Agroónerkásip keshenin ınnovasııany ıgergen mamandar damytady

Qazirgi kezde Qazaqstannyń  aýyl sharýashylyǵy  ınfraqurylymdy jańartýǵa, óndiriske neǵurlym jetildirilgen tehnologııalardy engizýge jáne tıimdi ári maqsatty memlekettik qoldaýǵa muqtaj. Basty maqsat – otandyq agroónerkásip kesheniniń  básekege qabiletti damýyn barynsha qamtamasyz etip, alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin zaman talaptaryna saı ınnovasııalyq baǵytta naqty is-sharalardy jetildirý. Bul rette otandyq agroónerkásiptik kesheniniń ǵylymı potensıalyn kóterýge basty nazar salynýda. Qazirgi kezde kásiporyndar men sharýashylyqtardyń sapasy nashar, tozyǵy jetken tehnıkalary jańartylýda, jańa býyndy bilikti mamandar qatary qalyptasyp, óndiriske qazirgi zamanǵy tehnologııalar men noý-haý engizile bastady. Bul baǵyttaǵy saıasatty memleket tıimdi júrgizip otyr. Bizdiń ýnıversıtettegi stýdentterdiń 90 paıyzdan astamy aýyl jastary. Elimizdiń ár túkpirinen kelgen bilim alýshylarǵa biz zamanǵa saı, álemdik deńgeıdegi bilim men ǵylymdy ıgerýge barynsha jaǵdaı jasap otyrmyz. Bizdiń maqsatymyz – aýyl-aýyldardan kelgen stýdentterimizge ozyq bilim berip qana qoımaı, olardyń El men Jerdiń qasıetin baǵalaıtyn, ult bolashaǵyna senimmen qarap, Uly Dalamyzdyń ulaǵatyn bo­ıyna sińirgen, týǵan topyraqtyń qadirin bilip, aýylyn qadirleıtin jáne sol aýyldyń zııalysyna aınalatyn tulǵa retinde qalyptastyrý. Qazaqstan negizinen agrarly memleket. Degenmen, aýyldyq aımaqtar bilimi joǵary, kózqarasy keń, bilikti maman­darǵa zárý. Bul ásirese, aýyl sharýa­shylyǵy salasyna kóbirek qatysty. Sondyqtan, memleket bilikti agrarshy mamandardyń, isker fermerlerdiń, zamanaýı tehnologııany ıgergen jastardyń aýylǵa tarty­lýyn ońtaılandyryp keledi. Mamandar tapshylyǵyn kórip otyrǵan aýyldarǵa elimizdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan jastar baryp qyzmet etip, ornyǵatyn bolsa ulttyq ekonomıka qarqyn alyp, el eńsesi budan da kóterile túsetini sózsiz. Aýylǵa barǵan jas maman tek kadr máselesiniń sheshilýine ǵana yqpal etip qoımaı, ondaǵy ózge de salalarǵa serpin beredi. Qashanda jańalyqqa jany qumar jastardyń ózi qyzmet etken salada tyń serpilister jasaıtynyna senim mol. Sol sebepti, ýnıversıtetimizde strategııalyq baǵyt-baǵdarymyzdy ustana otyryp, aýyldyq jerlerden kelgen jastardy ınnovasııaǵa beıimdep, agrarlyq  bilim men ǵylymǵa tereńdep, jańa tehnologııa­lardy ıgerýi úshin Agrotehnologııalyq Hab – Aýyl sharýashylyǵy zertteý­leri­niń Halyqaralyq ınstıtýtyn qur­dyq. Sheteldiń ozyq tájirıbelerin negiz­ge alǵan bul ınstıtýt otandyq aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirý­shi­lerdiń naqty suranystaryna saı ǵylymı-óndiristik jobalardy iske asyrýǵa zor múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta Kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam retinde jańasha qurylymdaý nátıjesinde ýnıversıtettiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qaramaǵyna ótýi –  agro­ınnovasııalyq baǵytty jańǵyrtý bo­ıynsha  ǵylymı-zertteýlerdi kommersıalızasııalaý júıesin tıimdi qurýǵa jol ashty. Ýnıversıtet bazasynda qurylǵan Aýyl sharýashylyǵy zertteýleriniń halyqaralyq ınstıtýty otandyq agrarlyq bilim men ǵylymnyń jańa satyǵa kóterilgendigin kórsetedi. Álemdik standarttarǵa saı agrotehnologııalyq hab deńgeıindegi mundaı aýqymy keń ınstıtýtty qurý týraly sheshim aıaqasty qabyldanǵan joq, buǵan ujymnyń kóptegen jyldar boıy atqarǵan jemisti jumysy sebep boldy. Bul halyqaralyq ınstıtýt – mem­­­lekettiń jáne jekemenshik sek­tordyń resýrstaryn bir arnaǵa toptastyryp, olardy el úshin paıdasy mol, keleshegi bar ınnovasııalyq jo­balarǵa aýdaratyn elimizdiń agrarlyq sektoryndaǵy alǵashqy iri ınstıtýttyń biri.  