Kaspıı aımaǵynyń aǵymdaǵy geosaıası jaǵdaıy aımaq elderiniń Kaspıı teńizin paıdalaný rejimin anyqtaý jáne bul rejimniń jańa quqyqtyq mártebesin qurý týraly ózara tıimdi sheshim izdeý qajettiligin anyq kórsetýde.
Jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy elder teńiz túbiniń ústińgi jaǵyndaǵy, teńiz túbindegi jáne jer qoınaýyndaǵy sýlardy, sondaı-aq Kaspıı teńiziniń ústindegi áýe keńistigin paıdalaný quqyqtaryn saqtaýda taraptardyń zańdyq mindettemelerin retteıtin bes tarapty qujatty qabyldaýǵa belsendi at salysyp kele jatyr. Aımaq memleketteri arasynda jaqsarǵan saıası únqatysýdyń qalyptasýy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi tabysty júzege asyrý úshin sheshýshi alǵysharttardyń biri bolyp tabylady. Halyqaralyq quqyqtyq normalardy túsindirý jóninde bes Kaspıı mańy memleketiniń bir-birine qaıshy keletin jáne keıde bir-birin joqqa shyǵaratyn is-áreketterine kýá bolǵan taraptar aımaqtyq mámileniń tek eń joǵary deńgeıde jasalatyn tikeleı saıası konsýltasııalar arqyly múmkin bolatynyn anyq túsindi. Nátıjesinde, 2000 jyldardyń basynda Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy elderdiń basshylary Kaspıı sammıti pishimi dep atalatyn besjaqty kelissózder tetigin qurý týraly sheshim qabylady.
Osy ýaqytqa deıin Kaspıı mańy bes memleketi basshylarynyń Kaspıı sammıtteri aıasynda tórt kezdesýi ótti. Alaıda, bul kelissózderdiń oń áseri tek on jyldyq konsýltasııalardan keıin ǵana keńinen tanyla bastady. Mysaly, 2002 jylǵy 23-24 sáýirde Ashǵabatta ótken I Kaspıı sammıtiniń alǵashqy kúninde bes Kaspıı mańy memleketi basshylarynyń barlyǵy teńizdi delımıtasııalaý máselesine qatysty pikirlerin qandaı da bir ıkemdilik ne ózara túsinistik tanytpaı bildirdi. Daýly teńiz munaı-gaz ken oryndaryna (Azerı – Chırag – Kıapaz/Omar – Osman – Serdar) qatysty Ázerbaıjan prezıdenti Geıdar Álıev pen Túrikmenstan prezıdenti Saparmurat Nııazov arasyndaǵy qarama-qaıshy kózqaras jaǵdaıdy odan ári qıyndatyp jiberdi. Nátıjesinde, Kaspıı mańy memleket basshylary birlesken deklarasııaǵa qol qoıýdan bas tartty jáne Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýdyń alǵashqy áreketi sátsiz aıaqtaldy. Sondyqtan, taraptardyń kelesi Kaspıı sammıtin, aldyn ala josparlaǵandaryna qaramastan, 2003 jyldyń sáýir aıynda Tegeranda ótkize almaǵandary tań qalarlyq oqıǵa emes edi.
Alaıda, Ashǵabatta ótken joǵary deńgeıdegi kezdesý keıbir oń ilgerileýshilikterge sebep boldy. Bir aı ishinde Baký ırandyqtar Elbrýs dep ataıtyn Alov – Araz – Sharg daýly kómirsýtegi ken oryndaryndaǵy barlaý jumystarynyń shekara máselesi sheshilgenge deıin toqtatylatynyn resmı túrde habarlady. 2003 jyldyń aqpan aıynda Baký qalasynda Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıinde ótken Arnaıy jumys tobynyń 8-shi sessııasy barysynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany ázirleý máselesi biraz alǵa basqanda jaǵdaı perspektıvaly bolyp kórine bastady.
