Taǵdyr onyń mańdaıyna jańa sapa jáne ilgerishil mazmundaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi bolý mindetin jazǵan eken. Osy rette mynadaı bir jaǵdaıdy eske almasqa áddimiz joq. Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan 1866 jyly Balqashqa quıatyn Toqyraýyn ózeniniń boıynda ómirge keldi. Sonyń aldynda ǵana, ıaǵnı 1865 jyldyń kókteminde Balqashtyń ońtústik shyǵys irgesinde Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanov dúnıeden ozdy. Onyń eń sońǵy jazǵan ǵylymı eńbegi «Sot reformasy týraly jazbalar» dep atalady. Synı ustanym turǵysynan jazylǵan bul eńbeginde ol «hrıstıan jáne otyryqshy orys turǵyndary úshin daıarlanǵan ózgeristik sharalar» «meniń Otanymda» sol kúıinde engiziletin bolsa, onda odan «eshqandaı da jaǵymdy nátıje bolmaq emes» degen tujyrymǵa keledi. Bul uly ǵalymnyń ımperııa quramyndaǵy eliniń endigi jaǵdaıyna arasha túsýi ǵana emes, sonymen birge seziktene qaraýy da edi.
О́mirge Shoqannyń izin ala kelgen Álıhan Nurmuhameduly 1867-1868 jyldardaǵy orys ákimshiligi engizgen basqarý júıesi jaǵdaıynda er jetip, eseıdi de, reseılik reformalyq sharalardyń túbinde qazaq elin birjola joıýmen aıaqtalatynyna kóz jetkizip, jańa sapa jáne mazmundaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysyn bastaý isin qolǵa aldy. Oqyǵan bilimdi azamattary saýsaqpen sanarlyq sol tustaǵy qazaq qoǵamy jaǵdaıynda bul óte aýyr is bolatyn. Onyń bul bastaǵan isin zamandas serigi Ahań kezinde:
Qyraǵy, qııa jazbas suńqarym-aı!
Qajymas qashyq jolǵa tulparym-aı!
Úıilgen ólekseni órge súırep,
Shyǵarmaq qyr basyna ińkárim-aı! – degen óleń joldary arqyly baǵamdaǵan edi.
Shoqan Shyńǵysuly sııaqty, Álıhan Nurmuhameduly úshin de reseılik bılikke qatysty negizgi irgeli másele ókimettiń qazaq qoǵamynda júrgizgen reformalyq sharalary men basqarý júıesiniń ishki mazmuny edi. Túptep kelgende, ulttyń taǵdyryn sheshetin osy eki faktor-tyn. Sondyqtan, Álıhan Bókeıhannyń kózqarastyq ustanymy men áreketi ózinen burynǵy qazaq oıshyldary men saıası qaıratkerleri (K.Qasymuly, I.Taımanuly j.b.) qyzmetiniń jańa tarıhı jaǵdaıdaǵy jalǵasy bolatyn.
Osy rette Á.Bókeıhan men onyń serikteriniń kózqaras ustanymyndaǵy mynadaı erekshelikterdi bólip ataǵan jón. Shoqannyń ómiri men qyzmeti orys bıliginiń qazaq qoǵamyna tereń boılap enip kele jatqan mezgiline tus kelse, Álıhan Nurmuhamedulynyń kemeline kelgen shaǵy patshalyq basqarý júıesiniń daǵdarystyq kezeńine enýimen sıpattalady. Eger Shoqannyń ǵumyry erte qıylmaǵanda qazaq qoǵamynyń jaǵdaıyna baılanysty Á.Bókeıhan jasaǵan tujyrymǵa, sózsiz, ol daǵy keletin edi. Shoqannyń zamandas jaqyn dosy G.Potanınniń Alash qozǵalysynyń basshylarymen pikirles qana emes, ult máselesinde olarmen bir ustanymda bolýy osy pikirge negiz bola alady.
Sonymen, Álıhan Nurmuhameduly, ol bastaǵan býyn ustanymyndaǵy búgingi qazaq qoǵamy úshin eń basty qundylyq dep neni aıtamyz? Basqasha aıtqanda, búgingi qazaq Alash dep ezile eske alǵanda onyń sanasynda ne turady? Ol, árıne, alashtyq zııalylardyń qazaq qoǵamyna baılanysty reformatorlyq ustanymy, qazaq qoǵamynda zaman suranysyna laıyq túbegeıli ózgerister júrgizý áreketi edi. Iаǵnı, HH ǵasyrdyń basyndaǵy alashtyq, ulttyq zııalylar býyny ult tarıhyndaǵy alǵashqy reformatorlar býyny bolatyn.
HIH jáne HH ǵasyrlarda qazaq qoǵamyn reformalaýǵa (modernızasııa) baılanysty ózara qarsy kelgen eki ustanymdy kóremiz. Biri qazaq qoǵamyna baılanysty Reseı bıleýshileriniń kózqarasyn bildirýshi M.M. Speranskıı men P.A. Stolypın ustanymyndaǵy reformalar. Bul baǵyttaǵy kózdegen maqsat qazaq eli men jeriniń barlyq múmkindikteri men resýrstaryn óz múddesine jaratý, osy jolda qazaq halqyn orystandyrý arqyly ózine sińirip alý boldy. Reseı reformatorlary qazaq memlekettiligin túp-tamyrymen joıýdy, memleketshildik ıdeıasyn qazaq sanasynan birjola ysyryp tastaýdy, qazaq jerin birjola orys bıliginde qaldyrýdy kózdedi. I.Stalın ókimeti tusynda bul saıasat óziniń sharyqtaý shegine jetti.
Álıhan Bókeıhan bastaǵan alǵashqy ulttyq zııalylar býyny reseılik otarlaý saıasatyna shekteý qoıý, qazaq jeriniń bútindigin, qazaq ultynyń biregeıligin saqtaý, osy maqsatta ulttyq memlekettilikti jańǵyrtý jolyn usynyp bilim men ǵylymǵa súıenip atalǵan múddelerge qol jetkizý úshin bel baılap, bilek túrinip kúreske shyqty.
