Sıngapýr syry

Qyrkúıektiń ortasynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basqarýshysy Qaırat Kelimbetov bastaǵan ortalyq qyzmetkerleri tájir­ıbe alý maqsatynda Sıngapýr Respýb­lıkasyna barǵan bolatyn. Qarjy salasyn damytý tetikterinen ha­bardar etken Lı Kýan Iý mekte­bindegi semınarǵa qatysyp ári Sınga­pýr­dyń qarjy-ekonomıka salasyna jaýap­ty vedomstvolaryndaǵy kezdesý­lerden keıin shaǵyn ǵana eldiń qaryshty qadamdaryna qatysty oıǵa túıgenderimizben bólisýdi jón kórdik. Sıngapýr – álemdegi asa iri qarjylyq hab. Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy alpaýyt kompanııalar men aýqatty azamattar qarjylaryn Sıngapýrde ornalasqan qarjy qurylymdarynda saqtaǵandy jón kóredi. Jeri jetispegendikten, kórshilerinen qum ákelip, teńiz jaǵalaýyn qurǵatý arqyly aýmaǵyn arttyryp otyrǵan osy bir aral-memleketten óz keńselerin ashýǵa álemdik myqty qarjy konglomerattary asa múddeli. Qarjy salasynyń ǵana emes, ózge de salalardaǵy talantty azamattar Sıngapýrden jumys tapqandy jarty baqyt sezinedi. Qazirgi kúni Sıngapýrdyń qarjy salasy IJО́-niń 12 paıyzyn berip otyr. Qazaqstanda bul kórsetkish shamamen 3 paıyzǵa teń. Kóńilge jaqqan alǵashqy jaıt – memlekettik organdardyń asa úılesimdi qımyly boldy. Birinshi kezekte – memlekettik múdde. Sıngapýrdyń ulttyq banki ispettes organ Aqsha-nesıe basqarmasy, ol sonymen qatar, qadaǵalaýshy fýnksııalarymen jáne qarjy ortalyǵyn damytý qyzmetimen de aınalysady. Osy basqarma jańa qurylǵan kezde, ıaǵnı 45 jyl buryn, ári álemdegi iri «qarjylyq hab» atanýǵa degen maqsatyn belgilegen kezde kelesi organ – Ekonomıkalyq damý agenttigi (jahandyq bıznes-ortalyq retinde eldiń pozısııasyn nyǵaıtýǵa arnalǵan josparlaý men strategııalardy iske asyrý jónindegi úkimettik uıym, AQSh pen Batys Eýropada jáne Azııada Sıngapýrdi iri korporasııalar úshin arzan óndiristik bazalar quratyn alań retinde usynatyn ókildikteri bar) qarjy ortalyǵyna kelýi tıis iri kompanııalardy Sıngapýrǵa shaqyrýǵa jáne iri kompanııalardyń shtab-páterlerin Sıngapýrden ashýǵa úgitteýge barynsha den qoıǵan. «Negizgi maqsat – Sıngapýrdy jaıly, qolaıly, ınvestısııany ákelýge jáne saqtaýǵa tartymdy memleket etý ıdeıasymen baılanysty boldy», deıdi osy agenttiktiń tóraǵasy Be Sýan Djın. Ol qazirgi kúni Sıngapýrdyń maqtana alatyn nemese úlgi ete alatyn negizgi tórt baǵytyn atap kórsetti. Birinshiden, Sıngapýr – Ońtústik Azııanyń kapıtal naryǵyna aınalǵan. Ekinshiden, aımaqtaǵy ál-aýqatty basqarý menedjmentin qalyptastyrǵan. Úshinshiden, aktıvterdi basqaratyn ortalyqqa aınalǵan. Tórtinshiden, qarjy ınstıtýt­tarynyń bıznes ortalyǵy degen atty senimdi túrde ıemdengen. Aıta ketý kerek, «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń alǵa qoıǵan maqsaty da osy baǵyttarmen úndes. 5,5 mln halqy bar Sıngapýrde 200 myńnan astam azamat qarjy salasynda qyzmet etedi. 