Degenmen, Kaspıı mańy memleketteriniń 2007 jyldyń 16 qazanynda Tegeranda ótken II Kaspıı sammıtin uıymdastyrýy 5 jylǵa sozyldy. Bul joly kópjaqty yntymaqtastyq pen Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine qatysty perspektıvalardy talqylaý syndarly jaǵdaıda ótti. Nátıjesinde, taraptar navıgasııa, tasymaldaý, qaýipsizdik sııaqty túrli máselelerdi qozǵaǵan 25 baptan turatyn ortaq deklarasııaǵa qol qoıdy. Taraptar Kaspıı mańy memleketteriniń bir-birine qarsy qarýly kúshterdi paıdalanbaýy jáne jaǵalaý elderiniń birine qarsy basqa bir memleket tarapynan uıymdastyrylatyn áskerı operasııa úshin óz aýmaqtaryn paıdalanýǵa ruqsat bermeýi jóninde biraýyzdan kelisti (14-15-bap). Sonymen qatar, Tegeran deklarasııasynda Kaspıı teńizinde júk tasymaldaýdyń tek jaǵalaý elderiniń týy astynda júzege asyrylýy tıis dep kórsetilgen (7-bap). Qujatta, sondaı-aq, Soltústik-Ońtústik kólik dálizi Kaspıı keńistiginiń ajyramas bóligi retinde bekitilgen (4-bap). Sondyqtan, Tegeran sammıti barysynda Kaspıı mańy bes memleketiniń basshylary qol qoıǵan osy alǵashqy saıası qujat, ekonomıkalyq, energetıkalyq jáne qaýipsizdik máselelerin qosa alǵanda, Kaspıı kún tártibiniń keńeıtilgenin kórsetedi.
Kaspıı teńizi rejimi týraly kelisimge kelýge qajetti keıbir negizgi máseleler boıynsha taraptardyń jaqyndasýyna qaramastan, III Kaspıı sammıti de aıtarlyqtaı keshigýlerge tap boldy. 2008 jyly Bakýde ótedi dep kútilgen Baký sammıti eleýli kelispeýshilikter saldarynan sol jyldyń 18 qarashasyna keshiktirildi. Teńizdi delımıtasııalaýǵa qatysty eń mańyzdy jáne eń daýly máselelerdiń elenbeı qalýyna baılanysty taraptar II Kaspıı sammıti barysynda Kaspıı bestigi bekitken Deklarasııanyń erejelerin biriktirgen keńeıtilgen ortaq deklarasııaǵa qol qoıa aldy. Sonymen qatar, sammıt barysynda taraptar Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy ózara qarym-qatynastarda jańa kezeńniń bastalǵanyn kórsetken alǵashqy besjaqty resmı kelisimge qol qoıdy. Kaspıı teńizinde qaýipsizdikti qamtamasyz etýge
qatysty yntymaqtastyq týraly kelisimde lańkestik, brakonerlik, uıymdasqan qylmys jáne kontrabandaǵa qarsy kúres, sondaı-aq qaýipsiz júk tasymalyn qamtamasyz etý sııaqty qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq baǵyttary kórsetilgen.
Qatysýshylardyń sammıt kezindegi talqylaýlarynda ulttyq teńiz aımaqtary eniniń úılestirilýi qarastyrylǵan alǵashqy kún tártibi sheńberinen shyǵa almaǵandaryn atap ótken jón. Sóıtip, taraptar aldaǵy úsh aı ishinde jaǵalaýdan 24 nemese 25 mıl araqashyqtyqta ornalasqan teńiz shekaralaryna qatysty usynystar daıyndaý jóninde tıisti mekemelerge nusqaýlar berýge kelisti.
Alaıda, ulttyq teńiz aımaqtary máseleleriniń sheshimi keıinge qaldyryldy. Kaspıı mańy bes memleketi bul máselege tek tórt jyldan keıin, atap aıtqanda, 2014 jyldyń 29 qyrkúıeginde Astrahan qalasynda ótken IV Kaspıı sammıti barysynda orala aldy. Bul másele 19 baptan turatyn sońǵy kommıýnıkeni qabyldaý arqyly sheshildi. Osy kommıýnıke boıynsha, jaǵalaý elderiniń ulttyq egemendikterine sáıkes, araqashyqtyq jaǵalaýdan 15 teńiz mıline deıin uzartylyp, bul araqashyqtyqqa balyq aýlaýǵa arnalǵan qosymsha 10 teńiz mıli qosylatyn boldy. Sondaı-aq, sammıt sońynda Teńizdegi bıologııalyq resýrstardy saqtaý jáne utymdy paıdalaný týraly kelisimge, Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Kaspıı teńiziniń gıdrometeorologııasy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy.
Kaspıı kelissózderindegi sońǵy oqıǵalarmen jigerlengen taraptar 2016 jyly Qazaqstanda ótetin V Kaspıı sammıtine Kaspııdiń teńiz sýlarynyń jáne teńiz túbiniń arajigin ajyratý jáne bólýge qatysty nátıjelerge jetetinderine senimdi bolyp qatysty. Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev taraptardan Astana sammıti barysynda konvensııanyń sońǵy nusqasyn qabyldaýdy talap etti. Alaıda, 2016 jyldyń 13 shildesinde Astana qalasynda ótken Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýi barysynda joǵary deńgeıdegi laýazymdy tulǵalar áli de sheshýi qajet birqatar máselelerdiń bolǵanyn málimdedi. Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov tarapynan usynylǵan optımıstik ssenarıı boıynsha, endi qujatqa 2017 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda qol qoıylýy yqtımal delinip otyr.