Álıhan Bókeıhanǵa Alla taǵalam eki birdeı qasıetti, ıaǵnı bilim men minezdi molynan bergen tulǵa edi. Patshalyq bılik tusynda-aq ol búkil qazaq jurty moıyndaǵan saıası qaıratker dárejesine kóterildi. Onyń halyq arasyndaǵy bedelin baıqaǵan zamandas aǵasy Baqytjan Qarataev Oraldan jazǵan hatynda (30.IH.1910 j):
«Súıikti Álıhan! ...Qazaqta aýyzbirlik joq, bet-betimen ketken, oqyǵandary bolsa óz jurtyn qadir tutqanymen, bas qosyp paıdaly is bitirýge qulyqsyz, bir-biriniń qyzmetine qyzǵanyshpen qaraıdy, ıaǵnı olar da ózara alaýyz.
Qazaq arasy dúıim eldiń yqylasy men senimine ıe oqyǵan azamatqa tapshy. Tek sen ǵana, halyqtyń yqylasyna bólengen. Tek seniń ǵana el úshin qyzmet jasadym dep aıtýǵa haqyń bar», – dep jazdy.
Sonymen, qoǵam ómirin reformalaýǵa baılanysty Álıhan Nurmuhameduly jasaǵan tujyrymdarǵa qysqasha toqtalyp óteıik.
1-den, Á.Bókeıhannyń dáleldi atap kórsetkenindeı «jerdiń kóp-azdyǵyna qaramaı, jerdiń haýasyna qaraı adam balasy mal baqqan, ııa egin salǵan... Qazaq jeri mal kindigi, munda buryn qandaı jurt júrse mal baqqan.
Jeriniń ereksheligine qaraı beıimdelip, mal ósirýdi negizgi kásibine aınaldyrǵan jurt jalǵyz qazaq emes. Avstralııadaǵy aǵylshyn jurty, Shveısarııa eli de osy tıimdi mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyr».
Álekeńniń pikirinshe, mal basyn asyldandyryp, tıimdi mal sharýashylyǵyna kóshý qazaqqa da jat emes.
2-den, Á.Bókeıhan aldymen patshalyq bıliktiń, keıinirek keńestik bıliktiń qazaq elin eshqandaı da daıarlyqsyz tez arada otyryqshy turmysqa aýdarý jobasyna úzildi-kesildi qarsy shyqty. Eń aldymen, dep jazdy ol, qazaq «óz jerin qunttap ustap» onyń asty-ústi baılyǵyn óz kádesine jarata bilýdi úırenýge tıis. Olaı bolmaǵan kúnde ol jerdiń berekesi qolynan is keletin sheberdiń qanjyǵasynda ketedi. «О́z jerine ózi qyzmet qylmaı, iske jaratpaı, jer zakon arqyly meniki» degendik «atadan qalǵan kóp qazynany basqan jaman bala sıpatynda emes pe? Bul aqymaq sorly qaıda baratyny kári-jasqa maǵlum emes pe?».
Álıhan Bókeıhan sol mezgilde-aq qazaq jeriniń keń jáne baı ekenin, bul jaǵdaılardyń eldiń ıgiligine jaǵymdy áser etetinin jaqsy túsingen. Sonymen birge, ol bolashaqta árbir ulttyń baılyǵy jeriniń keńdigi jáne qazba berekesiniń moldyǵymen ólshenbeıtinin, erteń-aq bilim men ozyq tehnologııaǵa ıe jurttyń alǵa shyǵatynyn anyq baıqaǵan. Ol «júıriktik – aqylda, ustalyq – jahıdshilikte» deıdi. «Mal baǵyp, malynyń artynan erip kóshken qazaq sııaqty halyq baılyq, qazyna mal kindiginde dep biledi. Qazynaǵa qýat beretin adam aqyly, adam qoly, adam jahıty ekenin bilmeıdi». Álekeńniń túsiniginde tek zaman suranysyna laıyq ózgerý jolynda turǵan halyq qana erteńine senimdi.
О́kinishke qaraı, qaıratkerdiń bul pikirine eki bılik te kóńil aýdarǵan joq.
Kez kelgen teorııalyq ustanymdardyń durys nemese qate ekendiginiń jalǵyz ólshemi – praktıka. Álıhan Bókeıhan men onyń serikteriniń saıası kúresiniń qazaq múddesinen alshaq emesin kóp uzamaı-aq sovettik shyndyqtyń ózi-aq kórsetip berdi.
I.Stalın ornatqan dıktatýralyq rejimniń júrgizgen reformalyq sharalarynyń nátıjesinde qazaq halqy buryn-sońdy bolmaǵan asharshylyqty basynan keshirdi, óziniń jartysyna jýyq bóliginen aıyryldy. Stalındik bılik qazaqtyń ulttyq ıntellıgensııasy men saıası basqarýshy tobyna, sondaı-aq din qyzmetkerlerine qarsy permanentti jazalaý sharalaryn júrgizip, alǵashqy jáne kelesi býyn saıası elıtany, yqpaldy din adamdaryn áleýmettik jáne saıası kúsh retinde joıdy.
Qoryta aıtqanda, Reseı ımperııasy kóleminde bolshevıkter partııasy ornatqan dıktatýralyq bılik júıesi syrttan tańylǵan sosıalıstik ıdeıanyń reseılik nusqasy qazaq halqy úshin qısapsyz mol azap ákeldi.
