Táýelsiz sot júıesiniń tabysty joly

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Ádildik tek sottarda ǵana saltanat qurýy kerek» dep tekke aıtqan joq. Bul bizdiń elimizde, shyn máninde, ádildik tek sottarda ǵana saltanat qura alady degen úlken baǵa. Sondyqtan qashanda Elbasy respýblıkalyq sot júıesiniń damýyna erekshe nazar aýdaryp, negizgi maqsat-mindetterdi aıqyndap otyrady. Ol mindetter qazirgi kúnde qarqyndy júzege asyrylyp, aldaǵy Qazaqstan sýdıalarynyń VII sezin bılerdiń ózderi de úlken jetistiktermen qarsy almaqshy. Atap ótsek, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap jańa Qylmystyq, Qylmystyq prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksteri kúshine endi. Prezıdent jarııaly túrde buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń qatysýymen Azamattyq prosestik kodekstiń jańa redaksııasyna qol qoıdy. Onda kózdelgen tatýlasý prosedýralary men daýlardy balamaly tásilmen sheshýdi qoldanýdy jeńildetý úshin sottarda medıasııa kabınetteri ashyldy. Endi sýdıalardyń Ádep kodeksin qabyldaý da kútilip otyr. Osyndaı kóptegen ózgeristerge oraı biz Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy Tilektes BÁRPIBAEVQA jolyǵyp, suraqtarymyzǵa jaýap aldyq. – Tilektes Esheıuly, elimiz sýdıa­larynyń VII sezi táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qarsańynda ótpekshi. Bul jaǵdaı memleket pen sot júıesiniń damý jolynyń tyǵyz baılanystylyǵyn, bir-birinen ajyratýǵa bolmaıtyn úrdis ekenin dáleldeıdi. Endeshe, osyǵan oraı, áýeli otandyq sot júıesiniń damýyna az-kem toqtala ketseńiz. – Táýelsizdik jyldaryndaǵy otandyq sot júıesiniń damý reformalary elimizde demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket qalyptastyrý jolyndaǵy júzege asyrylǵan saıası, áleýmettik is-sharalarmen tyǵyz baılanysty. Qazaqstanda óz aldyna bólek jáne táýelsiz sot bıligi tarıhı turǵydan alǵanda, óte qysqa merzim ishinde qalyptasty jáne qoǵamdaǵy áleýmettik daýlardy zań negizinde ádil sheshýdi qamtamasyz etýdiń, adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń senimdi kepiline aınaldy. Sondyqtan sot júıesinde iske asyrylǵan reformalardyń maqsattaryn júzege asyrý barysyndaǵy elimizde ótkizilgen sýdıalardyń alty seziniń árqaısysynyń da alar orny erekshe. Árbir sezd sot júıesindegi mańyzdy oqıǵa ǵana emes, belgili bir kezeńdegi atqarylǵan jumystardy qorytyndylaıtyn jáne aldaǵy ýaqyttaǵy damý josparlaryna baǵyt-baǵdar beretin sýdıalar qaýymdastyǵynyń negizgi forýmy bolyp tabylady. – Osy oraıda, Tilektes Esheıuly, sonaý 1996 jyly ótken Sýdıalar odaǵynyń alǵashqy sezinen bastap, keıingilerine de qysqa sholý jasap ótseńiz. – Iá, Almaty qalasynda 1996 jyldyń 19 jeltoqsanynda ótken sýdıalardyń  tuńǵysh seziniń máni onyń birinshiliginde ǵana emes. Osy forýmda Sýdıalar odaǵy qoǵamdyq birlestik retinde quryldy. Sýdıa Ádebiniń kodeksi jáne Odaqtyń fılıaldary jóninde Ereje qabyldandy. Odaqtyń Jarǵysy onyń maqsaty men mindetterin aıqyndap berdi. Táýelsiz sot tóreliginsiz qoǵamda zańǵa baǵynýshylyq pen áleýmettik turaqtylyqty ornatý úshin sot júıesin reformalaý qajettiligi atap ótildi. Sezge qatysqan Elbasy N.Nazarbaev árbir sýdıanyń Prezıdent Jarlyǵymen taǵaıyndalýy sottyń táýelsizdigin qamtamasyz etetin birden-bir shara ekenin, sondaı-aq «Sottar men sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister engizý qajettigin atap ótti. Osylaısha I sezde kózdelgen sharalardy iske asyrý barysynda sot qaýymdastyǵynyń, sýdıalardyń mártebesin kóterý úshin Ata Zańymyzda sot bıligi memlekettik bıliktiń bir salasy retinde bekitildi. Sýdıalar turaqty taǵaıyndalatyn boldy. Sot prıstavtary ınstıtýty paıda boldy. Sot sheshimderin oryndaýdyń jańa júıesi engizildi. Sýdıalardyń biliktiligin jetildirý ortalyǵy quryldy. Al 1999 jyldyń 25 qańtarynda ótken II sezde delegat-sýdıalar Qazaqstan Sýdıalar odaǵynyń «Halyqaralyq Ortalyq Azııa sýdıalar assosıasııasy» men «Halyqaralyq zańgerler odaǵyna» kirýge biraýyzdan daýys berdi. Alǵash ret Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha sýdıalyq laýazymǵa taǵaıyndaý prosesiniń ashyqtyǵy, sýdıalyqqa kandıdattardyń BAQ quraldarynda tizimi jarııalanýy týraly, sýdıalardyń kásibı biliktiligin arttyrý jóninde máseleler kóterildi. Osylaısha sot júıesin reformalaýdyń ekinshi kezeńi bastaldy. 2000 jyldyń 25 jeltoq­sanynda «Qazaqstan Res­pýblıkasy sottarynyń jáne sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýyn II sezde belgilengen sot reformasynyń qorytyndysy dep ataýǵa bolady. Sol sııaqty sot reformasyn ári qaraı jalǵastyrý jolynda jańa ekpin bergen sýdıalardyń 2001 jyldyń 6 maýsymynda ótkizilgen III sezi otandyq sot júıesiniń damýynda atap aıtarlyqtaı oryn aldy. Birinshi ret sýdıalar sezi Astana qalasynda ótti. Osy forýmda sóz sóılegen Elbasymyz: «Sot-quqyqtyq júıesiniń eń basty nátıjesi – adamdar, óz quqyqtaryn qorǵaý úshin olar túptiń túbinde sizderge júginedi, mundaı jáıt órkenıetti qoǵamdarǵa ǵana tán. Osyndaı sot júıesiniń bolýy bizdiń qoǵamymyzda júrip jatqan saıası jáne ekonomıkalyq ózgerister turaqtylyǵynyń eń ozyq kepili bolyp tabylady», – dep atap kórsetti. Joǵary minbeden berilgen sot júıesine degen osyndaı baǵa tek maqtanyp qana qoımaı, aldaǵy ýaqytta da bul senimdi aqtaý úshin sottardyń aldyna ushan-teńiz mindetter qoıdy. – Jalpy osy aıtýly sezden keıin qylmystyq saıasatty izgilendirý aıasynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen ólim jazasyna moratorıı jarııalandy emes pe? – Durys aıtasyz, osy sezden keıin qylmystyq jazany izgilendirý úshin 2003 jyldyń jeltoqsanynda Prezıdenttiń Jarlyǵymen ólim jazasyn tolyq joıý máselesi sheshilgenshe elimizde ólim jazasyna moratorıı jarııalandy. Sottardy mamandandyrý qolǵa alyndy. Barlyq oblystarda mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar quryldy. 2004 jyly iri eldi mekenderde mamandandyrylǵan ákimshilik sottar quryla bastady. Búgingi tańda atalǵan sottardyń jumys nátıjesinen mamandandyrylǵan sottardy qurý sheshiminiń durys jáne tıimdiligin kórip otyrmyz. Máselen, III sezden keıingi kezeńde qa­byl­danǵan «Aralyq sottar týraly», «Halyq­aralyq kommersııalyq arbıtraj týraly», Joǵarǵy sottyń «Aralyq sottardyń sheshimderin májbúrlep oryndatý jónindegi zańdardyń keıbir normalaryn sottardyń qoldanýy týraly» normatıvtik qaýlylary elimizde daýlardy balamaly tásildermen sheshýdi damytý tarıhynda jańa better ashty. Elbasy 2005 jyldyń 5 maýsymynda IV sezde sóılegen sózinde sot júıesinde bolyp jatqan jetistikterge baǵa berip, sot tóreligin atqarýdyń sapasyn jaqsartýǵa, sot óndirisin ońtaılandyrýǵa, baqylaý satylaryn azaıtý arqyly sot óndirisin qysqartýǵa, sýdıalyqqa kandıdattarǵa talapty kúsheıtip, sýdıalardyń kásibı biliktiligin arttyrý boıynsha jańa mindetter júktedi. Sezden keıin atap ótilgen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda sýdıalyqqa kandıdattardyń konkýrs arqyly iriktelýi, olardyń mindetti túrde taǵylymdamadan ótýi týraly jańa zań normalary engizildi. 