kómir kenishterinen ekologııalyq zardap shegip otyr
Aýdanǵa saparymyzdy biz bul joly Birlik aýylyna arnadyq. О́ıtkeni, oblys ortalyǵyna kelgen saıyn tilshiler qosynyna da esik qaǵyp, buıymtaılaryn aıtyp ketetin aýyl turǵyndarynyń biraz ótinish-renishteri jınalyp qalǵandaı edi. Bir kúnde baryp kele qoıatyndaı jer emes, shalǵaıdaǵy aýylǵa jetkenshe, ómiri jóndelip bitpeıtin Baıanaýyldyń respýblıkalyq mańyzy bar jolyna túsip «aınalyp ótý» belgisimen «aınalyp» biraz júrdik. Aıdalany qazyp, burq-burq shańdatyp jatqan kómir kenishteri de kórindi.
Qazaqtar buryn Maıkóbe degen qońyr kómir alabyn Sarykól, Shóptikól, Taldykól, Tasqudyq jáne Tamdy dep atapty. Osy jerdegi Shaqshan bolystyǵyna Maıkóbeniń baılyǵy qaraǵany ǵoı. Sonaý 1825 jyldary Maıkóbeniń kómiriniń ıisin sezip, aǵylshyn kapıtalısteri de jetken. Endi, mine, Maıkóbe ken ornyn bul kúnderi ekige bólip kómir qazyp otyrǵan kásiporyndardyń biri – Taldykól, Sarykól kenishteri. Álgi bizge kelip aryz-shaǵym aıtatyn aýyldyqtardyń deni osy kenishter mańaıynda turady. Aýyldyń da joly qaıbir ońyp tur deısiń. Ákimder qaıda qaraǵan, endi qashan jóndeler eken dep oılaısyń. Jolsyz, sýsyz ómirge úırengen, bárine de tózimdilikpen shydaıtyn aýyl turǵyndaryna janyń ashıdy. Júdeý kórinis, qulaǵan úıler de az emes eken.
Al kirpish zaýytyn ashyp, aýyl turǵyndaryna jumys beremin dep júrgen Erlan Jákeevtiń shaǵyn kásipornynyń qaradaı talan-tarajǵa túsken jaǵdaıyn Birlik aýylynyń ǵana turǵyndary emes, búkil oblys biler. Kásipker shyndyq izdep shyryldaýmen, áli sottasýmen, kinálilerdi jaýapqa tartqyza almaı áýrelenip júr.
Bul istiń artynda kimder tur ózi, reıderler degen adamdar ma, deıdi aýyl turǵyndary ózińe suraq qoıyp. Úkimet aýylǵa jumys ber, shaǵyn kásiporyndar salyńdar dep jatyr. Birliktegi kirpish zaýyty qashan jumys bastaıdy dep aýyl kútip otyr. Al kirpish qazir suranysqa ıe, aýylǵa jumys kerek, deıdi aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qarjaýbaı Qaıyrbaev.
Aýyl ákimi Suńqar Ahanovty kórgenimiz joq, Baıanaýylda jınalysta júr dedi, bul jumysty qolǵa alǵanyna bir jyl ǵana bolypty. Jalpy, aıtýlarynsha, Birlik jáne Aqmektep bólimshesin qosqanda eki aýylda barlyǵy myńǵa jýyq adam qalypty. Osy myńnyń 475-i irgedegi Maıkóbe, Sarykól kómir kenishterinde eńbek etýde. Aýyldaǵy kóńil qýantar jaqsy bir jańalyq osy. Eń bastysy, jumys bar. Qysqy kómirlerin túsirip beredi. Qytaıdan Nábıden Jarman degen kisiniń otbasy kóship kelipti. Elge oralǵan aǵaıyndarymyzdyń kópshiligi Bozshakólde, Ekibastuz, Aqsýda, Maıqaıyńdaǵy óndiris oryndarynda eńbek etip júrgenin bilemiz. Nábıden de ken ornynda jumys isteıdi. О́zderi kelgen Qytaı jaǵynda mal baǵyp qana qoımaı, ken oryndarynda da jumys jasap, mamandanǵan kórinedi.
Al baıaǵyda kelgen ózge ult ókilderinen aýylda erli-zaıypty Nıkolaı men Evdokııa Mesherıakovtar qalypty, Grıgorıı Lýpanchýk, Anatolıı Chemanın, Natalıa Dementeva, Nına Boıarchýk, Lıýdmıla Kasıanova sekildi orys, ýkraındar, Veronıka Vıtalaım degen moldavan, bashqurt Temirbolat Aznabaevtardyń otbasylary da tatý-tátti ómir súrip, Baıanaýyldyń qazaqtaryndaı bolyp ketipti.
