Muǵalim mártebesi – órkenıettilik ólshemi

  Bilim júıesiniń jany da, júregi de, tiregi de – ustaz. Nursultan NAZARBAEV

Qazirgi qoǵamdaǵy ustazdar mártebesi týraly sóz qozǵar aldynda, qazaqtyń has batyry Baýyrjan Momyshulynyń: «Ustazdyq – uly qurmet. Sebebi, urpaqtardy ustaz tárbıeleıdi. Bolashaqtyń basshysyn da, danasyn da, ǵalymyn da, eńbekqor eginshisin de, kenshisin de ustaz ósiredi. О́mirge urpaq bergen analardy qandaı ardaqtasaq, sol urpaqty tárbıeleıtin ustazdardy da sondaı ardaqtaýǵa mindettimiz», – degen sózi eske túsedi. Ustazdyń qadiri, muǵalimniń mártebesi týraly Maǵjan Jumabaevtyń: «Alty alashtyń basy qosylsa tórdegi oryn muǵalimdiki» – deýi tegin bolmasa kerek. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «100 naqty qadam» Ult Josparynda ulttyq bilimniń sapasyn arttyrýda, orta bilim berý salasyna jańa standarttar engizý boıynsha naqty tapsyrmalardy belgilep berdi. Osy oraıda, urpaq tárbıesimen tikeleı betpe-bet keletin ustazdar jaıly, olardyń áleýmettik ál-aýqaty, qoǵamdaǵy mártebelerine qatysty keıbir prob­lemalardy alǵa tartpaq nıettemiz. Kásipodaq organdary men oǵan múshe uıymdardyń alǵa qoıyp otyrǵan eń basty maqsaty – kásip­odaq músheleriniń eńbek jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý bolyp tabylǵandyqtan, bilim berý qyzmet­kerleriniń áleýmettik ál-aýqa­tynyń naqty kórinisin jetkizý­de birsypyra jumystar atqaryldy. Al bul degenimiz, qoǵamdaǵy tu­raq­tylyqty saqtaýdyń negizgi quraldarynyń biri. Osy ýaqytqa deıin kásipodaq jumysy túrli úlken synaqty tájirıbeden ótip, búgingi kúni salıqaly da salmaqty, berekeli de bedeldi qoǵamdyq uıymǵa aınaldy. Bılik pen qoǵamnyń ózara ýaǵdalastyq úılesimi áleýmettik áriptestik aıasynda júzege asyrylyp keledi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen Salalyq kásip­odaq arasynda baıypty ózara yqty­maq­tastyq oryn aldy. Ekijaqty qol qoıylǵan 2015-2017 jyldarǵa ar­nal­ǵan salalyq kelisimsharty da us­tazdardyń máselelerin sheshýde ońtaıly septigin tıgizedi dep senemiz. Eldegi ekonomıkalyq-qarjy daǵdarysyna qaramastan, 2016 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap bi­lim berý qyzmetkerleriniń jal­a­qylary 29 paıyzǵa artýy, jyl saıyn bilim berý mekemeleriniń mate­­rıaldyq-tehnıkalyq baz­a­lary­­nyń nyǵaıtylýy, bilim berý uıymdarynyń jańa zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalýy, jas maman­darǵa jasalǵan «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń júzege asýy syndy nátıjeli jumys­tardyń bári memleket tarapynan kórsetilgen iri qoldaý. Degenmen, atqarylyp jatqan qyrýar jumystarǵa qaramastan, qoǵamdaǵy ustazdardyń mártebesi áli de tómen. Buǵan ustazdarǵa qatysty keıbir sheshilmegen másele­lerdiń túıtkilderi sebep bolyp otyr. Mysaly, elimizde ustazdyń eńbekaqysy qazaqstandyqtardyń ortasha jalaqysymen salystyrǵanda nebári 75 paıyzdy quraıdy. Árı­ne, qazirgi tańdaǵy daǵdarys jaǵ­daıynda memleketten bilimge, sonyń ishinde pedagogtar úshin