Degenmen, Astana sammıti konvensııany ázirleý úderisi aıaqtalǵanǵa deıin keıinge qaldyryla berýi múmkin. Ekinshi jaǵynan, taraptar sammıt barysynda aımaqtyq yntymaqtastyqtyń, eń mańyzdy máselelerin talqylaý maqsatynda konvensııaǵa qol qoıýdy toqtata turýlary da ǵajap emes. Bul jaǵdaıda V Kaspıı sammıti, ásirese bes Kaspıı mańy elderiniń ekonomıkalaryna baǵyttalatyn bolady. Mysaly, Kaspıı mańy elderiniń basshylary Qazaqstannyń Kaspıı teńizinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly usynysyna nemese Túrikmenstannyń bastamasy boıynsha jasalǵan Saýda jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ázirleý máselesine nazar aýdarýy múmkin.
Osyǵan baılanysty, eń joǵary deńgeıdegi kezdesý Kaspıı teńizinde kelissózder úderisin jandandyrýdaǵy negizgi faktor bolyp tabylady. Kaspıı sammıtteri bastalǵannan beri jaǵalaý mańyndaǵy memleketter aımaqtaǵy áriptestikke qatysty barlyq derlik iri máseleler boıynsha birlesken is-sharalar ótkizdi. Sondyqtan, aldaǵy sammıt barysynda bul konvensııaǵa qol qoıylmasa da eń joǵary deńgeıdegi kezdesý Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly túıtkildi máseleni sheshý úshin zor áleýetke ıe deýimiz kerek.
Lıdııa PARHOMChIK,
saıasattanýshy
Kaspıı aımaǵynyń aǵymdaǵy geosaıası jaǵdaıy aımaq elderiniń Kaspıı teńizin paıdalaný rejimin anyqtaý jáne bul rejimniń jańa quqyqtyq mártebesin qurý týraly ózara tıimdi sheshim izdeý qajettiligin anyq kórsetýde.
Jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy elder teńiz túbiniń ústińgi jaǵyndaǵy, teńiz túbindegi jáne jer qoınaýyndaǵy sýlardy, sondaı-aq Kaspıı teńiziniń ústindegi áýe keńistigin paıdalaný quqyqtaryn saqtaýda taraptardyń zańdyq mindettemelerin retteıtin bes tarapty qujatty qabyldaýǵa belsendi at salysyp kele jatyr. Aımaq memleketteri arasynda jaqsarǵan saıası únqatysýdyń qalyptasýy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi tabysty júzege asyrý úshin sheshýshi alǵysharttardyń biri bolyp tabylady. Halyqaralyq quqyqtyq normalardy túsindirý jóninde bes Kaspıı mańy memleketiniń bir-birine qaıshy keletin jáne keıde bir-birin joqqa shyǵaratyn is-áreketterine kýá bolǵan taraptar aımaqtyq mámileniń tek eń joǵary deńgeıde jasalatyn tikeleı saıası konsýltasııalar arqyly múmkin bolatynyn anyq túsindi. Nátıjesinde, 2000 jyldardyń basynda Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy elderdiń basshylary Kaspıı sammıti pishimi dep atalatyn besjaqty kelissózder tetigin qurý týraly sheshim qabylady.
Osy ýaqytqa deıin Kaspıı mańy bes memleketi basshylarynyń Kaspıı sammıtteri aıasynda tórt kezdesýi ótti. Alaıda, bul kelissózderdiń oń áseri tek on jyldyq konsýltasııalardan keıin ǵana keńinen tanyla bastady. Mysaly, 2002 jylǵy 23-24 sáýirde Ashǵabatta ótken I Kaspıı sammıtiniń alǵashqy kúninde bes Kaspıı mańy memleketi basshylarynyń barlyǵy teńizdi delımıtasııalaý máselesine qatysty pikirlerin qandaı da bir ıkemdilik ne ózara túsinistik tanytpaı bildirdi. Daýly teńiz munaı-gaz ken oryndaryna (Azerı – Chırag – Kıapaz/Omar – Osman – Serdar) qatysty Ázerbaıjan prezıdenti Geıdar Álıev pen Túrikmenstan prezıdenti Saparmurat Nııazov arasyndaǵy qarama-qaıshy kózqaras jaǵdaıdy odan ári qıyndatyp jiberdi. Nátıjesinde, Kaspıı mańy memleket basshylary birlesken deklarasııaǵa qol qoıýdan bas tartty jáne Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýdyń alǵashqy áreketi sátsiz aıaqtaldy. Sondyqtan, taraptardyń kelesi Kaspıı sammıtin, aldyn ala josparlaǵandaryna qaramastan, 2003 jyldyń sáýir aıynda Tegeranda ótkize almaǵandary tań qalarlyq oqıǵa emes edi.