Birlikte «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» ıeleri atanǵan 36 ana turady eken. Bul da kóńil qýantty. Kelesi qýanysh: aýyl mektebinde 150 oqýshy bilim alady. Jańa oqý jyly bastalyp, jóndeý, ákteý, syrlaý jumystary júrgizilgen mektepteri jarqyrap, jaınap tur. Synyptary keń, tap-taza. Aýyl balalarynyń oqyp-bilim alýlaryna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aýlasynda jasandy jasyl tósenishteri bar sport alańy bar. Birliktiń mektebi óńirdegi «Úzdik aýyl mektebi» qataryna alynyp, oqý-bilim salasyndaǵy jetistikterimen alda keledi.
– Bıyl ótken Olımpıada balalardy jigerlendirdi. Qazir kúres, dzıýdo túrlerinen bári de mekteptiń sport zalyna jattyǵýǵa asyǵady, – dep jatyr bizge deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi, jattyqtyrýshy Meıram Qojanov.
Jap-jaqsy mádenıet úıleri de bar eken. О́kinishke qaraı, Birliktegi mádenıet úıinde óner adamdary emes, 3 eden sypyrýshy, eki kúzetshi, bir dırektor jumys isteıtini qyzyq kórindi. Ekinshi qabatynda aýyl toı ótkizedi. Sonda mádenıet úıinen eńbekaqy alatyn 3 eden sypyrýshy toıdan keıingi qoqysty jınaý úshin alynǵan ba?.. Aýyl keshi kóńildi dep mádenıet úıin án men kúıge toltyrýdyń ornyna, aýdandyq mádenıet bólimi ony aýylda bar dep málimet berý úshin ustap otyrǵan sııaqty. Áıtpese, dırektory Baýyrjan Jaqypov mýzyka kolledjin bitirgen, ónerli jigit eken. Taǵy bir qyzyǵy, mádenıet úıiniń mýzyka aspaptaryn, keıbir qural-jabdyqtaryn sharýa qojalyǵynyń basshysy, ákesi Jylqybaı satyp áperipti.
Endigi másele – jer. Barlyq aýyldardaǵydaı, aýyl mańyndaǵy jaıylymdyq jerdiń jaǵdaıy Birliktiń de turǵyndaryn tolǵantady eken. Buryndary aýyldyń janynan jer satyp alǵandar da bar kórinedi. Qazir jer alaıyn, ıgereıin dese, bos jer joq degen jaýap alady. Al aýyl aımaǵy bos. Ákimdik qyzmetkerleri qansha bos jatqan jer bar ekenin, jermen ne isteý kerektigi, jalpy, jer jaǵdaıy týraly eshteńe aıta almady. Eki aýylda 39 sharýa qojalyǵy tirkelipti. Aýylǵa, mektepke kómektesetinderi «Májıt», «Dılnaz», «Tuz», «Botagóz» degen sharýa qojalyqtary, biri mekteptegi sport zalyna qazaqsha kúres alańyn, ekinshileri taǵzym eskertkishin ashýǵa qoldaý kórsetipti. Ár úı qoı, jylqy, sıyr ustap, qus ósiretindikten aýyl dastarqany baı, turmystary baqýatty.
Aýyl turǵyndaryn qatty alańdatyp otyrǵan basty másele – ekologııa, qorshaǵan ortanyń shańnyń ishinde qalýy. О́ıtkeni, kenishter jaqyn.
– Qazir meniń bir túsinbeıtinim, aqshasy barlardyń bári jerdi qazyp, kómir shyǵaratyn bolyp aldy. Bularǵa bir tyıym, tekseris degen bola ma, joq pa? Kúl, shań, topyraqtyń astynda qashanǵy otyramyz osylaı?! Sarykól kenishi bizdiń aýyldyń aýmaǵynda ornalasqan soń, kenishter bizge esep berip otyrýlary kerek. Qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý kerek. Bular sonda salyqty qalaı tóleıdi? Sarykól degen kólimiz de bar, obal, quryp kete me dep qorqamyz. Kıe, qasıetten qoryqpaı ma bular? – dedi Qarjaýbaı aǵamyz renishpen.
Biz Sarykól, Taldykól, Maıkóbe kenishteriniń aýyl turǵyndarymen ótkizgen qoǵamdyq tyńdaýlaryn Baıanaýyl aýdany ákimdiginiń saıtynan izdep kórgen edik. Taqyryby jazylyp turǵany bolmasa, sheshimder, mindettemelerdi oryndaý týraly eshteńe jazylmapty.