Instıtýt quramyna ýnıversı­tet janyndaǵy Qazaqstan-Japon ın­novasııalyq ortalyǵy, Qazaqstan-Koreı ınnovasııalyq ortalyǵy, Sý ınnovasııalyq ortalyǵy, Innovasııalyq jylyjaı, Memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda mamandar daıyndaıtyn Azyq túlik sapasy jáne tehnologııasy or­ta­lyǵy, «Agroınjenerlik máseleler jáne energııa únemdeý» ortalyǵy, Turaqty egin sharýashylyǵy ortalyǵy  sııaqty qoldanystaǵy ortalyqtar biriktirilgen. Bul ınnovasııalyq ortalyqtar men zerthanalardy aýylsharýashylyq kásipkerleri shıkizat pen daıyn ónimge saraptama jasaý, topyraq,  sý jáne t.b. sapasyn anyqtaý úshin paıdalanady. Instıtýttyń óndiristik qury­ly­mynda aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý qory, tehnopark, ǵylymı-zertteý ortalyqtary men zerthanalar, startap bıznes-ınkýbatorlar jumys isteıdi. Zertteýler qory ortalyq anyqtaıtyn  keleshegi bar uzaq merzimdi jobalar men ınnovasııalardy qarjylandyrýǵa arnalǵan, sonymen qatar  qurastyrylyp jatqan jobalarǵa syrttan strategııalyq ınvestorlar tartýmen de aınalysady. Mundaǵy basty maqsat  – álemdegi eń jaqsy tehnologııalardy agrarlyq óndiriske alyp kelý. Bul jumystardyń barlyǵy Úkimette, mınıstrlikte, oblys deńgeıinde tanystyrylyp, sheteldik ekspertterdiń joǵary baǵasyn alǵan. Memleket basshysy óziniń 5 ıns­tıtýttyq reformasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult Josparynda azyq-túlikke jahandyq suranystyń ósýine baılanysty otandyq agroóndiristik keshenin aýqymdy jańǵyrtýǵa naqty tapsyrmalar berdi. Bul rette biz Memleket basshysynyń otandyq aýylsharýashylyq salasynyń aldyna qoıǵan mindetterin júzege asyrý úshin ǵylym, bilim jáne óndiris ıntegrasııasyna basa mán berip otyrmyz. О́tken jyly Elbasynyń sheshimimen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń janynan «Ulttyq agrarlyq ǵylym-bilim ortalyǵy» ashyldy. Ortalyq quramyna 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 14 tájirıbelik stansasy, kommersııa­landyrý men bilim berý ortalyǵy jáne 3 agrarlyq joǵary oqý orny kirdi. Osy ıntegrasııa agroónerkásip kesheninde ǵylym, bilim, óndiris arasyndaǵy vedomstvolyq birikpeýshilik máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly boldy. Memleket basshysy  2014 jylǵy 11 qarashadaǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» atty  halyqqa Joldaýynda  ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda ǵylym men ekonomıka  jáne maman daıyndaý  salalary arasyndaǵy baı­lanysty qamtamasyz etetin 10 joǵary oqý ornyn anyqtap kórsetken bolatyn. Sonyń ishinde bizdiń ýnıversıtet te bar. Búgingi kúni Elbasy Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi júzege asyrý  maqsatynda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti beıindik magıstratýra negizinde ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy boıynsha ma­mandar daıyndaýda.  Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – tamaq ónerkásibi, agrohımııa, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, aýyl sharýashylyǵy salalary boıynsha praktıkalyq-baǵdarlanǵan joǵary bilikti kadrlar  daıyndaý. О́ndiristik kásiporyndarǵa arnalǵan  básekege qabiletti mamandar daıyndaý úshin zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan jańa zerthanalar quryldy. Búgingi tańda magıstranttarymyz sol zerthanalarda ǵylymı jobalaryn daıyndap, praktıkalyq daǵdylaryn arttyrýda. Otandyq azyq-túlik óniminiń báse­kege qabilettiligin arttyrý úshin áleýmettik mańyzy bar taǵam ónimderin ózimizde óndirý arqyly onyń ımportyn azaıtýǵa jaǵdaı jasaý jáne eksporttyq áleýetti arttyrý maqsatynda shıkizat túrindegi ónimder shyǵynyn azaıtyp, belgili bir maqsatta ónim shyǵaratyn tuıyq sıkldi tehnologııany engizý, shıkizatty qaıta óńdeý kórsetkishin arttyratyn túrli fýnksıonaldyq qasıetterge ıe azyq-túlik jáne jemshóp óndirisin damytý, shyǵarylatyn ónimniń assortımentin keńeıtý, qus jáne mal sharýashylyǵyna arnalǵan azyq qoryn ulǵaıtý, ekologııalyq máselelerdi sheshý qajet. Joǵary bilikti mamandarsyz atalǵan máselelerdi sheshý múmkin emes. Búginde memlekettiń júrgizip otyr­ǵan ońtaıly saıasatynyń arqasynda, atap aıtqanda «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasynda aýylǵa bilikti jas mamandar tartyla bastady. Keıingi kezde otandyq agroónerkásipke kóńil bóline bastaýynan aýyldyń óndiristik jáne áleýmettik ınfraqurylymy kezeń-kezeńimen jańǵyra  bastady. Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý, jańa aýyldyq jerlerdi qalyptastyrý úshin aıtarlyqtaı qarjy men materıaldyq resýrstar bólinýde. Sonyń ishinde «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń orny erekshe. Bul baǵdarlama aıasynda agroónerkásip keshenine 2020 jylǵa deıin 3 trıllıon teńgeden astam qarjy bólinedi. Elimizde budan da basqa «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan», «Amanat» sııaqty baǵdarlamalar júzege asyrylýda. Otbasylyq sút taýarlary fermerlerin qoldaý maqsatynda «Yrys» baǵdarlamasy engizildi. Memleket júk­tegen mindetter men atalǵan baǵdar­lamalardy negizge ala otyryp, oqý ornymyz birneshe jyldardan beri  ǵylymı-bilim berý ınfraqurylymyn qurý bo­ıynsha maqsatty túrde aýqymdy jumystar atqaryp keledi. Joǵaryda atalǵan ınstıtýt osy jumystardyń naqty nátıjesi. Búginde agroqurylymdar óndiriste úlken jetistikke tek ǵylym arqyly jetýge bolatynyn jaqsy túsinýleri kerek. Osy maqsatta biz stýdentterimizdiń, magıstranttar men PhD dokto­rantta­­ry­myzdyń óndiris oryndarynda tájirıbeden ótý máselesine basa nazar aýdaryp, búgingi kúni oqý jospary men akademııalyq kúntizbeni qaıta qarap, bilim alýshynyń óndiristik tájirıbeden ótý merzimin 5 aıǵa deıin uzarttyq. Osyǵan saı stýdent 10 apta aýdıtorııa­da tájirıbelik sabaq alsa, mamandyǵy men aýyl sharýashylyǵyndaǵy salasyna baılanysty 10 apta óndiris ornynda bolady. Jekelegen mamandyqtar boıynsha teorııalyq sabaqtar da óndiris bazasyndaǵy oqý-bilim berý ortalyqtarynda ótkiziledi. Ýnıversıtetimizde bilim berý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beretin jáne Bolon úrdisin, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýda kelesi ortalyqtar: Bolon úrdisin damytý ortalyǵy, akademııalyq utqyrlyqty modeldeý