnen beri kóterip úlgergen Saltanat saraıy, Kórme kesheni sekildi áleýmettik nysandar men aldaǵy aıda alǵashqy qonaqtaryn qabyldaıtyn bes juldyzdy jekemenshik 12 qabatty qonaqúı óz aldyna. Kúni keshe ǵana Elbasy kirip, aralap kórgen Oqýshylar saraıy, kópsalaly aýrýhana jáne Jastar saıabaǵy zamanaýı ozyq úlgi úrdisin pash etip turǵany qandaı tamasha. Bul memlekettik saıasatqa saı áreket ete bilýdi kórsetedi. Sondyqtan qalasynda da, dalasynda da erekshe qarqynmen salynyp, kórgen jannyń kózin toıdyrǵan nysandardy ıgiligine jaratyp otyrǵan halyqtyń qýanyshy sheksiz. Jetisýlyqtar qaladan da, aýyldan da páter kiltin alyp turyp áýelgi kezekte sarabdal saıasatymen osy­naý múmkindikke jol ashyp bergen Elbasyna alǵystaryn arnaýda. Sha­dyman shattyqqa bólengen sol el tola­ıym tabysqa bólenýine sebepshi bolǵan óńir basshysyna degen yqylysyn da irikpeýde. Bul – fakt. Sóz reti kelgende aıta keter jaıt – Jetisý qurylysyna onyń ishinde Taldyqorǵannyń túrlenýine oblys ákimi Amandyq Batalov kóp kúsh-jiger jumsady. Jetisýdyń kindik qalasynyń bas josparyn jasaýdaǵy salmaǵy, yqpaly taǵy bar. Sondyqtan Taldyqorǵan qalasyndaǵy turǵyn úı­ler men áleýmettik jáne taǵy basqa nysandar ár jyldary salynǵanymen birtutastyqty ári ádemilikti saqtap tur. Mysaly, Qaratal shaǵyn aýdanyndaǵy 4, 5, 6, 9, 12 qabatty turǵyn úıler, Tennıs ortalyǵy, Dostyq úıi, Til saraıy, Nazarbaev zııatkerlik mektebi men jataq­hanasy, kópsalaly tórt korpýstan turatyn aýrýhana, perzenthana Qaratal ózenin jaǵalaı jarysa boı túzegen. Gúljıek dep te atalatyn osy jaǵalaýda eresekter men balalardyń erkin serýendep, tynyǵýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Al Qarataldyń ekinshi jaǵalaýyndaǵy Shyǵys shaǵyn aýdany men óndiristik aımaqta, odan árirektegi jeke tulǵalar turǵyzǵan kottedj qalashyǵynda da qurylys qarqyndy júrýde. Tutastaı alǵanda, Taldyqorǵannyń shyǵys sheń­berinen kirgende Qaratal ózeniniń qos jaǵalaýynda turǵyzylǵan ádemi ǵımarattar kóz jaýyn alady. Negizi qandaı da bir nysannyń boı kóterýi ońaı jumys emes. On bes jyldan beri Jetisý jerinde boı túzegen qurylys nysandarynyń jertólesin aıtpaǵanda irgetasy, qabyrǵasy, shatyry, syrtqy boıaýy dep tizbelenetin jumystarynyń jaı-japsaryn kókeıge túıip júrgendikten Taldyqorǵannyń ońtústik-batysynda jańadan salynyp jatqan turǵyn úı keshenin taǵy bir ret araladyq. Avtokólik pen jaıaý júrginshiler joly jaılylyq pen er­kindikti sezdiredi. Almaty – О́skemen kúrejolynan Tal­dy­qorǵan qalasyna kire­­beristegi 12 qabatty qonaqúı qury­lysy aıaqtalýǵa jaqyn qalypty. Aspan tústes záýlim ǵımarat áınegi altyn kún nurymen shaǵylysa jarqyrap tur. О́ńirde 2014 jyly qurylys salasyna barlyǵy 61,674 mlrd teńge bólinip, sol qarajatqa 297 nysan qurylysyn salý josparlanǵan edi. Nátıjesinde 189 nysan sol jyly paıdalanýǵa berilip, 108 nysan kelesi jylǵa ótken-tin. Al 2015 jyly qurylys salasyna bólingen 40,0 mlrd teńgeniń 99,7%-y ıgerilip, belgilengen qurylys nysandary toly­ǵymen paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Atqarylǵan jumys­tyń talapqa saı ekendigi kásibı turǵyda saraptalady. Bul rette Jetisý jerinde salynǵan qurylys sapasyna kepildik berýge bolady. Al Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasy bolsyn dep bekitken Elbasy Jarlyǵy­nan keıin óńir qurylysynyń tizginin Aman­dyq Batalov ustaǵaly sala­daǵy sapa máselesine syn aıtylǵan joq. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degendeı, óńir bas­shysynyń ustanymy osyǵan saıady. Sondaı-aq, Taldyqorǵan qalasynda beıbereket salynǵan qurylysty kezdestire almaısyz. Sonymen, 2014 jyly 40 den­saýlyq saqtaý nysanynyń qurylysy men seısmıkalyq nyǵaıtylýyna res­pýblıkalyq bıýdjetten 4 mlrd 628 mln teńge, jergilikti bıýdjetten 4 mlrd 154 mln teńge bólingen edi. Nátıjesinde Eńbekshiqazaq aýdanynyń Qazaqstan, Táshkensaz, Túrgen, Taýqaraturyq aýyl­darynda, Talǵar aýdanynyń Birlik, Qyzyl tý aýyldarynda, Ile aýdanynyń Jápek, Qosózen, Ekpindi, Pokrovka, Qoıan­qus aýyldarynda, Alakól aýdany­nyń Balapanov, Toqjaılaý aýyldarynda, Jambyl aýdanynyń Degeres, Aqseńgir, Tańbalytas, Yntymaq aýyldarynda, Qaratal aýdanynyń Jańatalap, Kóksý aýdanynyń Musabek aýylynda, Uıǵyr aýdanynyń Suńqar aýylynda barlyǵy 20 dárigerlik ambýlatorııa salynsa, Raıymbek aýdanynyń Kegen aýylynda emhana, Panfılov aýdanynyń Jarkent aýylynda aýrýhana, Taldyqorǵan qala­synda kardıologııalyq ortalyq salynyp, densaýlyq saqtaý nysandaryn seıs­mıkalyq nyǵaıtý jumystary júr­gizildi. Sonymen qatar, 2014 jyly 714,4 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, belgilengen jos­par 106,6 % artyǵymen oryndalýyn halyq qajettiligin óteýdiń bir joly dep túsingen durys. Endi osy málimetti tarata aıtsaq, 51 turǵyn úıden 921 páter paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde 497,3 myń sharshy metr jekemenshik turǵyn úı, 79,8 myń sharshy metr kommersııalyq turǵyn úı boldy. Sóıtip, barlyǵy respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 6449,6 mln teńge bólinip, ıgerildi. «О́ńir­lerdi damytýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes 29,7 myń sharshy metr turǵyn úı, sonymen qatar, «Jetisý» áleýmettik kásipkerlik korporasııasy 4,4 myń sharshy metr, «Samuryq-Qazyna» AQ 170,6 myń sharshy metr turǵyn úı qurylysyn tolyǵymen aıaq­tap, turǵyndarǵa páter kiltterin tabystady. Atalǵan baǵdarlama aıasynda bıyl barlyq qarjylandyrý kózderi arqyly 544,1 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berý qaras­tyrylǵan. Aǵym­daǵy jyly 4 mlrd 376 mln teńge qarjy bólinip, segiz aıda 2319 mln teńge ıgerildi. Bıýdjettik qarajat ese­binen 23,0 myń sharshy metr úı, turǵyndar men memlekettik emes mekemeler esebinen 465,5 myń sharshy metr úı salý josparlanǵan. Al segiz aıda 865,3 myń sharshy metr úı paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar, «Báıterek development» AQ arqyly «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ jelisimen «Nurly Jol» ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasyna sáıkes Taldyqorǵan qalasynyń ońtústik-batys shaǵyn aýdanynda byltyr 290 páter qurylysy bastalǵan bolatyn.  