Oblys prokýrorlary bıyl «Maıkýben Vest» JShS kómir óndiretin kásipornyna tabıǵatty qorǵaý zańyn buzǵany úshin 5,6 mıllıon teńge aıyppul salǵanyn arnaıy habarlady. Kásiporynnyń qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndy tastaýǵa ruqsat beretin qujattarsyz jumys istep kelgeni anyqtaldy. Sondyqtan, mundaı tekserýler basqa kenishterge de júrgizilýi qajet.
Kásiporyndar Elbasy jıi aıtatyn máseleniń biri – bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine asa mán bere qoımaıtyndaı. Árıne, kásiporyndardyń el ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesteri de bar, adamdardy jumyspen, óńirlerdi kómirmen qamtamasyz etip otyr. Biraq, aýyl halqyn, eń bastysy, ózderi ómir súrip otyrǵan qorshaǵan ortanyń tazalyǵy, ekologııa máselesi alańdatady. Aýyldyqtar bul jerde qalaı ómir súrip, tirshilik jasaýda dep qaıran qalasyń.
Biz eshkimdi «deldal», «alypsatar» dep qaralaı almaımyz. Biraq turmysy júdeý aýyldarǵa túsinistik tanytyp, janashyrlyq jasaǵanymyz durys. Aýyl turǵyndaryna jumys berdik dep eseptesip, kerisinshe, qorshaǵan ortaǵa, turǵyndardyń densaýlyqtaryna zııan keltirýge bolmas. Shań men tútinge qarsy paıdalanylatyn óndiristik tehnologııany qoldaný basty shart bolýy kerek.
Qazir oblys ákimi Bolat Baqaýov aýyldardyń jaǵdaıymen ózi jeke tanysyp, eldi mekenderdi aralap turady. Olaı bolsa, biz aıtqan máseleler óńir basshysynyń da nazaryna iliger degen úmittemiz.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
kómir kenishterinen ekologııalyq zardap shegip otyr
Aýdanǵa saparymyzdy biz bul joly Birlik aýylyna arnadyq. О́ıtkeni, oblys ortalyǵyna kelgen saıyn tilshiler qosynyna da esik qaǵyp, buıymtaılaryn aıtyp ketetin aýyl turǵyndarynyń biraz ótinish-renishteri jınalyp qalǵandaı edi. Bir kúnde baryp kele qoıatyndaı jer emes, shalǵaıdaǵy aýylǵa jetkenshe, ómiri jóndelip bitpeıtin Baıanaýyldyń respýblıkalyq mańyzy bar jolyna túsip «aınalyp ótý» belgisimen «aınalyp» biraz júrdik. Aıdalany qazyp, burq-burq shańdatyp jatqan kómir kenishteri de kórindi.
Qazaqtar buryn Maıkóbe degen qońyr kómir alabyn Sarykól, Shóptikól, Taldykól, Tasqudyq jáne Tamdy dep atapty. Osy jerdegi Shaqshan bolystyǵyna Maıkóbeniń baılyǵy qaraǵany ǵoı. Sonaý 1825 jyldary Maıkóbeniń kómiriniń ıisin sezip, aǵylshyn kapıtalısteri de jetken. Endi, mine, Maıkóbe ken ornyn bul kúnderi ekige bólip kómir qazyp otyrǵan kásiporyndardyń biri – Taldykól, Sarykól kenishteri. Álgi bizge kelip aryz-shaǵym aıtatyn aýyldyqtardyń deni osy kenishter mańaıynda turady. Aýyldyń da joly qaıbir ońyp tur deısiń. Ákimder qaıda qaraǵan, endi qashan jóndeler eken dep oılaısyń. Jolsyz, sýsyz ómirge úırengen, bárine de tózimdilikpen shydaıtyn aýyl turǵyndaryna janyń ashıdy. Júdeý kórinis, qulaǵan úıler de az emes eken.
Al kirpish zaýytyn ashyp, aýyl turǵyndaryna jumys beremin dep júrgen Erlan Jákeevtiń shaǵyn kásipornynyń qaradaı talan-tarajǵa túsken jaǵdaıyn Birlik aýylynyń ǵana turǵyndary emes, búkil oblys biler. Kásipker shyndyq izdep shyryldaýmen, áli sottasýmen, kinálilerdi jaýapqa tartqyza almaı áýrelenip júr.
Bul istiń artynda kimder tur ózi, reıderler degen adamdar ma, deıdi aýyl turǵyndary ózińe suraq qoıyp. Úkimet aýylǵa jumys ber, shaǵyn kásiporyndar salyńdar dep jatyr. Birliktegi kirpish zaýyty qashan jumys bastaıdy dep aýyl kútip otyr. Al kirpish qazir suranysqa ıe, aýylǵa jumys kerek, deıdi aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qarjaýbaı Qaıyrbaev.