ortalyǵy, úshtuǵyrly til baǵdarlamasyn negizge alǵan kóptildi  bilim berý ortalyǵy, jahandyq klass jáne lıngvıstıkalyq bilim berý or­talyǵy jumys isteıdi. Syrtqy aka­demııalyq utqyrlyq jahandyq konsorsıým arqyly, sondaı-aq «Tempýs», «Erazmýs Mýndýs», «Bolashaq», DAAD jáne FET, taǵy da basqa baǵdarlamalar men jobalar arqyly iske asyrylady. Ýnıversıtet Eýropa, Amerıka, O­ń­tústik-Shyǵys Azııanyń jetekshi 12 memleketimen qos dıplomdyq bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrý boıynsha kelisimsharttar jasady.Ýnıversıtette jyl saıyn Qazaqstan jáne sheteldik joǵary oqý oryndarynan magıstranttar Eýropanyń seriktes JOO ǵalymdary men magıstrant qatysý­shylarymen halyqaralyq jazǵy mektep uıym­dastyrylady. Halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda álemniń ag­rar­lyq joǵary oqý oryndarynyń Ja­handyq konsorsıýmynyń jáne TMD  memleketterine  qatysýshy úz­dik Agrarlyq joǵary oqý oryndary keńe­siniń múshesi retinde ýnıversıtet búginde 200-den  astam halyqaralyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen,  aldyńǵy qatarly kóptegen agrarlyq ýnıversıtettermen, agroónerkásiptik  kesheni nysan­darymen yntymaqtastyq jónindegi keli­simge qol qoıa otyryp, Qazaqstannyń ag­rar­lyq ǵylymynyń halyqaralyq arena­daǵy mártebesin kóterýge atsalysýda. Ýnıversıtet ǵalymdary jyl basynan beri Jambyl, Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe, Qyzylorda ob­lys­tarynda arnaıy issaparmen shy­ǵyp, ondaǵy aýylsharýashylyq sala­syndaǵy máselelerdi sheshýge atsalysyp, nátıjeli jumystar atqaryp keledi. Yqpaldasý baǵyttary boıynsha qazirgi kezde bizdiń ǵalymdarymyz aýyl kásipkerlerine aýyl sharýashylyǵynyń barlyq baǵyttary boıynsha keńes berý qyzmetterin usynýda. Búgingi kúni elimizdegi sharýashylyq­tarda jumys isteıtinderdiń basym kópshiliginde agrarlyq bilim joq. Biz olardyń arnaıy bilim alýyna múmkindik jasap otyrmyz. Ýnıversıtetimizde jumys atqaryp otyrǵan elimizdegi Fermerlerdiń joǵary mektebi óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý jáne ony qoldaný týraly keńester berip, konsaltıngtik qyzmet kórsetýge tolyq qabiletti. Buǵan qosa jyl saıyn akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy aıasynda ýnıversıtetimizdiń 300-den astam stýdentteri men magıstranttary, doktoranttary sheteldiń ozyq oqý oryn­darynda bilim jetildirip, tájirıbe jı­naıdy. Sondaı-aq, álemniń bedeldi ýnı­versıtetteriniń bilikti ǵalymdary bizdiń ýnıversıtette arnaıy dáris oqıdy. Otandyq aýyl sharýashylyǵy bilimi men ǵylymynyń kóshbasshysy – 85 jyldyq tereń tarıhy bar Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti búgingi kúni álemdik talaptar boıynsha ulttyq zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný jumystaryn strategııalyq baǵytta júr­gizýde. Belgilengen mindetterdi iske asyrý úshin eń aldymen bilikti mamandar qajet ekeni belgili. Sondyqtan da Elbasy birinshi kezekte ozyq bilim men ınnovasııalyq ǵylymdy damytýǵa aıryqsha kóńil bólip keledi. Bul rette memleket anyqtaǵan talaptar boıynsha ıntellektýaldy ult retinde qalyptasqan, damyǵan Qazaqstan qoǵamyn qurý úshin atqarylatyn mindetterdi aıqyndap, olardy kezeń-kezeńimen júzege asyrýǵa árqaısymyzdyń qosar úlesimiz mol bolýǵa tıis. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA vıse-prezıdenti, akademık