Aýmaǵy 18,1 myń sharshy metr 5 úıdiń qurylysyn da aıaqtaý mejelengen. Aǵymdaǵy jyly 40 nysannyń ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfra­qurylymy júrgizilip, 19 nysan paı­dalanýǵa beriledi. Jalpy bul shaǵyn aýdanda 2012-2016 jyldary quny 9,3 mlrd teńgege baǵalanǵan 103 myń sharshy metrlik 1411 páterdi quraıtyn 21 úı paıdalanýǵa berildi. Qazirgi kezde 825 páterli 7 úıdiń qurylysy júrgizilýde. Almaty oblysynda bıyl úsh aýysymdy jáne apattyq jaǵdaıdaǵy mektep máselesi tolyǵymen sheshiledi. Oǵan negiz bar. О́ńir basshysy ústimizdegi jy­ly Jambyl aýdany, Jańaqurylys aýylynda Abdolla Qarsaqbaev atyndaǵy jańa mekteptiń ashylýyna qatysyp kópshiliktiń qýanyshyn bólisti. «Memleket basshysy «100 naqty qadam» Ult Josparynda bilim berý júıesin jańǵyrtýǵa erekshe kóńil bólgeni málim. Urpaqqa sapaly bilim berip, zamanǵa saı, álemdik básekege qabiletti, talantty jastardy daıyndaý – ortaq mindetimiz. Ol úshin barlyq jaǵdaı jasalatyn bolady. Qazirdiń ózinde oblys bıýdjetiniń úshten bir bóligi bilim berý salasyna jumsalýda. Jańa mektepter salý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý, kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý, oqýlyqtar satyp alý, kompıýterlendirý máseleleri oń sheshimin tabýda. О́ńirde bıyl 9 jańa mektep salynýda, sonyń alǵashqysy tamyzda ashylsa, 4 mektep osy oqý jylynyń alǵashqy aıynda, 4-eýi jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriledi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha bıylǵy jylǵa Ulttyq qor esebinen 27 mektep jáne 3 balabaqsha qurylysyna 24 mlrd 272 mln teńge bólindi», – degen edi Amandyq Batalov osyǵan oraı. Elbasynyń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy aıasynda Almaty oblysynda on mekteptiń qurylys ju­mystary tolyǵymen aıaqtalyp, paı­dalanýǵa berildi. Búgingi kúni 7050 oqýshy sol jańa mektepterde bilim alýda. Mektepterdegi hımııa, fızıka jáne ınformatıka pánderine arnalǵan synyptar jańa jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Sport zaldary qazirgi zamanǵa saı sporttyq quraldarmen jasaqtalǵan. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde byltyr 15 dárigerlik ambýlatorııa men feld­sherlik-akýsherlik pýnkt qurylysyna respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 3 mlrd 034 mln teńge bólinip, ıgeril­di. Baǵdarlama aıasynda 548 adam jumyspen qamtyldy. Jalpy, Almaty oblysynda 350 dárigerlik ambýlatorııa, 40 densaýlyq saqtaý nysany paıdalanýǵa berilgen. Qoryta aıtqanda, bul derekter Jeti­sý­dyń qalasynda da, dalasynda da sońǵy eki jylda qarqyn alǵan qurylysty rastaıdy. Eń bastysy, Elbasy da, el de Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń tól mindetin kemshiliksiz derlik atqaryp otyrǵanyna rıza. Al el alǵysyna kelsek, taıaýda ǵana Raıymbek aýdany, Narynqol aýylynan 87 jastaǵy Taýtaı Esteýsizov degen qarııa telefon soǵyp, tasada qalyp bara jatqan Narynqolǵa oblys ákiminiń jaqsy kóńil bólip otyrǵanyn tizbelep bergende «áp, bárekeldi!» dep biz de qýandyq. Narynqol aýylynyń turǵyndaryn sapaly aýyzsýmen qamtý maqsatynda 2014 jyly jalpy quny 938,6 mln teńgege sýmen jabdyqtaý júıeleriniń qurylysy jáne qaıta jańǵyrtý jobasy