Bizdi búgin Álıhan Nurmuhameduly bastaǵan zııalylar býynynyń kózdegen maqsatyna nege jete almady degen saýal mazalaıdy. Bul saýalǵa jaýapty mynadaı eki jaǵdaıdan izdegen jón. Birinshiden, ashy bolsa da tarıhı shyndyqty moıyndaýǵa týra keledi, alashtyq býyn kúres alańyna shyqqanda sońyndaǵy eli ony qoldaýǵa dármensiz edi. Uıymdyq turǵydan da, materıaldyq turǵydan da qazaq halqy óziniń bastaýshy tobyna kómek kórsetýge daıar bolmaı shyqty. Ekinshiden, shamamen 2008 jyldyń basynda Birikken Ulttar Uıymy AQSh-tyń qarsylyǵyna qaramastan jergilikti halyqtardyń quqy týraly deklarasııa qabyldady. Quramynda rekordtyq sandaǵy jergilikti halyqtary bar Reseı bul deklarasııaǵa daýys berýden bas tartty. Alash nege jeńilis tapty degen saýalǵa, mine, osy Reseı úkimetiniń ustanymynan jaýap alýǵa bolady.
Úshinshiden, barlyq elde ult zııalylary – ulttyń belgili bir tarıhı kezeńindegi maqsat-múddesin anyqtaýshy áleýmettik kúsh. Osy turǵydan alǵanda, biz alashtyq qaıratkerlerdiń tájirıbesine tereńirek úńilip, ony taldaýdan ótkizýge tıistimiz. Onyń kúshti jaqtarymen birge, álsiz qyrlaryn da oı eleginen ótkizý qajettilik bolyp tabylady.
Sovettik tarıhnamada Á. Bókeıhan bastaǵan alashtyq zııalylar qazaq qoǵamyndaǵy taptyq jiktelýdi moıyndamady, al shyn máninde qazaq baılary men býrjýazııasynyń múddesin jaqtady degen pikir qalyptasqan. Mundaı tujyrym, árıne, shyndyqtan múldem alys-tyn. Alash zııalylary, olardyń, ásirese, bastaýshy toby baılar tabynan shyqqandarǵa jatpaıdy, sondaı-aq baılar ustanymynan alys turǵan tulǵalar bolatyn. Ult zııalylarynyń maqsatty qyzmetin qazaq baılary nemese qazaq býrjýazııasy qarjylandyrdy dep tujyrym jasaýǵa eshqandaı da faktilik negiz joq. «Qazaq» gazeti basym túrde ony jazyp alýshylardyń qarjysy arqyly jaryq kórdi. Ult-azattyq qozǵalysty qarjylandyrý isin qolǵa alǵan qazaq býrjýazııasy bolǵan emes. Ondaı taptyń qalyptasýyna negiz bolatyndaı qazaq qoǵamynda ekonomıkalyq alǵysharttar da qalyptasa qoıǵan joq-tyn.
Osy arada mynadaı jaǵdaıǵa da kóńil aýdarǵan jón. Azattyq qozǵalys basshylarynyń qyzmeti qazaq qoǵamy tarapynan, onyń aýqatty bóligi tarapynan tolyq túsinistik tapty degen tujyrymǵa kelsek, tym asyra aıtqandyq bolar edi. HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi qazaq qoǵamy bir aýyzdan ortaq múdde tóńiregine uıysyp, sheshýshi sátte judyryqtaı jumylyp qaırat-jiger kórsete alatyndaı deńgeıde emes-tin. Az ǵana ult zııalylarynyń qyzmetin de kóre almaı, kúndegender de jetip artylatyn.
Sol sııaqty, sovettik tarıhnamanyń azamat soǵysy jyldary alashtyq zııalylar, Alashorda reseılik kadetter partııasymen, nemese aq gvardııashylarmen, nemese atty kazaktarymen odaqtasyp ketti, sol arqyly óziniń bıleýshi taptar ustanymyna jaqyndyǵyn kórsetti degen tujyrymy da eshqandaı negizi joq baılam bolatyn. Alash zııalylarynyń kózdegeni kimmen bolsa da odaqqa kelip, túpki maqsaty – ulttyń erkin damý múmkindigine qol jetkizý boldy.
20-30-shy jyldardaǵy sot prosesteriniń barysynda alashordalyqtar osy qazaq qoǵamyndaǵy taptyq jiktelýge baılanysty da óz pikirlerin ashyq bildirgen. Máselen, E.Omarov 1927 jyly 20 qazanda tergeý kezinde bergen jaýabynda «Alashorda, onyń qatarynda men de barmyn, qazaq halqynyń taptyq jiktelýine qarsy boldy. Qazaq halqynyń basym bóligi baılardyń tolyq yqpalynda, soǵan baılanysty onyń baılarmen kúreske shyǵýy múmkin emes dep sanady. Kedeı baıdyń yqpalynda, baıdyń qanaýynda dep dáleldeý múmkin emes. Kedeı óz baıyn jarylqaýshysy sanady. Alashordaǵa qazaq halqyn kedeı jáne baı dep bólý tıimdi de emes-tin, óıtkeni kedeıler qoǵamnyń basym bóligi bolǵandyqtan olardy ózine qarsy qoıyp alýy múmkin edi. Alashorda bolsa aldyna jalpy qazaq ultyn azat etý mindetin qoıdy».
Qoryta aıtqanda, Sovet ókimeti men Alashorda arasyndaǵy bitispes qaıshylyq osy taptyq jiktelý máselesinde ashyq ta anyq kórinis tapty, Sovet úkimetine ásirese, bastapqy kezeńde qazaq sııaqty halyqty taptyq negizde jikteý, bólip-jarý ımperııanyń tutastyǵyn saqtaýdyń basty quraldarynyń birine aınaldy. О́z retinde Alashorda ulttyq jáne memlekettik erkindikke ulttyń saıası tutastyǵy men birligi arqyly ǵana jetýge bolady, al azattyq úshin kúres kezeńinde ultqa taptyq negizde jiktelý ózin-ózi jeńilis jolyna shyǵarýmen teń degen ustanymda boldy.