500 basqarýshy kompanııa quny 1 trln AQSh dollarynan astam aktıvterdi basqarady.1200 qarjy ınstıtýty bar. Áıgili «Fortune-500» tizimine engen kompanııalardyń 300-i Sıngapýrde jumys isteıdi. Alaıda, Sıngapýrdyń qarjy ortalyǵyna tirkelý aýzyn aıǵa bilegen álemdik qarjy ınstıtýttary úshin ońaı sharýa bolmaǵan. Sıngapýrdyń qarjy rettegishi kez kelgen qarjy ınstıtýty týraly aqparatty táptishtep tekserýimen, yqtımal qaýip-qaterden saqtanýdy jón kórýimen belgili organ. Sońǵy jyldary ǵana qarjy salasynda beıtaraptandyrý úderisin bastaýdy jón dep taýypty. Sol kezde de Ekonomıkalyq damý agenttigi sol baǵytta qolǵabys etýmen aınalysqan. Kelesi oıǵa túıgen dúnıe árıne, Sıngapýrdyń «ekonomıkalyq arhıtek­torlarynyń» úlesi. Bul mysaldy kel­tirý arqyly biz memleketshildik, úılesimdilik sekildi faktorlardy alǵa qoıýdy jón dep taptyq, óıtkeni, ıdeıanyń kópshilikke jetip, ony qabyldap, oǵan senip, ony júzege asyrǵan kezde ǵana áseri myqty bolady emes pe. «Temasek» kompanııasynyń bas at­qarýshy dırektory Lı Teng Kıat­pen kezdesý kezinde «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń delegasııasyna Sıngapýr jetistiginiń negizgi erekshelikteri týraly aıtyldy. «Asa úlken ról osy qarjy salasyn jańadan qurý kezeńimen baılanysty boldy», degen ol, osy salanyń alǵashqy kósh­bas­shylary, «ekonomıkalyq arhıtektor» degen atqa ıe Ho Sýı Sen men Go Keng Sýııdi erekshe atady De­mek, al­ǵysharttardy aıqyndaıtyn adam­dar­dyń róli joǵary bolyp otyr. Kelesi kezekte Sıngapýrdyń sáttiligi aıtylady, árıne, geografııalyq ornalasýy, aǵylshyndardan muraǵa qalǵan aǵylshyn zańdylyǵy sekildi jaǵdaılar da aıtylmaı qalmady. «Temasek» kom­panııasy bizdiń «Samuryq-Qazy­naǵa» uqsas. Durysyn aıtqanda, «Samu­ryq-Qazyna» osy Temasektiń úlgisin alǵan. 1974 jyly qurylǵan ulttyq ál-aýqat qory, Sıngapýrdyń iri hol­dıngi, ekonomıkanyń kóptegen sektor­laryn­daǵy kompanııalarǵa ıelik etedi jáne olardy basqarady. Qazirgi aktıvteriniń quny 180 mlrd AQSh dollaryna teń. Geografııalyq ornalasýy – shyn­dyǵynda da eldiń sáttiligin aıqyndaǵan faktor. Sıngapýrdyń Úndistan, In­donezııa, Qytaı sekildi iri memleketterden asa alys emestigi, buǵan qosa bul eldiń aǵylshyn kommersııalyq zańdylyǵy boıynsha jumys isteýi ınvestorlardyń senimine ıe bolýyna mol áser etken. Buǵan qosa Gonkongpen qatarlasyp Qytaı sekildi alyp ekonomıkanyń navıgatoryna aınalǵan. Qor bırjasyn damytýǵa da osy geografııalyq ahýaly oń yqpal etken. Qor bırjasy, salys­tyrmaly túrde, jas. Bırjalardyń birigýinen paıda bolǵan, ıaǵnı osydan 17 jyl buryn ǵana qurylǵan Sıngapýr qor bırjasynda tirkelgen kompanııalardyń sany 800-den asady. Olardyń 40%-y elden tysqaryda ornalasqan. Bul qor bırjasynyń bir memlekettiki nemese aımaqtiki ǵana emes, ǵalamdyq ekendiginen habar beretin jaıt. Sıngapýrden úlgi alar taǵy bir mańyzdy jaıt – eldiń talanttardy tarta bilýi. Sıngapýrdy – «talanttardy tartýdan aldyna jan salmaıtyn elderdiń» qataryna qossaq, artyq etpes. Biz qatysqan 20-ǵa jýyq kezdesýde mınıstrleri, ulttyq bank tóraǵalary, holdıng basshylary, bıznes ókilderi, qaı-qaısysy bolmasyn «Biz myqty ýnıversıtetterdi Sıngapýrdan bólimin ashýǵa shaqyrdyq, myqty