Arab álemindegi ekstremızm

Taıaý Shyǵys álemniń eń mazasyz aımaǵyna, dálirek aıtqanda, Arab álemi kópjaqty shıelenister men ekstremıstik belsendiliktiń negizgi oshaǵyna aınalyp otyrǵany belgili. Musylman áleminiń belgili bóligin turaqsyzdyq jaılap, din ataýlyǵa múldem jat zorlyq-zombylyq, terrorızm, qantógis, áleýmettik ádiletsizdik sııaqty jaǵymsyz jaıttar beleń aldy. Budan da zory, dinimizdiń atyn jamylyp, musylman halyqtardyń san ǵasyrlyq dástúrli ıslamı mádenıetine jat, ártúrli astyrtyn maqsattarǵa qyzmet etetin transulttyq ekstremıstik aǵymdar kúsheıip, shartarapqa taralyp, yqpaldy kúshterge aınaldy. Osy oraıda musylman áleminde, ásirese arab elderinde dástúrli emes, destrýktıvti aǵymdar qalyp­tasýy­nyń tarıhı jáne áleýmettik-psıho­logııalyq negizderin, ıdeologııalyq sıpatyn anyqtap, atalǵan máse­le­lerdiń sheshiminde memleketpen birge qoǵamnyń áleýetti róli týraly oılaný qajet. Osy rette bizdi di­nı ekstremızmnen eń kóp zardap shek­ken arab elderiniń oıshyldary men mamandarynyń pikirleri qyzyq­tyrady. TARIHI SEBEPTER. Arab elderinde ekstremızmniń taralýy aımaqtyń sońǵy bir jarym ǵasyr­lyq tarıhymen, Eýropanyń saıası yqpalymen, táýelsizdiktiń al­ǵash­qy kezeńimen, ásirese, 1950-1980-jyldardaǵy turaqsyzdyq fak­tor­larymen (Palestına qaqty­ǵysy, «Qyrǵı qabaq» soǵys) baıla­nysty boldy. Osmanly ımperııa­sy ydyraǵannan beri arab memle­ket­tiliginiń konseptýaldy máseleleri aımaqtyń kún tártibinen túsken emes. Táýelsizdik alǵan arab elderi qoǵamynda syrtqy kúshter men otarshyldyqqa qarsy tóńkerisshil ıdeıalar, ásirese pan-arab ultshyldyǵy kúsheıdi. Otarshyldyqqa reaksııa retinde ıslamshyldyq ta damı berdi. Taıaý Shyǵysta qalyptasqan geosaıa­sı ahýalǵa baılanysty arab-musyl­man memleketterinde áskerı elıta­lardyń róli artyp, sosıalızmnen keıin ıslamızm sııaqty transulttyq ıdeologııalardyń taralýyna qo­laı­ly jaǵdaı qalyptasty. Arab-ızraıl soǵystary nátıjesinde arab ultshyldyǵy ıdeologııasy tyǵyryqqa tirelip, qoǵamnyń basym bóligi arab sosıalızminen kóńili qalyp, jyldam túrde qaıta ıslamdana bastady. Halyqtyń eleýli bóliginiń ıslamdanýymen qatar, ıslamızm ıdeıalary da keń taraldy. Bıpolıarlyq tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda sosıalızmniń taralýyna tosqaýyl bolatyn qarsy kúsh retinde ásire dinshil, radıkaldy qozǵalystarǵa ártúrli kúshter tarapynan arnaıy qoldaý kórsetildi. Osyndaı ártúrli totalıtarlyq ıdeo­logııalardyń, sondaı-aq, arab el­derindegi memleket pen qoǵam qaty­nas­tarynyń yqpalymen arab álemi árkelkilenip, ydyrańqy sıpat aldy (Mehran Kamrava). Keıbir memleketterde áskerı dıktatýra ornap, ásire dinı qozǵa­lys­tardyń qyzmetine qatań tyıym salyndy. Shekten tys qysym kór­gen dinı qozǵalystar jabyq jaǵ­daıda damyp, saıası kún tártibi jetil­dirildi, ózara yqpaldasyp, birige bas­tady. Aımaqtaǵy geosaıası jáne áskerı qaqtyǵystardyń áserimen dinı ekstremıstik qozǵalystardyń bir bóligi radıkaldanyp, jıhad ıdeıa­sy (radıkaldy ıslamızm) tóńiregine toptasty, ekinshi bóligi demokratııa jolymen saıasılana (saıası ıslamızm) bastady. Osy jaǵdaıda aımaqta saıa­sı maqsatty kózdeıtin «Talıban», «Hamas», «Hezbolla» jáne taǵy basqa ıslamızm ıdeologııasyn ustanatyn qozǵalystar qalyptasty. Buǵan qosa, aımaqta saıası maqsatqa jetýde radıkaldy joldy tańdaǵan terrorızm keń taraldy. Takfırı, harıjı, radıkaldy sáláfı «ilimderin» ustanatyn