Ǵalym ǵumyryn urpaqqa ónege etken

Ýaqyttyń jyldamdyǵyna ushqan qus ta, júgirgen ań da, tuıaqty tulpar da ilese almasyna kún saıyn kýá bolyp kelemiz. Tańmen talasa bastalatyn tirshilikte taǵylymdy tartý jasaı alsań, ýaqytyńnyń zaıa ketpegeni shyǵar. Tálim men tárbıeni ushtastyryp, izine izgiliktiń shýaǵyn shashyp, jyljyǵan saǵat pen syrǵyǵan sekýndtyń ár sátin ıgilikke paıdalanyp júrgen mártebeli mamandyq ıelerine muǵalimder qaýymyn jatqyzar edim. Erte turyp eńbekke kirisip, mektepti meken etip,  kúnniń kózin kórýge de murshasy kelmeı jatatyn muǵalimderdiń qyzmeti qıyn, jaýapkershiligi joǵary, salasy salmaqty ekeni beseneden bel­gili. Osyndaı jaýapty da saýapty salanyń tizginin ustap, Álkeı Marǵulan atyndaǵy №40 orta mektepke basshylyq etip otyrǵan janashyr jan­dardyń biri – Erbol Islámuly Irgebaev. Qanshama bulaqtyń kózin ashyp, kókiregin oıatyp, kóńil kókjıegin keńeı­tip, sanasyna sapaly bilim sáýlesin túsirýdi maqsat tutqan mamannyń ómir jolynda ózindik órnekteri bar. Ásirese, ádebıetti oqytyp, tarıhty tanytýda tabandy qyzmet jasap kele jatqan Erboldyń eńbegin eskermeı ótýge bolmas. Ustazdary ultjandylyqqa tárbıelep, úlgili shákirtteri úmitin aqtap, ozat oqýshy­lary bedelin bıiktetip turǵan atalmysh mekteptiń ajaryn aıshyqtap, kelbetin kelistirip turǵan taǵy bir dúnıe  – 2005 jyldyń 11 mamyr kúni ashylǵan Álkeı Marǵulannyń memorıaldyq murajaıy. Onyń ashylý saltanatyna Rymǵalı Nurǵalı men Myrzataı Joldasbekov syndy el aǵalary qatysyp, ystyq yqylastaryn bildirgen. Kezinde qabyrǵaly qalamger Muhtar Áýezov: «Álkeı – akademık emes, akademııanyń ózi», degen tálimdi támsil qaldyrǵan bolatyn. Bul sózdiń jaıdan-jaı aıtylmaǵanyn ańǵarǵan mektep basshysy Erbol Islámuly ǵalymnyń murajaıyna onyń tutynǵan zattary men qundy muralaryn jınaqtaı bastaǵan. «Men dırektor bolyp kelgen ýaqytta bul murajaıda Álkeı Haqanulynyń 4 zaty bolatyn. Olar Ábdildá Tájibaev 70 jasyna syılaǵan kesesi, tárelke, taqııa jáne qalam», deıdi Erbol Islámuly. Akademıktiń atyn alǵan oqý oshaǵynyń osylaı jasaǵany zańdy da shyǵar. Ǵulama ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmeti arqyly jas urpaqtyń boıy­na ulttyq qundylyqtardy darytý maqsatynda ashylǵan murajaı negizgi tórt baǵyt bo­ıynsha jumys jasaıdy. Olar «Álkeı Marǵulan jáne fılologııa», «Álkeı Marǵulan jáne etnografııa», «Álkeı Marǵulan jáne shoqantaný», «Álkeı Marǵulan jáne arheologııa». Mektep oqýshylary jyl saıyn «Akademık Álkeı Marǵulan izimen» dep atalatyn týrıstik-ólketaný ekspedısııasyna qatysyp júrgenin de aıta ketsek deımiz. Ekspedısııa aıasynda olar Soltústik Qazaqstan obly­synyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Shoqan Ýálıxanovtyń ájesi Aıǵa­nym qonysynda jáne Syrymbet aýylyndaǵy ǵalym murajaıynda bolyp, shoqtyǵy bıik Shoqannyń ómirimen keńinen tanysyp, syrǵa toly tarıh qoınaýyna saıahat jasap, úlken áser alyp qaıtqan. Týrıstik-ólketaný ekspedısııasy ótken jyly Jezqazǵan-Ulytaý baǵytyna sapar shegip, Jezqazǵan qalasyndaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy geologııa, tarıhı-ólketaný murajaıyna bas suqqan. Ǵıbratty sapar barysynda mektep shá­kirtteri ondaǵy taý jynystary men ártúrli mıneraldy tastarǵa arnalǵan kórme zalyn tamashalap, jer qoınaýynan shyqqan nebir tabıǵı «samorodoktardy» kórip, Qanysh muralaryna qanyǵyp qaıtqan. Bul jobanyń júzege asyp kele jatqanyna on jyldaı ýaqyt bolǵan eken. Osy aralyqta oqýshylar Almaty, Jambyl, Túrkistan, Omby, Kókshetaý, Semeı, Ulytaý sııaqty qazaqtyń qazynaly jerlerine baryp úlgergen. Biz bilsek, muǵalimniń muraty baǵa qoıyp, jýrnal toltyrýmen shektelmese kerek. Ulttyń urpaǵyna alańdaıtyn árbir ustazdyń ustanymynda shákirt­terge rýhanı tálim berý degen tujyrym bolady. Bul jaǵynan kelgende Álkeı Marǵulan atyndaǵy mekteptiń álsizdik tanytpaı, kerisinshe bolashaqqa degen boljamyn, el erteńine eleńdep júretin ujymy baryn baıqadyq. «Bizdiń mektep Álkeı sııaqty ǵalym­nyń atyn alyp otyrǵasyn shákirtterimiz de bilimdi, jan-jaqty bolǵanyn qalaımyz. Joǵaryda atap ótken ekspedısııa da osy oı negizinde júzege asty. Nege deseńiz, oqýshyǵa kitaptan bergen bilim bólek, sol oqyǵanyn kózben kórsetý, tipten basqasha áser qaldyrýy múmkin. Balalarǵa birinshi kezekte ulttyq tárbıe berýdi kózdeımiz. Sebebi, qazir bizdiń elimizde myqty zańgerler bar. Biraq ana tiline kelgende shorqaq. Nege? О́ıtkeni onyń ulttyq negizi álsiz, rýhanı bilimmen sýsyndamaǵan. Sol jaǵyna mán berýge tyrysyp jatyrmyz. Ustazdar ujymy da bilik­ti mamandar. Árqaısysy óz isin jetik biledi», deıdi Erbol Irgebaev. «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy». Men bul sózdi №40 mektep muǵalimderine qaratyp aıtyp otyrǵan joqpyn. О́ıtkeni, biz áńgime etip otyrǵan keıipker Erbol Islámuly belgili abaıtanýshy, shákárimtanýshy Qaıym Muhamedhanovtyń shákirti bolyp dárisin tyńdaǵan. Osyndaı tuǵyrly tulǵanyń aldyn kórgen adamnyń álsiz bolýy áste bolmas. «Men 1979-1983 jyldar ara­lyǵynda Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqydym. Sol jyldary bizge sabaq bergen úlken ǵalymdardyń biri Qaıym Muhamedhanov boldy. Ol kisi Abaı, Muhtar, Shákárim jáne ádebıet tarıhynan dáris oqyǵanda únsiz tyńdaýshy edik. 2003 jyly Astanaǵa kelgenimde Tursyn Jurtbaı aǵamen tanystym. Sol kezde ol kisi maǵan «Otyrar» kitaphanasynda Qaıym Muhamedhanovtyń muralary jatyr. Tisiń batsa, sony kelip kór», dep keńes aıtty. Men de qarsylyq bildirmeı, ustazymnyń murasyn saralap, zertteýleri boıynsha bólip, jiktep jazyp alyp bardym. Sodan Tursyn aǵamyz 10 tom dep «Mádenı mura» baǵdarlamasyna kirgizip, jaryqqa shyqty. Ustazymnyń eńbekterin qurastyrýǵa at salysqanym úshin ózimdi áli kúnge baqytty sezinemin», deıdi Erbol. «Ustazdyq etken jalyqpas, úı­retý­den balaǵa» dep keletin hakim Abaıdyń osy sózi qanshama urpaqtyń sanasynda saqtaýly. Jurt balasyn jatsynbaı, baýyryna basyp baýlyǵan jandardyń ult urpaǵy úshin sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Tek sony baǵalaı bilsek bolǵany. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, Á.Marǵulan atyndaǵy №40 orta mektep 2015 jyly «Eń úzdik mektep» ataǵyn jeńip alyp, ákimniń arnaıy grantyn ıelengen. Endi mektep ujymyna osy bıiginen túspesin dep tileımiz. Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»