Sovettik tarıhnamanyń aldynda bir-aq mindet turdy. Ol sovettik bıliktiń ǵana zańdy, ári jergilikti halyq úshin tıimdi bılik júıesi ekendigin jan-jaqty negizdeý boldy. Al sovettik jáne basqa ózderin búkilreseılik bılik oryndary retinde jarııa etken qurylymdardyń qazaq qoǵamyna baılanysty quqyqtyq negiziniń álsizdigine nazar aýdarylmady. Shyn máninde bul qurylymdar qalyptasý ádisteri men saıası-quqyqtyq negizi turǵysynan syrttan, ımperııalyq óktemdik arqyly belgilegen basqarý organdary bolatyn. Olardyń quqyqtyq ókildigin anyqtaý jáne belgileý isine jergilikti halyqtyń eshqandaı qatysy bolǵan emes.
Revolıýsııalyq ózgerister jaǵdaıynda qazaq qoǵamy úshin Ýaqytsha ókimet pen Sovet ókimetinen basqa jaqyn turǵan jáne túsinikti bılik orny, árıne, Alashorda úkimeti bolatyn. Sondaı-aq, Alashorda úkimeti qalaı bolǵanda da ult tarıhynyń kúrdeli kezeńinde qazaq jeriniń barlyq óńirinen 80-nen astam arnaıy shaqyrylǵan ult ókilderi tarapynan jabyq saılaý arqyly saılanǵan, ıaǵnı qazaq qoǵamy úshin legıtımdi bılik edi.
Kezinde keńestik tarıhnama 1917 jyly 5-13 jeltoqsan kúnderi Orynbor qalasynda bolyp ótken jalpyqazaq sezin «qoǵamnyń joǵarǵy baı feodaldarynyń jáne halyq múddesine qarsy «Alash» partııasynyń ókilderi» jıyny retinde atap, al sezdiń Alash avtonomııasy men Alashorda úkimetin qurý týraly sheshimin eshqandaı negizsiz, kontrrevolıýsııalyq áreket esebinde baǵalady. Mundaı tujyrym, árıne, tarıhı aqıqatty burmalaýshylyqtardyń biri-tin. Osy rette jeltoqsandaǵy jalpyqazaq sezine qatynasqan ókilderge baılanysty mynadaı jaǵdaıǵa kóńil aýdarǵan paryz dep bilemiz.
Búkil Reseı ımperııasyn sharlaǵan berekesizdik jaǵdaıynda Á.Bókeıhan bastaǵan toptyń bul sezdi uıymdastyrý áreketi zor jaýapkershilikti óz moıyndaryna alǵan naǵyz otanshyldyq ustanymnyń úlgisi edi. Aǵa urpaqtyń bul qyzmetin keıingi býyndar osy turǵydan qabyldaǵany jón. Quramynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, Saǵyndyq Dosjanuly jáne Eldes Omaruly bar top «Qazaq» gazeti arqyly qazaq jáne qyrǵyz halyqtaryna arnaıy úndeý joldap, elde qalyptasqan saıası jaǵdaıdy talqylaý maqsatynda ótkizilmek jalpyqazaq sezine el ishindegi osy máselege yqylasty tulǵalarǵa shaqyrý joldady. Arnaıy shaqyrý el ishindegi bedeldi jáne belgili degen adamdarǵa jiberildi, sondaı-aq oǵan qatynasýǵa yntaly kisilerge de eshqandaı shekteý qoıylǵan joq.
Meniń túsinigimde, búgin Álıhan Nurmuhameduly maqtaýǵa, madaqtaýǵa muqtaj emes. Álekeń kóziniń tirisinde-aq elinen maqtaý, madaq estigen. Ulttyń sanaýly jaqsylary men úlkenderi onyń sózine qulaq asqan, jastary senip, sońyna ergen. Olar, árıne, kóp emes-tin, degenmen bar-tyn.
Barlyq ulylardyń rýhyndaı, Álekeńniń rýhy biz úshin oıaý, onyń oıyn bir-aq nárse mazalaıdy, ol – qazaq atalatyn eliniń búgini men erteńi, bolashaǵy.
Álekeńniń ómirlik dosy, ári senimdi inisi Ahań, Ahmet Baıtursynulynyń sózi bar: «Jol uzaq, ǵumyr qysqa, osy az ǵumyrda elge qyzmet jasaıyq» – degen. Bul oıdy Álekeń de, onyń ustanymyn qabyldap sońyna ergen ult azamattary men jastary da óz uranyna aınaldyrdy.
Memlekettik táýelsizdik elimizge jańa múmkindikter ala keldi. Qoǵam ózgerý jáne damý jolyna tústi. Alash qaıratkerleriniń murasymen emin-erkin tanysý múmkindigine ıe bolǵan halyqtyń onda qazaq ómirinen týyndaǵan jáne onyń túpkilikti suranystaryna jaýap bere alatyn ıdeıa jáne ustanymdar bar ekendigine kózi jetti.
Uly kúresker Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı konferensııalar elimizdiń barlyq óńirlerinde ótýde. Alash basshysyn eske alý sharalary jaqynda ǵana onyń týǵan jeri Aqtoǵaı óńirinde bolyp ótti.
Qoryta aıtqanda, bizdiń qoǵam búgin Álekeń bastaǵan Alash ıdeıasynyń qaıta jańǵyrý kezeńin basynan keshirýde. Al onyń jemisti bolatynyna negiz jetkilikti.