Alaıda, Ashǵabatta ótken joǵary deńgeıdegi kezdesý keıbir oń ilgerileýshilikterge sebep boldy. Bir aı ishinde Baký ırandyqtar Elbrýs dep ataıtyn Alov – Araz – Sharg daýly kómirsýtegi ken oryndaryndaǵy barlaý jumystarynyń shekara máselesi sheshilgenge deıin toqtatylatynyn resmı túrde habarlady. 2003 jyldyń aqpan aıynda Baký qalasynda Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıinde ótken Arnaıy jumys tobynyń 8-shi sessııasy barysynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany ázirleý máselesi biraz alǵa basqanda jaǵdaı perspektıvaly bolyp kórine bastady.
Degenmen, Kaspıı mańy memleketteriniń 2007 jyldyń 16 qazanynda Tegeranda ótken II Kaspıı sammıtin uıymdastyrýy 5 jylǵa sozyldy. Bul joly kópjaqty yntymaqtastyq pen Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine qatysty perspektıvalardy talqylaý syndarly jaǵdaıda ótti. Nátıjesinde, taraptar navıgasııa, tasymaldaý, qaýipsizdik sııaqty túrli máselelerdi qozǵaǵan 25 baptan turatyn ortaq deklarasııaǵa qol qoıdy. Taraptar Kaspıı mańy memleketteriniń bir-birine qarsy qarýly kúshterdi paıdalanbaýy jáne jaǵalaý elderiniń birine qarsy basqa bir memleket tarapynan uıymdastyrylatyn áskerı operasııa úshin óz aýmaqtaryn paıdalanýǵa ruqsat bermeýi jóninde biraýyzdan kelisti (14-15-bap). Sonymen qatar, Tegeran deklarasııasynda Kaspıı teńizinde júk tasymaldaýdyń tek jaǵalaý elderiniń týy astynda júzege asyrylýy tıis dep kórsetilgen (7-bap). Qujatta, sondaı-aq, Soltústik-Ońtústik kólik dálizi Kaspıı keńistiginiń ajyramas bóligi retinde bekitilgen (4-bap). Sondyqtan, Tegeran sammıti barysynda Kaspıı mańy bes memleketiniń basshylary qol qoıǵan osy alǵashqy saıası qujat, ekonomıkalyq, energetıkalyq jáne qaýipsizdik máselelerin qosa alǵanda, Kaspıı kún tártibiniń keńeıtilgenin kórsetedi.
Kaspıı teńizi rejimi týraly kelisimge kelýge qajetti keıbir negizgi máseleler boıynsha taraptardyń jaqyndasýyna qaramastan, III Kaspıı sammıti de aıtarlyqtaı keshigýlerge tap boldy. 2008 jyly Bakýde ótedi dep kútilgen Baký sammıti eleýli kelispeýshilikter saldarynan sol jyldyń 18 qarashasyna keshiktirildi. Teńizdi delımıtasııalaýǵa qatysty eń mańyzdy jáne eń daýly máselelerdiń elenbeı qalýyna baılanysty taraptar II Kaspıı sammıti barysynda Kaspıı bestigi bekitken Deklarasııanyń erejelerin biriktirgen keńeıtilgen ortaq deklarasııaǵa qol qoıa aldy. Sonymen qatar, sammıt barysynda taraptar Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy ózara qarym-qatynastarda jańa kezeńniń bastalǵanyn kórsetken alǵashqy besjaqty resmı kelisimge qol qoıdy. Kaspıı teńizinde qaýipsizdikti qamtamasyz etýge
qatysty yntymaqtastyq týraly kelisimde lańkestik, brakonerlik, uıymdasqan qylmys jáne kontrabandaǵa qarsy kúres, sondaı-aq qaýipsiz júk tasymalyn qamtamasyz etý sııaqty qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq baǵyttary kórsetilgen.
Qatysýshylardyń sammıt kezindegi talqylaýlarynda ulttyq teńiz aımaqtary eniniń úılestirilýi qarastyrylǵan alǵashqy kún tártibi sheńberinen shyǵa almaǵandaryn atap ótken jón. Sóıtip, taraptar aldaǵy úsh aı ishinde jaǵalaýdan 24 nemese 25 mıl araqashyqtyqta ornalasqan teńiz shekaralaryna qatysty usynystar daıyndaý jóninde tıisti mekemelerge nusqaýlar berýge kelisti.