2005 jyly Sot tóreligi ınstıtýty Pre­zıdent janyndaǵy memlekettik basqarý akademııasynyń sot tóreligi akademııasy bo­lyp quryldy. Sot óndirisin qysqartý ba­ǵytynda Joǵarǵy sottyń quzyrynan qylmystyq isterdi birinshi satyda qaraý alynyp tastaldy. Oblystyq sottyń quzyrynan birinshi satydaǵy sot tártibimen qaralatyn ister aýdandyq sottardyń quzyryna aýys­tyryldy. Bul prosester daýlardy qaraý merzimin qysqartýǵa, azamattardyń quqyǵyn tez arada qalpyna keltirýde birden-bir tıimdi jol bolyp sanalady. 2007 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde asa aýyr qylmystar boıynsha isterdi qaraý alqa bılerdiń qatysýymen ótkiziletin boldy. Is boıynsha qoǵam ókilderiniń qatysýymen sheshim shyǵarý halyqtyń sotqa degen senimin arttyratyny, izgilendiretini sózsiz. 2008 jyldyń tamyz aıynan bastap kúdiktini qamaýǵa alýdy sanksııalaý prokýrordyń quzyrynan sottyń quzyryna kóshirilip, qoǵamda sottyń róli arta tústi jáne quqyq normalary halyqaralyq standartqa jaqyndatyldy. – Áli esimizde, sonaý 2009 jyly Sýdıa­lar odaǵynyń besinshi sezi sheteldik qonaqtardyń kóptep qatysýymen ótkeni belgili. Sondaǵy erekshelikterge toqtala ketseńiz. – Iá, sýdıalardyń 2009 jyly 18 qara­shada ótken V sezi kóptegen sheteldik sot ókilderiniń qatysýymen erekshelengeni ras. Sol kezde «Sottar qyzmetiniń tıimdiligi, olardyń shyǵaratyn sheshimderiniń ádilet­tiligi men jedel jáne tolyq oryndalýy – kez kelgen memlekettiń demokratııalyq damýy­nyń negizgi kórsetkishi. Sottardyń sheshimderine qarap, qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qalyptasady, zań­nyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne aza­mattardyń múddesin qorǵaý qabileti baǵalanady», – dep Elbasy sezde sóılegen sózinde sottyń qoǵamdaǵy jáne memlekettegi rólin ashyp kórsetti. Sondaı-aq, osy sezde Joǵarǵy sottyń tóraǵasy Qaırat Mámı: «Elimizde halyqaralyq standartqa jáne qazirgi qoǵam talaptaryna sáıkes keletin sot tóreligi qalyptasty», dep atap ótti. Bul jıynnyń qoıǵan mindetteriniń negizinde daýlardy balama tásildermen sheshýdiń tıimdiligin arttyrý maqsatynda «Medıasııa týraly» zań qabyldanyp, álemniń damyǵan elderiniń tájirıbesimen azamattar arasyndaǵy daýlar sotqa deıingi úderiste sheshile bastady. Sottardy mamandandyrý baǵytyndaǵy jumystyń jalǵasy retinde 2012 jyly respýblıkada kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isi jóninde mamandandyrylǵan 12 sot quryldy. Sýdıalardyń kásibı biliktiligin joǵarylatýǵa baǵyttalǵan is-sharalar ári qaraı jalǵasyn tapty, kandıdattyń biliktilik emtıhanyn tapsyrý, sottardan taǵylymdamadan ótý, Joǵary sot Ke­ńesinde qaraý máseleleri qaıta quryldy. Sýdıalyqqa kandıdattardyń tizimi baspasóz quraldarynda, Joǵarǵy sottyń saıtynda jarııalanyp, búkil qoǵamnyń qaraýyna usynylatyn boldy. 