Mámbet QOIGELDI,
tarıhshy-ǵalym
Taǵdyr onyń mańdaıyna jańa sapa jáne ilgerishil mazmundaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi bolý mindetin jazǵan eken. Osy rette mynadaı bir jaǵdaıdy eske almasqa áddimiz joq. Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan 1866 jyly Balqashqa quıatyn Toqyraýyn ózeniniń boıynda ómirge keldi. Sonyń aldynda ǵana, ıaǵnı 1865 jyldyń kókteminde Balqashtyń ońtústik shyǵys irgesinde Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanov dúnıeden ozdy. Onyń eń sońǵy jazǵan ǵylymı eńbegi «Sot reformasy týraly jazbalar» dep atalady. Synı ustanym turǵysynan jazylǵan bul eńbeginde ol «hrıstıan jáne otyryqshy orys turǵyndary úshin daıarlanǵan ózgeristik sharalar» «meniń Otanymda» sol kúıinde engiziletin bolsa, onda odan «eshqandaı da jaǵymdy nátıje bolmaq emes» degen tujyrymǵa keledi. Bul uly ǵalymnyń ımperııa quramyndaǵy eliniń endigi jaǵdaıyna arasha túsýi ǵana emes, sonymen birge seziktene qaraýy da edi.
О́mirge Shoqannyń izin ala kelgen Álıhan Nurmuhameduly 1867-1868 jyldardaǵy orys ákimshiligi engizgen basqarý júıesi jaǵdaıynda er jetip, eseıdi de, reseılik reformalyq sharalardyń túbinde qazaq elin birjola joıýmen aıaqtalatynyna kóz jetkizip, jańa sapa jáne mazmundaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysyn bastaý isin qolǵa aldy. Oqyǵan bilimdi azamattary saýsaqpen sanarlyq sol tustaǵy qazaq qoǵamy jaǵdaıynda bul óte aýyr is bolatyn. Onyń bul bastaǵan isin zamandas serigi Ahań kezinde:
Qyraǵy, qııa jazbas suńqarym-aı!
Qajymas qashyq jolǵa tulparym-aı!
Úıilgen ólekseni órge súırep,
Shyǵarmaq qyr basyna ińkárim-aı! – degen óleń joldary arqyly baǵamdaǵan edi.
Shoqan Shyńǵysuly sııaqty, Álıhan Nurmuhameduly úshin de reseılik bılikke qatysty negizgi irgeli másele ókimettiń qazaq qoǵamynda júrgizgen reformalyq sharalary men basqarý júıesiniń ishki mazmuny edi. Túptep kelgende, ulttyń taǵdyryn sheshetin osy eki faktor-tyn. Sondyqtan, Álıhan Bókeıhannyń kózqarastyq ustanymy men áreketi ózinen burynǵy qazaq oıshyldary men saıası qaıratkerleri (K.Qasymuly, I.Taımanuly j.b.) qyzmetiniń jańa tarıhı jaǵdaıdaǵy jalǵasy bolatyn.
Osy rette Á.Bókeıhan men onyń serikteriniń kózqaras ustanymyndaǵy mynadaı erekshelikterdi bólip ataǵan jón. Shoqannyń ómiri men qyzmeti orys bıliginiń qazaq qoǵamyna tereń boılap enip kele jatqan mezgiline tus kelse, Álıhan Nurmuhamedulynyń kemeline kelgen shaǵy patshalyq basqarý júıesiniń daǵdarystyq kezeńine enýimen sıpattalady. Eger Shoqannyń ǵumyry erte qıylmaǵanda qazaq qoǵamynyń jaǵdaıyna baılanysty Á.Bókeıhan jasaǵan tujyrymǵa, sózsiz, ol daǵy keletin edi. Shoqannyń zamandas jaqyn dosy G.Potanınniń Alash qozǵalysynyń basshylarymen pikirles qana emes, ult máselesinde olarmen bir ustanymda bolýy osy pikirge negiz bola alady.
Sonymen, Álıhan Nurmuhameduly, ol bastaǵan býyn ustanymyndaǵy búgingi qazaq qoǵamy úshin eń basty qundylyq dep neni aıtamyz? Basqasha aıtqanda, búgingi qazaq Alash dep ezile eske alǵanda onyń sanasynda ne turady? Ol, árıne, alashtyq zııalylardyń qazaq qoǵamyna baılanysty reformatorlyq ustanymy, qazaq qoǵamynda zaman suranysyna laıyq túbegeıli ózgerister júrgizý áreketi edi. Iаǵnı, HH ǵasyrdyń basyndaǵy alashtyq, ulttyq zııalylar býyny ult tarıhyndaǵy alǵashqy reformatorlar býyny bolatyn.
HIH jáne HH ǵasyrlarda qazaq qoǵamyn reformalaýǵa (modernızasııa) baılanysty ózara qarsy kelgen eki ustanymdy kóremiz. Biri qazaq qoǵamyna baılanysty Reseı bıleýshileriniń kózqarasyn bildirýshi M.M. Speranskıı men P.A. Stolypın ustanymyndaǵy reformalar. Bul baǵyttaǵy kózdegen maqsat qazaq eli men jeriniń barlyq múmkindikteri men resýrstaryn óz múddesine jaratý, osy jolda qazaq halqyn orystandyrý arqyly ózine sińirip alý boldy. Reseı reformatorlary qazaq memlekettiligin túp-tamyrymen joıýdy, memleketshildik ıdeıasyn qazaq sanasynan birjola ysyryp tastaýdy, qazaq jerin birjola orys bıliginde qaldyrýdy kózdedi. I.Stalın ókimeti tusynda bul saıasat óziniń sharyqtaý shegine jetti.
Álıhan Bókeıhan bastaǵan alǵashqy ulttyq zııalylar býyny reseılik otarlaý saıasatyna shekteý qoıý, qazaq jeriniń bútindigin, qazaq ultynyń biregeıligin saqtaý, osy maqsatta ulttyq memlekettilikti jańǵyrtý jolyn usynyp bilim men ǵylymǵa súıenip atalǵan múddelerge qol jetkizý úshin bel baılap, bilek túrinip kúreske shyqty.
