Aıyptaý men qorǵaý

arasyndaǵy teńgerim qaıtkende qamtamasyz etiledi? Qazaqstan Respýblıkasyn demokratııalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrýda memlekettiń qylmystyq-quqyqtyq saıasaty, qylmystyq-atqarý zańnamasynyń deńgeıi, onyń elimizdiń Konstıtýsııasyna, negizgi halyqaralyq standarttarǵa jáne qylmystyq sot isin júrgizý qaǵıdattaryna sáıkes kelýi erekshe ról atqarady. Bul rette barlyq memlekettik organdardyń, laýazymdy tulǵalar men azamattardyń qoldanystaǵy qylmystyq-atqarý zańynyń normalaryn múltiksiz ári dál saqtaýy da zań ústemdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharty bolyp tabylady. Qylmystyq sot isin júr­gizýdiń mazmuny men nysanyn aıqyndaıtyn quqyqtyq tu­jyrymdamada eń mańyzdy element retinde Qylmystyq-atqarý kodeksiniń (QAK) 23-babynda bekitilgen aıyptaýshy jáne qor­ǵaýshy taraptardyń jaryspalylyǵy men teń quqylyǵy qaǵıdaty negizinde sot isin júrgizýdi júzege asyrý bolyp tabylady. Bizdiń elimizde qylmystyq prosestiń atalǵan qaǵıdatyna sáıkes qylmystyq qýdalaý, qorǵaý jáne sottyń isti sheshýi bir-birinen bólingen jáne olardy ártúrli organdar men laýazymdy adamdar júzege asyrady. Adamnyń qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasaýdaǵy kináliligin dáleldeý jáne onyń ózin qorǵaıtyn dálelderin teriske shyǵarý mindeti – qylmystyq qýdalaý organdaryna, al sotta is júrgizý kezinde memlekettik jáne jekeshe aıyptaýshylarǵa júkteledi. Qorǵaýshy kúdiktini, aıyptalýshyny, sottalýshyny, sottalǵan adamdy, aqtalǵan adamdy qorǵaýdyń zańda kózdelgen barlyq tásilderin paıdalanýǵa mindetti. Sot qylmystyq qýdalaý organy bolyp tabylmaıdy, aıyptaýshy nemese qorǵaýshy tarap jaǵynda áreket etpeıdi jáne ádildikten basqa qandaı da bolsyn múddelerdi bildirmeıdi. Sot naqtylyqty jáne beıtaraptylyqty saqtaı otyryp, taraptardyń óz atqarýshylyq mindetterin oryndaýy jáne ózderine berilgen quqyqtardy júzege asyrýy úshin qajetti jaǵdaılardy jasaýǵa mindetti. Qylmystyq prosestiń qaǵı­dalaryn bekitýge jáne aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qazaqstandyq quqyqty damytýdaǵy eleýli qubylys jáne QAK-tiń 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanysqa engizilýi, sondaı-aq «Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý jónindegi «100 naqty qadam» – Ult Josparyn iske asyrý sheńberinde oǵan ózgerister men tolyqtyrýlardyń engizilýi bolyp tabylady. Osy josparǵa sáıkes zań ústemdigin qamtamasyz etý jónindegi ınstıtýttyq reforma sheńberinde (Jospardyń II-bóliminiń 22-tarmaǵy) adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn shekteıtin búkil tergeý áreketterine sanksııa berý ókilettikterin tergeý sýdıasyna kezeń-kezeńmen berý esebinen sottarda aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etý sharalary kózdelgen. Qylmystyq sot isin júrgizýge tergeý sýdıasynyń engizilýi jáne oǵan tıisti ókilettikterdiń berilýi zań ústemdigin nyǵaıtýda jáne qylmystyq proseste aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýde mańyzdy da tıimdi quqyqtyq tetik bolyp tabylady. Tergeý sýdıasynyń ókilettigi azamattar­dyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn shekteıtin tergeý áreketterine sot