2011 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap Qazaqstannyń Sýdıalar odaǵy Halyqaralyq sýdıalar assosıasııasyna tolyqqandy múshe boldy. – О́zińiz baıandap shyqqan sezderdiń ishinde sońǵy altynshy sezdiń tarıhta alar orny erekshe sekildi. Munda Elbasy bılerdiń aldyna birqatar mańyzy zor mindetterdi qoıdy deımiz. – Rasynda, 2013 jyldyń 20 qarashasynda Astana qalasynda ótken VI sezde Prezıdent sot qaýymdastyǵynyń aldy­na 5 mindet qoıdy: zań normalaryn júıeli túrde jetildirý úshin Úkimetke Joǵarǵy sotpen birge Azamattyq prosestik kodekstiń jańa jobasyn jasaý tapsyryldy; sottardyń qurylymyn jetildirý; daýlar men kelispeýshilikterdi sheshýdiń balamaly joldaryn engizý; azamattardyń keń kólemde sotqa qoljetimdiligin qamtamasyz etý; sýdıalar korpýsynyń kásibıligin arttyrý. Sot qurylymy 5 satyly sottan 3 býyndy sot júıesine aýystyryldy, sóıtip sot óndirisi halyqaralyq standartqa kóship, sottyń sheshimderi kúshine tez arada enip, sot úderisin jasandy sozbalańǵa salýdan bosatty. Sot satylarynyń azaıýy birinshi jáne ekinshi satydaǵy sottyń bedelin arttyrdy. Azamattyq ister boıynsha prokýrordyń qatysýymen bolatyn ister azaıtyldy. Joǵarǵy sotta iri ınvestorlardyń qatysýymen bolatyn daý­lardy, Ortalyq saılaý komıssııasynyń sheshimderi men áreketterine shaǵym boıynsha jáne ákimshilik isterdi qaraıtyn mamandandyrylǵan sot alqasy quryldy. 2016 jyldyń 15 qańtarynda aldyńǵy qatarly halyqaralyq standarttar men tájirıbelerdi engizý maqsatynda Joǵarǵy sottyń janynan Halyqaralyq keńes quryldy, onyń jumysyna keńesshi retinde bedeldi sheteldik sýdıalar men zańgerler qatysatyn boldy. Sottardyń Halyqaralyq keńestegi ǵalymdar men mamandardan ınves­tısııalyq daýlar boıynsha qorytyndy suraý quqyǵy zań júzinde bekitildi. Qazirgi ýaqytta alǵashqy saraptama qorytyndylary berildi. Azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdyń birden-bir tetigi qylmystyq proseske tergeý sýdıalarynyń kirgizilýi boldy. «100 naqty qadam» – Ult josparyn júzege asyrý sheńberinde 2016 jyldan bastap «Joǵary sot Keńesi týraly» jańa Zań qoldanysqa engizildi, sonymen qatar, «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister engizildi. Bul zańda kásibı emes, tájirıbesi joq jáne kezdeısoq adamdardyń sýdıalar qataryna enýin boldyrmaý maqsatynda kózdelgen sharalar zańdy norma bolyp belgilendi. Zańdaǵy jańa sharttarǵa saı sýdıalyqqa kandıdattarǵa qoıylatyn talaptar kúsheıtilýimen qatar, olardy daıyndaý tártibi de qatańdatyldy, olardyń sottarda taǵylymdamadan ótý tártibi de ózgertildi. Qazirgi tańda negizgi halyqaralyq reıtıng kórsetkishterine sáıkes Qazaqstannyń sot júıesi «Sot táýelsizdigi» ındeksi boıynsha 14 orynǵa kóterilgen. Mine, osy aıtylǵandardyń bári – Joǵarǵy sot basshylyǵynyń sot qurylymy men sot óndirisin jańǵyrtý baǵytynda júrgizgen josparly jumysynyń nátıjesi. Osylaısha elimizde ótkizilgen Qazaqstan tarıhyndaǵy alty sezdiń alǵa qoıǵan mindetteri men maqsattaryn oryndaý barysynda ádil de myqty sot bıligi quryldy. Qoǵamymyzda turaqtylyq, senimdilik, qaýipsizdik sezimderin týdyratyn zańdar jumys isteıdi, adam óz múddesin qorǵaı alady. Bul degenimiz – memleketke degen senim, ıaǵnı, otandyq sottardyń qabilettiligi. Osyndaı jetistiktermen Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyq merekesi men elimiz sýdıalarynyń VII sezin qarsy alaıyn dep otyrmyz. – Áńgimeńizge raqmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»