stýdentterdi jan-jaqtan tartýǵa kóńil bóldik, talantty qyzmetkerlerdiń Sıngapýrǵa kelip jumys isteýine jaǵdaı jasadyq», degen pikirdi aıtýmen boldy. Eger qarjy salasynda 200 myńnan astam qyzmet etetin bolsa, sonyń basym bóligi ekspattar eken. Ásirese, 2008 jylǵy ǵalamdyq qarjy daǵdarysy kezinde Eýropa, AQSh qarjy rynoktary zardap shekken ýaqytta Sıngapýrde «ekspattar nópiri» oryn alǵan. Aıta keterligi, Sıngapýr táýelsizdik alǵan 50 jyl ishinde álemde qansha qarjy daǵdarysy oryn alǵanymen, olardyń osy aral-memlekettiń ósimine áseri bolmaǵan. Myqty kadrlardy óz ekonomıkasynyń ósimine jumys istete bilý eń utymdy sheshim bolar. Bizben kezdesken sıngapýrlikter «Astana» halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵy­nyń jumysyna kádimgideı qyzyǵyp, bul ortalyqtyń qurylýyna túrtki bol­ǵan sebepterdi surastyrýmen boldy. Qaı­rat Kelimbetov «Astana» halyq­ara­lyq qar­jy ortalyǵynyń negizgi baǵyt­ta­ry, múm­kindikteri, qarjy ınstıtýttary úshin jeńildikterdi táptishtep aıtyp berdi. TMD keńistiginde aǵylshyn zańnamasyna negizdelgen ınvestorlarǵa túsinikti platformany tek «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ǵana quryp otyrǵanyn estip, sıngapýrlikter ózderiniń qarjy ortalyǵyn qurýdaǵy eń alǵashqy qadamdaryn eske túsirdi. Gonkong sekildi básekelesi haqynda baıandady. Jyldar boıy úzeńgiles kele jatqan eki qarjy ortalyǵynyń taǵdyry uqsas. Ǵalymdary sondaı myqty básekelesiniń baryn tipti jetistiginiń sebebi dep biledi. Bosańsýǵa jol joq. Tek alǵa jyljý qajet. «Astana» qarjy ortalyǵynyń ıslamdyq qarjylandyrý týraly jos­parlaryn surady. Eýrazııa aımaǵynda nemese Dýbaı men Kýala-Lýmpýr arasyndaǵy keńistikte bul qarjy quralynyń óz deńgeıinde damymaǵanyn, sony qazaqstandyq qarjy ortalyǵynyń óziniń negizgi bes baǵytynyń biri retinde aıqyndap otyrǵany týraly estidi. Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyq arta túskendeı. Qazaqstandyq delegasııa qarjy ortalyǵynyń kapıtal naryǵy boıynsha josparlaryn ortaǵa salady. Sıngapýrlikter Qazaqstannyń qarjy salasyn halyqaralyq deńgeıde damytýǵa den qoıyp otyrǵanyn, aǵyl­shyn zańnamasy sheńberinde jumys isteý­ge degen talpynysyn joǵary baǵa­laıdy. Sıngapýr Aqsha-nesıe basqar­ma­synyń basqarýshy dırektory Ravı Menon «Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasy Qazaqstan úshin asa úl­ken múmkindik beretin baǵdarlama. Biz Qytaımen kóp baǵyttar boıynsha jyl­dar boıy jumys istep kelemiz, son­dyq­tan, birge qolǵa alatyn salalar, joba­lar da barshylyq dep oılaımyn. Qarjy, ınfraqurylym salalarynda birge atqaratyn ister kóp», deıdi. Ol sonymen qatar, joǵaryda jazǵanymyzdaı, «ta­lanttarǵa jol ashý kerek» degen oıyn jetkizdi. Sıngapýr saparynan kez kelgen isti bastarda alǵysharttar durys qalyptasyp, oǵan kórsetiletin qoldaý qamtamasyz etilip jáne jasalynatyn sharýany bir salanyń ǵana isi dep qaramaı, memlekettiń negizgi baǵyty, ilgeri órleýiniń kepili dep qarastyrǵan kezde, ondaı istiń sátsiz bolýy múmkin emes degen oı túıdik. Gúlnár MUQANOVA