arqyly san­ksııa berýmen, qylmystyq qýda­laý organdarynyń áreketteri men sheshimderine keltirilgen shaǵymdardy qaraýmen, advo­kattardyń ókilettikterin qamtamasyz etýmen jáne qylmystyq prosestiń sotqa deıingi satysynda sot baqylaýynyń basqa da tetikterimen baılanysty. Olardyń iske asýy qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi is júrgizýdiń barlyq satysyna eleýli oń áserin tıgizedi, qylmystyq qýdalaý organdaryn tártipke keltiredi, adamdardyń qorǵalý quqyǵyn qamtamasyz etýde advokatýranyń rólin arttyra túsedi jáne onyń qyzmetin jandandyrady, qylmystyq prosestiń mindetterin onyń bastapqy satysynda qamtamasyz etedi. Qoldanystaǵy qyl­mystyq-atqarý zańdaryna sáıkes tergeý sýdıasynyń erekshe ókilettigine aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn shekteıtin birqatar negizgi tergeý áreketterin sanksııalaý kiredi, atap aıtqanda: kúzetpen ustaýdy jáne úıqamaqty sanksııalaý, múlikke tyıym salýdy sanksııalaý; kúzetpen ustalmaıtyn adamdy sot-psıhıatrııalyq nemese sot-medısınalyq saraptama júrgizý úshin medısınalyq uıymǵa májbúrlep ornalastyrý; máıitti eksgýmasııalaý; kúdiktige, aıyptalýshyǵa halyqaralyq izdeý jarııa­laý; qarap-tekserýdi, tintýdi, alýdy, jeke tintýdi sanksııalaý. Qylmystyq proseste aıyptaý men qorǵaý arasyn­daǵy teńgerimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qylmystyq-prosestik zańnyń negizgi jańalyǵy tergeý sýdıasyna qorǵaýshy advokattyń qylmystyq is úshin mańyzy bar kez kelgen málimetterdi, qujattardy, nárselerdi talap etip aldyrý jáne qylmystyq iske qosyp tigý týraly; eger qylmystyq qýdalaý organy osyndaı ótinishhatty qanaǵattandyrýdan negizsiz bas tartsa ne ol boıynsha úsh táýlik ishinde sheshim qabyldanbasa, saraptama taǵaıyndaý týraly, qylmystyq prosesti júrgize­tin organǵa aıǵaq berýi úshin kelýin qamtamasyz etý qıyndyq týdyratyn, ıaǵnı buryn ózderi jaýap alǵan kýáni májbúrlep ákelý týraly ótinishhattaryn sheshý máselesiniń berilýi bolyp tabylady. Qylmystyq pro­sestiń sotqa deıingi satysynda sot baqy­laýyn jáne aıyptaý men qorǵaý ara­syndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan tergeý sý­dıa­­synyń ókilettigi qylmystyq isti máni boıynsha qaraý arqyly sot tóreligin júzege asyratyn sýdıanyń ókilettiginen erekshelenedi. Máselen, tergeý sýdıasy óz ókilettikterin qylmystyq prosestiń sotqa deıingi satysynda júzege asyrý kezinde qylmystyq isti máni boıynsha sheshý úshin sotta qaralatyn máselelerdi aldyn ala sheshýge, sonyń ishinde kinásiniń dáleldengen-dáleldenbegeni, is boıynsha jınaqtalǵan dáleldemelerdiń qatystylyǵy, jol be­­rilýshiligi, nanymdylyǵy men jet­kiliktiligi týraly qorytyndy berýge tıis emes. Sonymen birge, sot sottyq ba­qy­laý sheńberinde sotqa deıingi is júrgizýdi júzege asyratyn organdardyń prosestik áreketterdi jasaý kezinde zań normalarynyń saqtalýyn, sondaı-aq qylmystyq qýdalaý úshin materıaldyq-quqyqtyq jáne prosestik negizderdiń bar-joǵyn tekserýge quqyly. Jalpy qaǵıdaǵa sáıkes tergeý sýdıasy sotqa deıingi is júrgizýdi júzege asyratyn organǵa tergeýge jiberý jáne tergeý áreketterin júrgizý týraly nusqaý berýge tıis emes. Tergeý áreketterin júrgizý týraly nusqaýdy tergeý sýdıasy QAK-ide kózdelgen jaǵdaıda ǵana prokýrorǵa berýge quqyly. Máselen, QAK-tiń 56-babynyń 5-bóligine sáıkes kúdikti ózine azaptaý jáne basqa da zańsyz áreketter qoldanylǵany týraly aryzdanǵan nemese onda kúsh qoldanýdyń izderi bolǵan kezde tergeý sýdıasy qadaǵalaýshy prokýrorǵa kórsetilgen faktilerdi dereý tekserýdi júzege asyrýdy tapsyrýǵa mindetti. Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, uıymdardyń zańmen qorǵalatyn múddelerin zańsyz shekteý nemese ózge de buzý faktileri anyqtalǵan kezde tergeý sýdıasy QAK-tiń 56-babynyń 6-bóligine sáıkes jekeshe qaýly shyǵarý arqyly zań buzýshylyqqa jol bergen tulǵalardyń jaýaptylyǵy týraly másele qoıady. Sottyń QAK-tiń 106-ba­byndaǵy tártippen qyl­­mystyq qýdalaý organdarynyń áreketterine (áreketsizdigine) jáne sheshimderine keltirilgen shaǵym­dardy qaraý ınstıtýty sottyq baqylaýdyń jáne aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi saqtaýdyń pármendi prosestik tetigi bolyp tabylady. Quqyqtary men bostandyqtaryn prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń áreketi (áreketsizdigi) jáne sheshimi tikeleı qozǵaıtyn tulǵa sotqa QAK-tiń 106-babyna saı shaǵymmen júginýge quqyly. Qylmystyq is boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý sheńberinde sotqa qylmystyq isti máni boıynsha sheshý kezinde sotta qaraý nysanasy bolýy múmkin máselelerdi aldyn ala sheshpeı, qylmystyq qýdalaý organynyń kez kelgen áreketteri men sheshimderiniń zańdylyǵyna shaǵym berýge bolady. Sot tóreligin, qylmystyq prosestiń qaǵıdalaryn, sotta aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etýdi nyǵaıtý boıynsha eleýli sharalar Qazaqstanda alqabılerdiń qatysýymen keıbir qylmystyq isterdi qaraý ınstıtýtyn engizý bolyp tabylady. Alqabıler qatysatyn sot isi taraptardyń teń quqylyǵy men jaryspalyǵy qaǵıdatyn bekitýde, aldyn ala tergeý men sot talqylaýy sapasyn jaqsartýda, taraptardyń kásibı deńgeıin arttyrýda mańyzdy oń ról atqarady. Budan basqa, ol sotqa deıingi tergep-tekserý organdaryn tártipke keltiredi jáne prosestik zańda jazylǵan barlyq nusqaýlardy múltiksiz oryndaýda baǵdar beredi. Alqabıler qatysatyn sot isin júrgizýdiń ózindik ereksheligi bar. Alqa bıler qylmystyq istiń materıaldaryn aldyn ala zerdelemeıdi jáne olardyń nazaryna olardyń beıtaraptylyǵyna áser etýi múm­kin keıbir naqty derekter jetkizilmeıdi. Máselen, QAK-tiń talaptaryna sáıkes sýdıa alqabılerdi dáleldeme retinde jol berilmegen naqty derektermen tanystyrýǵa tıis emes. Alqabıler sottalýshynyń buryn­ǵy sottylyǵymen baılanysty mán-jaılar týraly, ony maskúnem nemese nashaqor dep taný týraly aqparatty, sondaı-aq olardyń tarapynan sottalýshyǵa qatysty qate túsinik týdyratyn ózge de mán-jaılardy bilýge tıis emes. Bul turǵyda alqabıler naqty jáne to­lyq jaryspalylyq prosestiń nátıjesi boıynsha sottalýshynyń kináli ekeni nemese kináli emestigi týraly óz sheshimin shyǵarady. Mundaı prosesterde alqabılerdiń kesimi aıyptaýshy nemese qorǵaýshy taraptyń kásipqoılyǵyna jáne jaýapty kózqarasyna jıi baılanysty bolady. Tájirıbe kórsetkendeı, alqabıler soty basqa sottarǵa qaraǵanda aqtaý úkim­derin jıi shyǵarady. Ábdirashıt JÚKENOV, Joǵarǵy sottyń sýdıasy