ıslamshyl nemese jıhadshyl toptar kóbeıdi. Ártúrli kúshter arasyndaǵy konfessııaaralyq qaqtyǵystar sebepti aımaqtaǵy elder jik-jikke bólinip, qoǵamdy be­re­kesizdik pen turaqsyzdyq jaılady. «Ál-Qaıda» sııaqty qıratqysh áleýeti sheksiz terrorlyq uıym­dar­dyń sahnaǵa shyǵýymen dúnıejúzilik terrorızmge qarsy kúresýdiń jańa dáýiri bastaldy. Terrorızm arab álemimen qatar, Azııa jáne Afrıkanyń ártúrli aımaqtarynda taralýda. Arab elderinde saıası ıslamnyń damý tarıhynda birneshe serpilis kezeńi boldy. Islamshyl qozǵalystar 1980-2005-jyldarda Sýdan, Gaza men Aljırde, al sońǵy jyldarda Týnıs, Lıvııa, Marokko, Mysyr, Sırııa, Iemen, Iordanııada belsendi boldy. Keıbir saıası partııalar qurylyp, «Musylman baýyrlar» men sáláfıler saıasatqa aralasty. 2015 jyl saıası kún tártibi bar ıslamshyl qozǵalystar úshin betburysty kezeń boldy. Olar sońǵy jyldary ıslam áleminde jıilep ketken qandy terror oqıǵalarynyń yqpalymen qoǵam men memleketten burynǵydaı qoldaý taba almaı, qyzmetine shekteý qoıylyp, saıasattan shettetile bastady. Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy syrtqy kúshterdiń geosaıası teketiresi, ashyq aıtqanda, Aýǵanstan, Irak, Lıvııa elderine jasalǵan áskerı ıntervensııalar, Sırııadaǵy gıbrıdtik soǵys «Ál-Qaıda», «DAISh» (Qazaq­standa tyıym salynǵan) sııaqty ter­rorlyq uıymdardyń jumylyp, yq­pal­dasýyna alyp keldi. Memleket­tilik dástúrleri kúshti birneshe arab eliniń (Lıvııa, Irak, Sırııa) ult­tyq qaýipsizdigine joıqyn zalal kel­ti­rilip, tikeleı ydyraý qaýpi tónip, esesine ekstremıster kúsheıip ketti. Sırııadaǵy halyqaralyq shıelenis dúnıejúzilik terrorızmniń basty taralý oshaǵyna aınaldy. EKONOMIKALYQ SE­BEP­TER. Arab áleminde ekstre­mıs­tik ıdeologııalardyń qoldaý tabýyna áleýmettik-ekono­mı­kalyq sebepterdiń áseri zor. 1960-1970-jyldardan bastap radıkaldy ıslamızmniń qalyptasýyna áleýmettik ádiletsizdik, jemqorlyq, sheksiz bılik, jumys­syz­dyq, kedeılik, azyq-túlik tap­shy­lyǵy, demografııalyq ahýal, tıis­ti reformalardyń keshiktirilýi sııaq­ty faktorlar da yqpal etti. 2007 jyly bastalǵan dúnıejúzilik qar­jy daǵdarysynyń áserimen oryn al­ǵan 2011 jylǵy «Arab kóktemi» oqı­ǵa­lary birinshi kezekte áleýmettik sıpatta órbigeni málim. QOǴAMDYQ-PSIHO­LO­GIIа­­LYQ ASTARLARY. Islam qoǵa­myn­­daǵy mańyzdy úrdisterdiń, arab ále­min­degi memlekettilik daǵdarys­tyń, qoǵamnyń bir bóliginiń radı­kal­danýynyń áleýmettik-psıho­logııalyq túp negizderin jaqsy túsi­ný qajet. Musylman qoǵamynda din­niń róli qandaı bolýy tıis degen másele tóńiregindegi pikirtalas áli de jalǵasyp keledi. Islamshyl ıdeo­logııalardy ustanatyn toptar bas­tapqyda ózderin saıasattan alys us­taǵanymen, ártúrli saıası faktor­lar­dyń yqpalymen qoǵamnan góri mem­leketke kóbirek mán bere bastady. Sebebi, kóp qysym kórgen keıbir ásire dinı qozǵalystar jaǵdaıdy túbe­geıli ózgertýdiń joldaryn izdep, nátı­jesinde bılikke umtylatyn boldy. Memleket pen buqara halyqty ózger­týdiń yńǵaıly tásili retinde «joǵa­rydan tómenge» qaǵıdasyn qabyldaı bastady. Negizi, sońǵy bir ǵasyrda paıda bol­ǵan ıslamızmdi musylman órke­nıe­tiniń jalǵasy deý qıyn. Kerisinshe, biz kórip otyrǵan ıslamshyldyq sońǵy saıası ózgerister men jańa zamanǵa reaksııa retinde paıda boldy deýge negiz bar. «Memleket» uǵymy arab elderi úshin bas qatyratyn negizgi máselelerdiń biri ekeni ras. Arab tarıhshysy Bashır Nafıdiń