Álıhan Bókeıhanǵa Alla taǵalam eki birdeı qasıetti, ıaǵnı bilim men minezdi molynan bergen tulǵa edi. Patshalyq bılik tusynda-aq ol búkil qazaq jurty moıyndaǵan saıası qaıratker dárejesine kóterildi. Onyń halyq arasyndaǵy bedelin baıqaǵan zamandas aǵasy Baqytjan Qarataev Oraldan jazǵan hatynda (30.IH.1910 j):
«Súıikti Álıhan! ...Qazaqta aýyzbirlik joq, bet-betimen ketken, oqyǵandary bolsa óz jurtyn qadir tutqanymen, bas qosyp paıdaly is bitirýge qulyqsyz, bir-biriniń qyzmetine qyzǵanyshpen qaraıdy, ıaǵnı olar da ózara alaýyz.
Qazaq arasy dúıim eldiń yqylasy men senimine ıe oqyǵan azamatqa tapshy. Tek sen ǵana, halyqtyń yqylasyna bólengen. Tek seniń ǵana el úshin qyzmet jasadym dep aıtýǵa haqyń bar», – dep jazdy.
Sonymen, qoǵam ómirin reformalaýǵa baılanysty Álıhan Nurmuhameduly jasaǵan tujyrymdarǵa qysqasha toqtalyp óteıik.
1-den, Á.Bókeıhannyń dáleldi atap kórsetkenindeı «jerdiń kóp-azdyǵyna qaramaı, jerdiń haýasyna qaraı adam balasy mal baqqan, ııa egin salǵan... Qazaq jeri mal kindigi, munda buryn qandaı jurt júrse mal baqqan.
Jeriniń ereksheligine qaraı beıimdelip, mal ósirýdi negizgi kásibine aınaldyrǵan jurt jalǵyz qazaq emes. Avstralııadaǵy aǵylshyn jurty, Shveısarııa eli de osy tıimdi mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyr».
Álekeńniń pikirinshe, mal basyn asyldandyryp, tıimdi mal sharýashylyǵyna kóshý qazaqqa da jat emes.
2-den, Á.Bókeıhan aldymen patshalyq bıliktiń, keıinirek keńestik bıliktiń qazaq elin eshqandaı da daıarlyqsyz tez arada otyryqshy turmysqa aýdarý jobasyna úzildi-kesildi qarsy shyqty. Eń aldymen, dep jazdy ol, qazaq «óz jerin qunttap ustap» onyń asty-ústi baılyǵyn óz kádesine jarata bilýdi úırenýge tıis. Olaı bolmaǵan kúnde ol jerdiń berekesi qolynan is keletin sheberdiń qanjyǵasynda ketedi. «О́z jerine ózi qyzmet qylmaı, iske jaratpaı, jer zakon arqyly meniki» degendik «atadan qalǵan kóp qazynany basqan jaman bala sıpatynda emes pe? Bul aqymaq sorly qaıda baratyny kári-jasqa maǵlum emes pe?».
Álıhan Bókeıhan sol mezgilde-aq qazaq jeriniń keń jáne baı ekenin, bul jaǵdaılardyń eldiń ıgiligine jaǵymdy áser etetinin jaqsy túsingen. Sonymen birge, ol bolashaqta árbir ulttyń baılyǵy jeriniń keńdigi jáne qazba berekesiniń moldyǵymen ólshenbeıtinin, erteń-aq bilim men ozyq tehnologııaǵa ıe jurttyń alǵa shyǵatynyn anyq baıqaǵan. Ol «júıriktik – aqylda, ustalyq – jahıdshilikte» deıdi. «Mal baǵyp, malynyń artynan erip kóshken qazaq sııaqty halyq baılyq, qazyna mal kindiginde dep biledi. Qazynaǵa qýat beretin adam aqyly, adam qoly, adam jahıty ekenin bilmeıdi». Álekeńniń túsiniginde tek zaman suranysyna laıyq ózgerý jolynda turǵan halyq qana erteńine senimdi.
О́kinishke qaraı, qaıratkerdiń bul pikirine eki bılik te kóńil aýdarǵan joq.
Kez kelgen teorııalyq ustanymdardyń durys nemese qate ekendiginiń jalǵyz ólshemi – praktıka. Álıhan Bókeıhan men onyń serikteriniń saıası kúresiniń qazaq múddesinen alshaq emesin kóp uzamaı-aq sovettik shyndyqtyń ózi-aq kórsetip berdi.
I.Stalın ornatqan dıktatýralyq rejimniń júrgizgen reformalyq sharalarynyń nátıjesinde qazaq halqy buryn-sońdy bolmaǵan asharshylyqty basynan keshirdi, óziniń jartysyna jýyq bóliginen aıyryldy. Stalındik bılik qazaqtyń ulttyq ıntellıgensııasy men saıası basqarýshy tobyna, sondaı-aq din qyzmetkerlerine qarsy permanentti jazalaý sharalaryn júrgizip, alǵashqy jáne kelesi býyn saıası elıtany, yqpaldy din adamdaryn áleýmettik jáne saıası kúsh retinde joıdy.
Qoryta aıtqanda, Reseı ımperııasy kóleminde bolshevıkter partııasy ornatqan dıktatýralyq bılik júıesi syrttan tańylǵan sosıalıstik ıdeıanyń reseılik nusqasy qazaq halqy úshin qısapsyz mol azap ákeldi.
Bizdi búgin Álıhan Nurmuhameduly bastaǵan zııalylar býynynyń kózdegen maqsatyna nege jete almady degen saýal mazalaıdy. Bul saýalǵa jaýapty mynadaı eki jaǵdaıdan izdegen jón. Birinshiden, ashy bolsa da tarıhı shyndyqty moıyndaýǵa týra keledi, alashtyq býyn kúres alańyna shyqqanda sońyndaǵy eli ony qoldaýǵa dármensiz edi. Uıymdyq turǵydan da, materıaldyq turǵydan da qazaq halqy óziniń bastaýshy tobyna kómek kórsetýge daıar bolmaı shyqty. Ekinshiden, shamamen 2008 jyldyń basynda Birikken Ulttar Uıymy AQSh-tyń qarsylyǵyna qaramastan jergilikti halyqtardyń quqy týraly deklarasııa qabyldady. Quramynda rekordtyq sandaǵy jergilikti halyqtary bar Reseı bul deklarasııaǵa daýys berýden bas tartty. Alash nege jeńilis tapty degen saýalǵa, mine, osy Reseı úkimetiniń ustanymynan jaýap alýǵa bolady.