qosymsha jaǵdaılar men kepildikter jasaýǵa shyǵyn kólemin kóbeıtýdi talap etýge qolaıly ýaqyt emes ekendigi túsinikti. Alaıda, biz bilim berýdiń jańa memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baılanysty eńbek talaptary men júktemeleriniń artýyna oraı, jalaqyny ádiletti túrde kóbeıtý qajet dep oılaımyz. Eńbekke aqy tóleýdiń biryńǵaılanǵan júıesiniń birneshe kemshiligi bar, sonyń biri – pedagogıkalyq eńbektiń ereksheligin eskeretin salalyq tásildiń bolmaýy. Memlekettik mekemeler men qazynalyq kásiporyndar qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleýdiń qoldanystaǵy biryńǵaılanǵan júıesin alyp tastaý týraly nege oılanbasqa? Bilim berý uıymynyń qyzmetkerleri úshin salalyq erek­shelikti eskerip, shtattyq-laýa­zymdyq tásilderdi kózdeıtin eń­bek­aqy tóleýdiń salalyq júıesin ázirlep jáne ony engizý qajettiligi týyndaýda. Jalaqynyń mólsheri eńbektiń sany men sapasyna ti­keleı táýeldi bolýy tıis. Jala­qyny dıfferensııalaý qajet. Pedagog qyzmetkerlerdiń eńbegin mate­rıaldyq yntalandyrýǵa múm­kindik jasaý maqsatynda materıal­dyq kótermeleýdiń jeke qoryn qarastyrǵan jón. Áleýmettik zertteýler derekteri boıynsha pedagogtardyń tek 60 paıyzynda ǵana jeke baspana bar. Álemniń ekonomıkalyq damy­ǵan elderinde bilim berý uıymy­nyń qyzmetkerleri ál-aýqaty jaǵynan ortasha topqa jatsa, qazaq­­standyq pedagogtar týraly olaı deýge áli erte. Salalyq kásip­­odaq atalǵan máselelerdi óz nazarynan tys qaldyrǵan emes jáne buǵan qatysty suraqtardy Úki­met, Parlament pen salalyq mınıstrlik aldynda birneshe ret kóter­di. Sala qyzmetkerleriniń quqyqtyq qorǵalýyn kúsheıtý jóninde pedagogıkalyq kásiptiń abyroıyn arttyrýǵa baǵyttalǵan usynystar da aıtylyp keledi. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten memlekettik tapsyrys re­tinde pedagogıkalyq mamandyqtarǵa mıllıardtaǵan qarajat bólinedi. 2015-2016 oqý jylynda jalpy sany 32 168 granttyń 3 689-y peda­gogıkalyq mamandyqqa berilse, bıylǵy 2016-2017 oqý jylyna bólingen 31 700 granttyń 5000-i atalǵan mamandyqtarǵa tıesili boldy. Sońǵy zertteýler kórsetkendeı, dıplom alǵan jas pedagogtardyń sany elimizde jetkilikti. Degenmen, olardyń kópshiligi ózderiniń mamandyqtary boıynsha qyzmet atqarýǵa talpyna qoımaıdy. О́ıtkeni, jas ustazdardyń jalaqysy nebári 50 myń teńge shamasynda. Mundaı tómen jalaqyǵa jastardyń barǵysy kelmeıtini belgili. Sondaı-aq, pedagog qyzmetindegi genderlik sáıkessizdiktiń rettel­meýi de óz yqpalyn tıgizýde. Eli­mizde muǵalimdik qyzmetti atqa­ra­tyn­dardyń 86 paıyzyn áıelder quraıdy. Kúrmeýi kúrdeli máse­le­lerdiń qataryna ustazdardyń qartaıý úrdisin de qosý kerek. Táýelsiz sarapshylardyń zert­teýlerine súıensek respýblıka boıynsha muǵalimderdiń sany 340 myńnan astam eken. Al onyń ishindegi 8000-ǵa jýyǵy zeınetkerler kórinedi. 