Aýyl ákimi Suńqar Ahanovty kórgenimiz joq, Baıanaýylda jınalysta júr dedi, bul jumysty qolǵa alǵanyna bir jyl ǵana bolypty. Jalpy, aıtýlarynsha, Birlik jáne Aqmektep bólimshesin qosqanda eki aýylda barlyǵy myńǵa jýyq adam qalypty. Osy myńnyń 475-i irgedegi Maıkóbe, Sarykól kómir kenishterinde eńbek etýde. Aýyldaǵy kóńil qýantar jaqsy bir jańalyq osy. Eń bastysy, jumys bar. Qysqy kómirlerin túsirip beredi. Qytaıdan Nábıden Jarman degen kisiniń otbasy kóship kelipti. Elge oralǵan aǵaıyndarymyzdyń kópshiligi Bozshakólde, Ekibastuz, Aqsýda, Maıqaıyńdaǵy óndiris oryndarynda eńbek etip júrgenin bilemiz. Nábıden de ken ornynda jumys isteıdi. О́zderi kelgen Qytaı jaǵynda mal baǵyp qana qoımaı, ken oryndarynda da jumys jasap, mamandanǵan kórinedi.
Al baıaǵyda kelgen ózge ult ókilderinen aýylda erli-zaıypty Nıkolaı men Evdokııa Mesherıakovtar qalypty, Grıgorıı Lýpanchýk, Anatolıı Chemanın, Natalıa Dementeva, Nına Boıarchýk, Lıýdmıla Kasıanova sekildi orys, ýkraındar, Veronıka Vıtalaım degen moldavan, bashqurt Temirbolat Aznabaevtardyń otbasylary da tatý-tátti ómir súrip, Baıanaýyldyń qazaqtaryndaı bolyp ketipti.
Birlikte «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» ıeleri atanǵan 36 ana turady eken. Bul da kóńil qýantty. Kelesi qýanysh: aýyl mektebinde 150 oqýshy bilim alady. Jańa oqý jyly bastalyp, jóndeý, ákteý, syrlaý jumystary júrgizilgen mektepteri jarqyrap, jaınap tur. Synyptary keń, tap-taza. Aýyl balalarynyń oqyp-bilim alýlaryna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aýlasynda jasandy jasyl tósenishteri bar sport alańy bar. Birliktiń mektebi óńirdegi «Úzdik aýyl mektebi» qataryna alynyp, oqý-bilim salasyndaǵy jetistikterimen alda keledi.
– Bıyl ótken Olımpıada balalardy jigerlendirdi. Qazir kúres, dzıýdo túrlerinen bári de mekteptiń sport zalyna jattyǵýǵa asyǵady, – dep jatyr bizge deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi, jattyqtyrýshy Meıram Qojanov.
Jap-jaqsy mádenıet úıleri de bar eken. О́kinishke qaraı, Birliktegi mádenıet úıinde óner adamdary emes, 3 eden sypyrýshy, eki kúzetshi, bir dırektor jumys isteıtini qyzyq kórindi. Ekinshi qabatynda aýyl toı ótkizedi. Sonda mádenıet úıinen eńbekaqy alatyn 3 eden sypyrýshy toıdan keıingi qoqysty jınaý úshin alynǵan ba?.. Aýyl keshi kóńildi dep mádenıet úıin án men kúıge toltyrýdyń ornyna, aýdandyq mádenıet bólimi ony aýylda bar dep málimet berý úshin ustap otyrǵan sııaqty. Áıtpese, dırektory Baýyrjan Jaqypov mýzyka kolledjin bitirgen, ónerli jigit eken. Taǵy bir qyzyǵy, mádenıet úıiniń mýzyka aspaptaryn, keıbir qural-jabdyqtaryn sharýa qojalyǵynyń basshysy, ákesi Jylqybaı satyp áperipti.
Endigi másele – jer. Barlyq aýyldardaǵydaı, aýyl mańyndaǵy jaıylymdyq jerdiń jaǵdaıy Birliktiń de turǵyndaryn tolǵantady eken. Buryndary aýyldyń janynan jer satyp alǵandar da bar kórinedi. Qazir jer alaıyn, ıgereıin dese, bos jer joq degen jaýap alady. Al aýyl aımaǵy bos. Ákimdik qyzmetkerleri qansha bos jatqan jer bar ekenin, jermen ne isteý kerektigi, jalpy, jer jaǵdaıy týraly eshteńe aıta almady. Eki aýylda 39 sharýa qojalyǵy tirkelipti. Aýylǵa, mektepke kómektesetinderi «Májıt», «Dılnaz», «Tuz», «Botagóz» degen sharýa qojalyqtary, biri mekteptegi sport zalyna qazaqsha kúres alańyn, ekinshileri taǵzym eskertkishin ashýǵa qoldaý kórsetipti. Ár úı qoı, jylqy, sıyr ustap, qus ósiretindikten aýyl dastarqany baı, turmystary baqýatty.