Alaıda, ulttyq teńiz aımaqtary máseleleriniń sheshimi keıinge qaldyryldy. Kaspıı mańy bes memleketi bul máselege tek tórt jyldan keıin, atap aıtqanda, 2014 jyldyń 29 qyrkúıeginde Astrahan qalasynda ótken IV Kaspıı sammıti barysynda orala aldy. Bul másele 19 baptan turatyn sońǵy kommıýnıkeni qabyldaý arqyly sheshildi. Osy kommıýnıke boıynsha, jaǵalaý elderiniń ulttyq egemendikterine sáıkes, araqashyqtyq jaǵalaýdan 15 teńiz mıline deıin uzartylyp, bul araqashyqtyqqa balyq aýlaýǵa arnalǵan qosymsha 10 teńiz mıli qosylatyn boldy. Sondaı-aq, sammıt sońynda Teńizdegi bıologııalyq resýrstardy saqtaý jáne utymdy paıdalaný týraly kelisimge, Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Kaspıı teńiziniń gıdrometeorologııasy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy.
Kaspıı kelissózderindegi sońǵy oqıǵalarmen jigerlengen taraptar 2016 jyly Qazaqstanda ótetin V Kaspıı sammıtine Kaspııdiń teńiz sýlarynyń jáne teńiz túbiniń arajigin ajyratý jáne bólýge qatysty nátıjelerge jetetinderine senimdi bolyp qatysty. Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev taraptardan Astana sammıti barysynda konvensııanyń sońǵy nusqasyn qabyldaýdy talap etti. Alaıda, 2016 jyldyń 13 shildesinde Astana qalasynda ótken Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýi barysynda joǵary deńgeıdegi laýazymdy tulǵalar áli de sheshýi qajet birqatar máselelerdiń bolǵanyn málimdedi. Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov tarapynan usynylǵan optımıstik ssenarıı boıynsha, endi qujatqa 2017 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda qol qoıylýy yqtımal delinip otyr.
Degenmen, Astana sammıti konvensııany ázirleý úderisi aıaqtalǵanǵa deıin keıinge qaldyryla berýi múmkin. Ekinshi jaǵynan, taraptar sammıt barysynda aımaqtyq yntymaqtastyqtyń, eń mańyzdy máselelerin talqylaý maqsatynda konvensııaǵa qol qoıýdy toqtata turýlary da ǵajap emes. Bul jaǵdaıda V Kaspıı sammıti, ásirese bes Kaspıı mańy elderiniń ekonomıkalaryna baǵyttalatyn bolady. Mysaly, Kaspıı mańy elderiniń basshylary Qazaqstannyń Kaspıı teńizinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly usynysyna nemese Túrikmenstannyń bastamasy boıynsha jasalǵan Saýda jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ázirleý máselesine nazar aýdarýy múmkin.
Osyǵan baılanysty, eń joǵary deńgeıdegi kezdesý Kaspıı teńizinde kelissózder úderisin jandandyrýdaǵy negizgi faktor bolyp tabylady. Kaspıı sammıtteri bastalǵannan beri jaǵalaý mańyndaǵy memleketter aımaqtaǵy áriptestikke qatysty barlyq derlik iri máseleler boıynsha birlesken is-sharalar ótkizdi. Sondyqtan, aldaǵy sammıt barysynda bul konvensııaǵa qol qoıylmasa da eń joǵary deńgeıdegi kezdesý Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly túıtkildi máseleni sheshý úshin zor áleýetke ıe deýimiz kerek.
Lıdııa PARHOMChIK,
saıasattanýshy
Sońǵy jańalyqtar
Elimizdiń qaı óńirlerinde joldar jabyq tur?
Aýa raıy • Búgin, 09:25
Birqatar oblysta aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Búgin, 09:16
Búgin 1 dollardy qansha teńgege satyp alýǵa bolady?
Qarjy • Búgin, 09:10
Shymkentte saıabaq aýmaǵynan er adamnyń máıiti tabyldy
Aımaqtar • Keshe
Astanada jáne elimizdiń 16 óńirinde daýyldy eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Keshe
Ata zańda adam quqyǵyna qandaı artyqshylyq berildi?
Ata zań • Keshe
Qazaqstanda 23 aqpanǵa deıin birqatar jol ýchaskesi jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Astanada qujatsyz tasymaldanǵan et ónimderi satylmaq bolǵan
Aımaqtar • Keshe