Úshinshiden, barlyq elde ult zııalylary – ulttyń belgili bir tarıhı kezeńindegi maqsat-múddesin anyqtaýshy áleýmettik kúsh. Osy turǵydan alǵanda, biz alashtyq qaıratkerlerdiń tájirıbesine tereńirek úńilip, ony taldaýdan ótkizýge tıistimiz. Onyń kúshti jaqtarymen birge, álsiz qyrlaryn da oı eleginen ótkizý qajettilik bolyp tabylady.
Sovettik tarıhnamada Á. Bókeıhan bastaǵan alashtyq zııalylar qazaq qoǵamyndaǵy taptyq jiktelýdi moıyndamady, al shyn máninde qazaq baılary men býrjýazııasynyń múddesin jaqtady degen pikir qalyptasqan. Mundaı tujyrym, árıne, shyndyqtan múldem alys-tyn. Alash zııalylary, olardyń, ásirese, bastaýshy toby baılar tabynan shyqqandarǵa jatpaıdy, sondaı-aq baılar ustanymynan alys turǵan tulǵalar bolatyn. Ult zııalylarynyń maqsatty qyzmetin qazaq baılary nemese qazaq býrjýazııasy qarjylandyrdy dep tujyrym jasaýǵa eshqandaı da faktilik negiz joq. «Qazaq» gazeti basym túrde ony jazyp alýshylardyń qarjysy arqyly jaryq kórdi. Ult-azattyq qozǵalysty qarjylandyrý isin qolǵa alǵan qazaq býrjýazııasy bolǵan emes. Ondaı taptyń qalyptasýyna negiz bolatyndaı qazaq qoǵamynda ekonomıkalyq alǵysharttar da qalyptasa qoıǵan joq-tyn.
Osy arada mynadaı jaǵdaıǵa da kóńil aýdarǵan jón. Azattyq qozǵalys basshylarynyń qyzmeti qazaq qoǵamy tarapynan, onyń aýqatty bóligi tarapynan tolyq túsinistik tapty degen tujyrymǵa kelsek, tym asyra aıtqandyq bolar edi. HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi qazaq qoǵamy bir aýyzdan ortaq múdde tóńiregine uıysyp, sheshýshi sátte judyryqtaı jumylyp qaırat-jiger kórsete alatyndaı deńgeıde emes-tin. Az ǵana ult zııalylarynyń qyzmetin de kóre almaı, kúndegender de jetip artylatyn.
Sol sııaqty, sovettik tarıhnamanyń azamat soǵysy jyldary alashtyq zııalylar, Alashorda reseılik kadetter partııasymen, nemese aq gvardııashylarmen, nemese atty kazaktarymen odaqtasyp ketti, sol arqyly óziniń bıleýshi taptar ustanymyna jaqyndyǵyn kórsetti degen tujyrymy da eshqandaı negizi joq baılam bolatyn. Alash zııalylarynyń kózdegeni kimmen bolsa da odaqqa kelip, túpki maqsaty – ulttyń erkin damý múmkindigine qol jetkizý boldy.
20-30-shy jyldardaǵy sot prosesteriniń barysynda alashordalyqtar osy qazaq qoǵamyndaǵy taptyq jiktelýge baılanysty da óz pikirlerin ashyq bildirgen. Máselen, E.Omarov 1927 jyly 20 qazanda tergeý kezinde bergen jaýabynda «Alashorda, onyń qatarynda men de barmyn, qazaq halqynyń taptyq jiktelýine qarsy boldy. Qazaq halqynyń basym bóligi baılardyń tolyq yqpalynda, soǵan baılanysty onyń baılarmen kúreske shyǵýy múmkin emes dep sanady. Kedeı baıdyń yqpalynda, baıdyń qanaýynda dep dáleldeý múmkin emes. Kedeı óz baıyn jarylqaýshysy sanady. Alashordaǵa qazaq halqyn kedeı jáne baı dep bólý tıimdi de emes-tin, óıtkeni kedeıler qoǵamnyń basym bóligi bolǵandyqtan olardy ózine qarsy qoıyp alýy múmkin edi. Alashorda bolsa aldyna jalpy qazaq ultyn azat etý mindetin qoıdy».
Qoryta aıtqanda, Sovet ókimeti men Alashorda arasyndaǵy bitispes qaıshylyq osy taptyq jiktelý máselesinde ashyq ta anyq kórinis tapty, Sovet úkimetine ásirese, bastapqy kezeńde qazaq sııaqty halyqty taptyq negizde jikteý, bólip-jarý ımperııanyń tutastyǵyn saqtaýdyń basty quraldarynyń birine aınaldy. О́z retinde Alashorda ulttyq jáne memlekettik erkindikke ulttyń saıası tutastyǵy men birligi arqyly ǵana jetýge bolady, al azattyq úshin kúres kezeńinde ultqa taptyq negizde jiktelý ózin-ózi jeńilis jolyna shyǵarýmen teń degen ustanymda boldy.
Sovettik tarıhnamanyń aldynda bir-aq mindet turdy. Ol sovettik bıliktiń ǵana zańdy, ári jergilikti halyq úshin tıimdi bılik júıesi ekendigin jan-jaqty negizdeý boldy. Al sovettik jáne basqa ózderin búkilreseılik bılik oryndary retinde jarııa etken qurylymdardyń qazaq qoǵamyna baılanysty quqyqtyq negiziniń álsizdigine nazar aýdarylmady. Shyn máninde bul qurylymdar qalyptasý ádisteri men saıası-quqyqtyq negizi turǵysynan syrttan, ımperııalyq óktemdik arqyly belgilegen basqarý organdary bolatyn. Olardyń quqyqtyq ókildigin anyqtaý jáne belgileý isine jergilikti halyqtyń eshqandaı qatysy bolǵan emes.