Aýyl turǵyndaryn qatty alańdatyp otyrǵan basty másele – ekologııa, qorshaǵan ortanyń shańnyń ishinde qalýy. О́ıtkeni, kenishter jaqyn.
– Qazir meniń bir túsinbeıtinim, aqshasy barlardyń bári jerdi qazyp, kómir shyǵaratyn bolyp aldy. Bularǵa bir tyıym, tekseris degen bola ma, joq pa? Kúl, shań, topyraqtyń astynda qashanǵy otyramyz osylaı?! Sarykól kenishi bizdiń aýyldyń aýmaǵynda ornalasqan soń, kenishter bizge esep berip otyrýlary kerek. Qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý kerek. Bular sonda salyqty qalaı tóleıdi? Sarykól degen kólimiz de bar, obal, quryp kete me dep qorqamyz. Kıe, qasıetten qoryqpaı ma bular? – dedi Qarjaýbaı aǵamyz renishpen.
Biz Sarykól, Taldykól, Maıkóbe kenishteriniń aýyl turǵyndarymen ótkizgen qoǵamdyq tyńdaýlaryn Baıanaýyl aýdany ákimdiginiń saıtynan izdep kórgen edik. Taqyryby jazylyp turǵany bolmasa, sheshimder, mindettemelerdi oryndaý týraly eshteńe jazylmapty.
Oblys prokýrorlary bıyl «Maıkýben Vest» JShS kómir óndiretin kásipornyna tabıǵatty qorǵaý zańyn buzǵany úshin 5,6 mıllıon teńge aıyppul salǵanyn arnaıy habarlady. Kásiporynnyń qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndy tastaýǵa ruqsat beretin qujattarsyz jumys istep kelgeni anyqtaldy. Sondyqtan, mundaı tekserýler basqa kenishterge de júrgizilýi qajet.
Kásiporyndar Elbasy jıi aıtatyn máseleniń biri – bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine asa mán bere qoımaıtyndaı. Árıne, kásiporyndardyń el ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesteri de bar, adamdardy jumyspen, óńirlerdi kómirmen qamtamasyz etip otyr. Biraq, aýyl halqyn, eń bastysy, ózderi ómir súrip otyrǵan qorshaǵan ortanyń tazalyǵy, ekologııa máselesi alańdatady. Aýyldyqtar bul jerde qalaı ómir súrip, tirshilik jasaýda dep qaıran qalasyń.
Biz eshkimdi «deldal», «alypsatar» dep qaralaı almaımyz. Biraq turmysy júdeý aýyldarǵa túsinistik tanytyp, janashyrlyq jasaǵanymyz durys. Aýyl turǵyndaryna jumys berdik dep eseptesip, kerisinshe, qorshaǵan ortaǵa, turǵyndardyń densaýlyqtaryna zııan keltirýge bolmas. Shań men tútinge qarsy paıdalanylatyn óndiristik tehnologııany qoldaný basty shart bolýy kerek.
Qazir oblys ákimi Bolat Baqaýov aýyldardyń jaǵdaıymen ózi jeke tanysyp, eldi mekenderdi aralap turady. Olaı bolsa, biz aıtqan máseleler óńir basshysynyń da nazaryna iliger degen úmittemiz.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
Sońǵy jańalyqtar
Shavkat Mırzııoev Qasym-Jomart Toqaevqa birqatar tarıhı qujatty tapsyrdy
Prezıdent • Keshe
Memleket basshysy men О́zbekstan Prezıdenti beıresmı kezdesý ótkizdi
Prezıdent • Keshe
Qazaqstanda negizgi UBT-ǵa tirkelý bastalady
Bilim • Keshe
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev О́zbekstanǵa jumys saparymen bardy
Prezıdent • Keshe
Memleket basshysy belgili ǵalymdardy marapattady
Prezıdent • Keshe
«Ustaz-bloger» Nurjan Smaǵulov jaýapkershilikke tartyldy
Qoǵam • Keshe
Búgin elimizdiń alty qalasynda aýa sapasy nasharlaıdy
Aýa raıy • Keshe
Almatyda ǵalymdar marapattaldy
Ǵylym • Keshe