40 myńnan astamy zeınet jasy aldyndaǵy ustazdar bolsa, jastardyń úlesi nebári úshten bir bóligin quraıdy. Ustazdar qaýymy kásibı sheberlikterin shyńdaý maqsatynda ár 5 jyl saıyn biliktilikterin jetildirý kýrstarynan ótedi. Alaı­da, búgingi ǵylym men tehnıkanyń damý úrdisinen qalys qalmaý úshin 5 jyldyq merzimdi 2-3 jyldyq merzimge qysqartqan jón dep sanaımyz. Muǵalim kásibı turǵydan ózderin udaıy jetildirip otyrýy tıis. Pedagog kadrlardy sapaly daıarlaý máselelerine de jaýap­ker­shilikpen qaraýdyń mańyzy zor. Kóp jaǵdaıda muǵalimder bilim jetildirý isinde oqý úrdisine kerek qural-jabdyqtardy, oqý-ádiste­melik ádebıetterdi, ǵylymı-pedago­gıkalyq shyǵarylymdardy jeke qarajat­taryna satyp alýǵa máj­búr. Osyn­daı shyǵyndardy óteýge mem­leket tarapynan kompensasııa taǵaı­yn­dalsa nur ústine nur bolar edi. Pedagogtardy tolǵandyratyn máselelerdiń taǵy biri – ustazdar jyl saıyn demalysqa shyǵatyn kezde jalaqysynyń bir aılyq kórsetkishi mólsherinde taǵaıyndalatyn emdik járdemaqynyń jetkiliksizdigi. Eldegi barlyq shıpajaılarmen jeńildetilgen baǵa saıasatyn usyný baǵytynda kelissózder júrgizýmen qatar, salalyq kásipodaq uıymy óz tarapynan qoldaý kórsetip, kásip­odaq bıýdjetinen muǵalimderdiń saýyq­tyrýyna belgili deńgeıde kómek kórsetip keledi. Mundaı kó­mek­pen respýblıkamyzdyń barlyq mu­ǵalimderin qamtamasyz etýge kásip­odaq qaýqarsyz. Osy­men qosa, aýyldyq jerlerde ju­mys jasaı­tyn ustazdarǵa otyn alý shyǵyn­dary boıynsha memle­kettik bıliktiń jergilikti organdary­men mate­rıaldyq ótemaqy bólý múmkin­digi zań aıasynda anyq­talǵan. Biraq bul kómektiń eń az shegi anyq­talmaǵan. Qazirgi tańda memlekettik organdar­da bul áleý­mettik kepildikti alyp tastaý máselesi qarastyrylyp jat­qany pe­dagogtardyń áleýmettik jaǵ­daıyna qıyndyq týdyratyny sózsiz. Joǵaryda atalyp ketken túıinder ońtaıly sheshilmeıtin bolsa, bilim berý qyzmetkerleriniń qo­ǵam­daǵy mártebesiniń kóterilip, bilim sapasy kóńil kónshitetindeı deń­geıge jetýi ekitalaı. Bul máse­lelerge Úkimet, kásipodaq, jergilikti ákim­shilik bolyp, tipti qoǵam bolyp birge at salyssaq, ustazdar bar ynta-jigerimen bala oqytýǵa qulshynar edi. Iá, ustazǵa tán qasıettiń barlyǵy olardyń boıynan tabylyp tursa, eshkim oǵan negizsiz min taǵa almaıtyny da anyq. Bul turǵydan kelgende ustazda uqypty, bilikti, jan-jaqty zaman azamaty bolýy tıis. Muǵalimniń eń negizgi mıssııasy – oqýshynyń óz-ózin tanýǵa, damytýǵa árdaıym yqpal jasaý. Ul-qyzdyń qoǵamǵa, óz Otanyna qyzmet etýin sanasyna sińirý bolyp tabylady. Pedagogıkalyq jańashyl úrdis pen ıdeıalar qazaqstandyq mektepterdiń tynysyn ashyp, zerdesin ushtaıdy. Shyǵys ǵulamasy «Ortasha muǵalim aıtyp beredi, jaqsy muǵalim túsindiredi, úzdik muǵalim kórsetedi, uly muǵalim qanattandyrady, shabyttandyrady» deıdi. Endeshe, elimizde bilimge negizdelgen ın­no­vasııalyq-ekonomıkalyq je­tis­tikterdi eldiń damý strategııa­symen sabaqtastyratyn, ári ony júzege asyrýyna úlken úles qosatyn ustazdardy kásibı merekesimen qut­tyqtaı otyryp, mereıli eńbekterine sáttilik tileımiz. Maıra AMANTAEVA, «Qazaqstan salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»