Revolıýsııalyq ózgerister jaǵdaıynda qazaq qoǵamy úshin Ýaqytsha ókimet pen Sovet ókimetinen basqa jaqyn turǵan jáne túsinikti bılik orny, árıne, Alashorda úkimeti bolatyn. Sondaı-aq, Alashorda úkimeti qalaı bolǵanda da ult tarıhynyń kúrdeli kezeńinde qazaq jeriniń barlyq óńirinen 80-nen astam arnaıy shaqyrylǵan ult ókilderi tarapynan jabyq saılaý arqyly saılanǵan, ıaǵnı qazaq qoǵamy úshin legıtımdi bılik edi.
Kezinde keńestik tarıhnama 1917 jyly 5-13 jeltoqsan kúnderi Orynbor qalasynda bolyp ótken jalpyqazaq sezin «qoǵamnyń joǵarǵy baı feodaldarynyń jáne halyq múddesine qarsy «Alash» partııasynyń ókilderi» jıyny retinde atap, al sezdiń Alash avtonomııasy men Alashorda úkimetin qurý týraly sheshimin eshqandaı negizsiz, kontrrevolıýsııalyq áreket esebinde baǵalady. Mundaı tujyrym, árıne, tarıhı aqıqatty burmalaýshylyqtardyń biri-tin. Osy rette jeltoqsandaǵy jalpyqazaq sezine qatynasqan ókilderge baılanysty mynadaı jaǵdaıǵa kóńil aýdarǵan paryz dep bilemiz.
Búkil Reseı ımperııasyn sharlaǵan berekesizdik jaǵdaıynda Á.Bókeıhan bastaǵan toptyń bul sezdi uıymdastyrý áreketi zor jaýapkershilikti óz moıyndaryna alǵan naǵyz otanshyldyq ustanymnyń úlgisi edi. Aǵa urpaqtyń bul qyzmetin keıingi býyndar osy turǵydan qabyldaǵany jón. Quramynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, Saǵyndyq Dosjanuly jáne Eldes Omaruly bar top «Qazaq» gazeti arqyly qazaq jáne qyrǵyz halyqtaryna arnaıy úndeý joldap, elde qalyptasqan saıası jaǵdaıdy talqylaý maqsatynda ótkizilmek jalpyqazaq sezine el ishindegi osy máselege yqylasty tulǵalarǵa shaqyrý joldady. Arnaıy shaqyrý el ishindegi bedeldi jáne belgili degen adamdarǵa jiberildi, sondaı-aq oǵan qatynasýǵa yntaly kisilerge de eshqandaı shekteý qoıylǵan joq.
Meniń túsinigimde, búgin Álıhan Nurmuhameduly maqtaýǵa, madaqtaýǵa muqtaj emes. Álekeń kóziniń tirisinde-aq elinen maqtaý, madaq estigen. Ulttyń sanaýly jaqsylary men úlkenderi onyń sózine qulaq asqan, jastary senip, sońyna ergen. Olar, árıne, kóp emes-tin, degenmen bar-tyn.
Barlyq ulylardyń rýhyndaı, Álekeńniń rýhy biz úshin oıaý, onyń oıyn bir-aq nárse mazalaıdy, ol – qazaq atalatyn eliniń búgini men erteńi, bolashaǵy.
Álekeńniń ómirlik dosy, ári senimdi inisi Ahań, Ahmet Baıtursynulynyń sózi bar: «Jol uzaq, ǵumyr qysqa, osy az ǵumyrda elge qyzmet jasaıyq» – degen. Bul oıdy Álekeń de, onyń ustanymyn qabyldap sońyna ergen ult azamattary men jastary da óz uranyna aınaldyrdy.
Memlekettik táýelsizdik elimizge jańa múmkindikter ala keldi. Qoǵam ózgerý jáne damý jolyna tústi. Alash qaıratkerleriniń murasymen emin-erkin tanysý múmkindigine ıe bolǵan halyqtyń onda qazaq ómirinen týyndaǵan jáne onyń túpkilikti suranystaryna jaýap bere alatyn ıdeıa jáne ustanymdar bar ekendigine kózi jetti.
Uly kúresker Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı konferensııalar elimizdiń barlyq óńirlerinde ótýde. Alash basshysyn eske alý sharalary jaqynda ǵana onyń týǵan jeri Aqtoǵaı óńirinde bolyp ótti.
Qoryta aıtqanda, bizdiń qoǵam búgin Álekeń bastaǵan Alash ıdeıasynyń qaıta jańǵyrý kezeńin basynan keshirýde. Al onyń jemisti bolatynyna negiz jetkilikti.
Mámbet QOIGELDI,
tarıhshy-ǵalym
Sońǵy jańalyqtar
Elimizdiń qaı óńirlerinde joldar jabyq tur?
Aýa raıy • Búgin, 09:25
Birqatar oblysta aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Búgin, 09:16
Búgin 1 dollardy qansha teńgege satyp alýǵa bolady?
Qarjy • Búgin, 09:10
Shymkentte saıabaq aýmaǵynan er adamnyń máıiti tabyldy
Aımaqtar • Keshe
Astanada jáne elimizdiń 16 óńirinde daýyldy eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Keshe
Ata zańda adam quqyǵyna qandaı artyqshylyq berildi?
Ata zań • Keshe
Qazaqstanda 23 aqpanǵa deıin birqatar jol ýchaskesi jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Astanada qujatsyz tasymaldanǵan et ónimderi satylmaq bolǵan
Aımaqtar • Keshe