pikirinshe, ıslamızm arab elderindegi memlekettik daǵdarysta mardymdy sheshim taba almady. О́ıtkeni, ıslam tarıhynda bolǵan memleket uǵymy qazirgi ortalyqtandyrylǵan, kóptegen salalardy qamtıtyn Eýropa úlgisindegi memleketten birqatar sıpattary boıynsha bólek bolǵandyqtan, salystyrýǵa kelmeıdi. Al saıası kún tártibi bar dinshil toptar osy tarıhı faktordy esepke almaǵandyqtan, qazirgi keń aýqymdy memleket uǵymyn qate túsinedi. Iаǵnı, ıslam tarıhyndaǵy saıası tájirıbe qazirgi memlekettilikten basqasha boldy. Islam tarıhynda XIX ǵasyrǵa deıin memleket dinniń jaýapkershilik júgin kótergen joq. Memlekettiń zańdylyǵy ıslammen baılanysty bolsa da, bul turǵyda memleket bıligi shekteýli bolyp, kóbinese qaýipsizdik pen ákimshilik máselelermen aınalysty. Al qazirgi ásire dinshilder memleketti ıslamdandyrǵysy keledi. Osy jaǵynan radıkaldy ıslamızm jańa memlekettiliktiń paıda bolýyna reaksııa retinde de qalyptasty. Osy arada memlekettiń ıslammen baılanysy qandaı bolýy kerek degen oryndy saýal týyndaıdy. Bashır Nafı dinniń negizi memleket emes, jamaǵat, ıaǵnı qoǵam deıdi. Islamıstik qozǵalystar boıynsha maman M.M. Ásh-Shanqıtıdiń oıynsha, ıslamshyldar qoǵamnyń emes, belgili bir toptyń múddesin kózdeıtin uıymdar bolyp qalyptasýda. Isla­mızm birkelkilikke, totalıtarızmge beıim bolǵandyqtan, kópdindi já­ne kópultty qoǵamdar úshin qaýip tón­diredi. Sondyqtan saıası ıslam men ra­dıkaldy aǵymdardyń arasyndaǵy baılanystardyń baryn joqqa shyǵarý qıyn. Mysyrlyq ǵalym Naser Arıftiń pikirinshe, ásire dinshil aǵym ókilderi qoǵamdaǵy jekelegen tulǵalardyń júris-turysyn synap, jaman tustaryn izdep turýǵa beıim. Sebebi, olar ózderiniń bolmysyn aqtap alyp, qoǵamdaǵy zańdylyǵyn kúsheıtý jáne jetekshiligin bekemdeý úshin árdaıym mańaıyndaǵylardy synaýǵa, aıyptaýǵa májbúr. Tipti, radıkaldy aǵymdar úshin qoǵamnyń túzelgeni, zamannyń durystalǵany tıimsiz bolýy múmkin. Erkindik shektelgen saıyn olar ósip-óne beredi. Ádiletsizdik, zulymdyq jáne jemqorlyq bolǵan elderde belgili ishki jáne syrtqy kúshter ıslamshyl toptardy paıdalanady. Keleńsiz oqıǵalar kóbeıgen saıyn olar da kúsheıe túsedi. Ásire dinshilder dınamıkalyq kúsh retinde qoǵamǵa táýeldi, onyń bólshegi ekenin moıyndap, qoǵamǵa qaraı oń qadam jasaýlary tıis. Bárine qoǵam baǵa beredi. Sebebi, ıslamnyń damýy men keleshegin ıslamshyl toptar emes, qoǵam anyqtaıdy. Yqtımal keri áserler.Radıkalızmge beıim qatygez jas­tardyń qalyptasýynda Taıaý Shyǵys elderi qoǵamyndaǵy otbasylyq tár­bıe­niń, mentalıtettiń, qatań patrıarhaldy tártiptiń de keri áseri bolýy múmkin. Jıhadshyl, radıkaldy ıslamshyl toptardyń bir ereksheligi, olar musylman áleminde bir jetekshi memlekettiń shyǵyp (halıfat ıdeıasy), geosaıası sýbektilikke umtylǵanyn qalaıdy. Olar úshin álem «Darýl-Harb» jáne Darýl-Islamnan» tu­rady. Alaıda, ásire dinshilder Ba­tys elderinde musylmandardyń ómir súrýine eshqandaı qaýip tónip turma­ǵanyn umytady. Iаǵnı, jıhadty qajet etetindeı Batysta musylmandar úshin ekzıstensıaldy qaýip joq. Sondaı-aq, musylmandar óz­deriniń jalpy damýda artta qalǵa­nyn moıyndap, alǵa qadam ja­saýy qajet. О́ıtkeni, ıslam elderi álem­niń bir bóligi ǵana bolǵandyqtan, musylmandar musylman álemimen de yqpaldasýǵa májbúr. Sondyqtan biz «órkenıetti ıslam», «qoǵamdyq ıslam» modelderin ornyqtyrýǵa túbegeıli nazar aýdarýymyz qajet. Janat MOMYNQULOV, saıasattanýshy