iske asyryla bastaǵan edi. Bıyl qurylys-montaj jumystaryn aıaqtaýǵa respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten 382,6 mln teńge bólinip, ıgerilýde. Bul jobada 34 shaqyrym aýyl ishi sý jelilerin qaıta jańǵyrtý, tutynýdy júıege qosý úshin 341 qudyq ornatý, taǵy basqa nysandardy turǵyzý uıǵarylǵan. Kelisimshart boıynsha jumystardy aıaqtaý merzimi bıylǵy qarasha aıyna josparlanǵan. Iá, Jetisý jerinde jan jadyratyp, kóńil qýantatyn jumystar atqarylý ústinde. Onyń bári el ıgiligine arnalǵan. Osyǵan oraı oblys ákiminiń orynbasary Ǵalymjan Ábdi­raıymov­pen áńgimelesýdiń reti túsken edi. – Ǵalymjan Raıyluly, kásibı maman retinde Jetisý jerinde jedel qarqyn alǵan qurylys jóninde aıtyp berseńiz. – Árıne, aldymen tapsyrylǵan ju­mysty jete túsinip, jaýapkershilikpen atqara bilý kerek. Biz tól mindetimizdi kemshiliksiz atqarý úshin qoldan kel­genniń bárin jasaımyz. Maman qurylys­shylarmen jıi kezdesip, jumys barysyn keńinen talqylaımyz. Kemshilik boldyrmaýdyń jolyn anyqtap, soǵan sáıkes nysan qurylysyn sapaly etip salýdy basty maqsat tutamyz. Jumys qar­qy­nyn arttyrý máselesi qashanda kún tártibinen túspeıdi. Tapsyrylǵan mindetti merziminde oryndaý árbir qurylysshynyń qaǵıdasyna aınalǵan. Eń bastysy bizdiń atqarǵan jumys jónindegi esebimizdi oblys basshysy muqııat tyńdaıdy. Arasynda ýaqyt taýyp álgi qurylys nysanyna ózi baryp kóredi. Kemshin tustary bolsa tıisti talap qoıyp, ýaqtyly oryndalýyn baqylaýǵa alady. Nátıjesinde jumystyń qarqyny da, sapasy da artady. Kemshilik ataýlyǵa keńshilik berilmeıdi. – Kórikti qurylys kópshiliktiń kózaıymy emes pe. Bul týraly ne deısiz? – Taldyqorǵanda tórt korpýs­tan turatyn kópsalaly aýrýhana qury­­ly­synyń jertólesinen bastap qa­byr­ǵasyn qalap, shatyryn jaýyp paı­dalanýǵa ótkizýge deıingi jumystyń basy-qasynda júrdim. Negizgi baqylaý júktelgendikten jaýapkershiligi de zor boldy. Qurylys jumystary aıaq­talǵanda syrtyn qońyrqaı túspen boıap úlgeripti. Kóńilime jaqpady. Sodan Amandyq Ǵabbasuly keldi. Birden syrtqy boıaýdy unatpaı: «Bul – aýrýhana. Munda adamdar emdelý úshin jabyrqaý kóńilmen kelgende jandaryn serpilter ashyq tústi ǵımaratqa kirse, tyńaıyp, kóterilip qalýy kerek. Bile-bilseńizder, bul – birinshi em», – dep kópsalaly jańa aýrýhananyń tórt korpýsyn da sarǵysh túske, joǵary beldeýin kúlgin túske boıatqyzdy. Bul eki tús úılesip kórikti ári kórgen jan­nyń kóńilin jadyratar kórinis berip tur. Osy aýrýhananyń qatarynda budan kóp jyl buryn sa­lynǵan qos korpýsty perzenthanany da dál osyndaı túspen boıatyp, shatyryn aýystyryp edik, ol ǵımarat ta jańaryp, jaınap shyǵa keldi. Mundaı mysaldardy Jetisýdyń ózge qalalary men aýyldarynan da kóptep kezdestirýge bolady. Jalpy,  Jetisý óńiri ekono­mıkalyq jáne ekonomıkalyq-mádenı damýdyń dańǵyl jolyna túsip, órkendi isterdi órletýge jumylǵan. Qalasy men dalasy qyzý tirlikke toly. Iá, rasynda da onyń bári el ıgiligine arnalǵan. Al mundaı umtylys bolashaqqa degen senimdilikti nyǵaıtyp, yrys-berekeni molaıtýǵa berik negiz qalaıtyny sózsiz. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy