Keden kodeksin jetildirmesek, kirissiz qalamyz

Depýtattardyń aımaqtardy aralaý baǵdar­lamasy sheńberinde men Almaty, Mań­ǵys­taý jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­tary­­nyń memlekettik organdar ókilderi jáne kásipkerlerimen kezdestim. Talqy­lanǵan máse­lelerdiń qatarynda syrtqy ekono­mı­kalyq baılanystar máseleleri de boldy. Osy kezdesýler barysynda kásipkerler tarapynan kedendik ákimshilendirý zańnamalarynyń jetildirilmegendiginen, osy salada «barmaq basty, kóz qystylyqqa» jol berilip jatqan­dyǵy týraly shaǵymdar aıtyldy. Kedendik ákimshilendirýdiń jetkilikti dárejede jetildirilmegendiginiń bir kórinisi – Dúnıejúzilik banktiń «Doing-bıznes» reıtınginde Qazaqstannyń «Halyqaralyq saýda» ólshemderiniń kórsetkishteri bo­ıynsha barlyq 189 orynnyń 122-shi ornynda qalyp otyrǵanynan da baıqalyp tur. Kásipkerlerdiń pikirine qaraǵanda, barlyq gáp ımporttalǵan taýarlardyń «Táýekeldi basqarý júıesi» (TBJ) ádistemesindegi kemistikterge baılanysty kedendik qundy anyqtaýda bolyp otyr. Barlyq álemde TBJ kedendik zańnamanyń buzylǵandyǵyn anyqtaýǵa, boljaýǵa jáne boldyrmaýǵa qyzmet etse, bizde bul júıe fıskaldy sıpat atqaryp, bıýdjet túsimin arttyrýdy ǵana kózdeıdi. Iаǵnı, baj túsimderin arttyrýmen ǵana aınalysady. Sonyń kesirinen kásipkerler kedensizdendirýdiń arzan, jeńildetilgen jolyn izdep júrgen kórinedi. «Izdegenge – suraǵan» bolyp, oǵan Qyrǵyzstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa (EAEO) múshe bolǵandyǵy «jaqsy bolypty». Endi pysyqaı kásipkerler Qazaq­stan­ǵa Qytaıdan ákelinetin taýarlar­dy Qyrǵyz­stan arqyly engizip, sonda kedensizdendirip alǵannan soń ǵana beri tasymaldaıdy eken. Al Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasynda sońǵysynyń EAEO-ǵa kirgennen keıin kedendik baqylaý alynyp tastalǵany belgili. Sóıtip, kedendik baj jáne qosymsha qun salyǵy (QQS) túrinde Qazaqstan bıýdjetine túsýge tıisti somalar Qyrǵyzstan bıýdjetin toltyryp jatqan kórinedi. Mysal úshin aıtar bolsaq, 2016 jyldyń 6 aıynda Almaty oblysynyń syrtqy taýar aınalymynan túsken kirisi aldyndaǵy jyldyń sáıkes merzi­mimen salystyrǵanda 20 ese azaıǵan. Naq­ty­laıtyn bolsaq, 2016 jyldyń alty aıyn­daǵy kiris 51 mln AQSh dollary bolsa, 2015 jyldyń sáıkes merziminde ol 908,9 mln AQSh dollaryna teń bolǵan. Qansha jerden ekonomıkalyq daǵdarys desek te munshalyqty (20 ese) quldyraý adamdyq faktordyń aralasýymen bolmasa, tabıǵı jolmen múmkin emes. Dál osy merzimde QQS kólemi de 9 ese azaıǵan. Osynyń bári – bir-aq oblysta bolyp jatqan keleńsizdik. Respýblıka boıynsha alsaq, bul somanyń eselep artary sózsiz. Sonyń bári bizdegi TBJ-nyń jetildiril­megen­­diginiń kesirinen bolyp otyr. Kásip­ker­ler ony qoldaný ádisi arqyly túrli ústemeaqy­lar­dyń kóbeıip ketkeninen qashyp, osyndaı qıturqy sharalarǵa barýǵa májbúr. Esep ko­mı­tetiniń derekterine qaraǵanda, 2015 jyly kásip­ker­lerdiń deklarasııadaǵy kór­setýi­ne sen­beı 36 myń ret tekseris júrgi­zilip­ti. Sodan kedendik zańnamanyń tek 103 ret qana buzyl­ǵan­dyǵy anyqtalǵan. Al Aty­raý, Al­maty, Qos­tanaı, Aqtóbe oblysy keden­derin­de bir­de-bir ret keden zańnamasynyń buzyl­ǵan­­dyǵy ta­bylmaǵan. Sonymen qatar, TBJ qol­­daný arqyly 1455 saraptama jasalyp, sonyń ná­tı­jesin­de zańnamanyń 13 ret qana buzyl­ǵandyǵy anyqtalǵan. Sonyń ishinde quny 6 dollardan 200 dollarǵa deıin ǵana tura­tyn taýarlar partııasyna da arnaýly saraptama jasalǵan. Osynyń ózi bul ádistiń tıimsiz qoldanylatyndyǵynyń bir kórinisi. «Zeńbirekpen torǵaı atý» degen naq osyndaıda aıtylatyn shyǵar. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, keden organdary engizgen osy TBJ ádisi Qazaqstan­nyń «Memlekettik baqylaý men qadaǵalaý týraly» Zańynyń talaptaryn da buzatyndyǵy kózge uryp tur. Osy máselelerdi eskerip, Keden kodeksine ózgerister engizýdi ótinip, men Premer-Mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal joldadym. Amanjan JAMALOV, Májilis depýtaty