«Syǵanaq» murajaıy sapqa qosyldy

Qyzylorda oblysynyń aýdan ortalyǵy – Jańaqorǵannan 30 shaqyrymdaı jerde ózindik tarıhı orny bar kóne Syǵanaq qalashyǵynyń barlyq derlik derekkózderde jazylǵandyǵyn ǵalymdar, arheologtar, zertteýshiler, geograftar búgingi kúnde de basylymdarda aıryqsha atap keledi. Syǵanaq qalasy «Sýnaq Ata» aýylynan 1500 metr jerdegi qashyqtyqty alatyn batys jaq betkeıde ornalasqan. Onyń ońtústik janynan «Batys Qy­taı – Batys Eýropa» tas joly ótedi. Bul jol álemge belgili Uly Jibek joly­nyń boıynan salynǵan. Mine, osyndaı toǵyz joldyń torabynda jatqan Syǵanaq qalasynyń ǵumyry sonaý alǵashqy orta ǵasyrdan bastalǵan. Oǵan arheologııalyq qazba jumysy tolyq júrgizilmegen, tek ústinen terip alynǵan kózelerdiń synyqtaryna qarap, V-VI ǵasyrlarda irgesi qalanǵan degen joramal aıtylyp júr. H ǵasyrdyń aıaǵynda parsy geograftarynyń derekterinde «Sýnah» degen atty kezdestirip, A.Iаkýbovskıı óziniń «Razvalıny Sygnaka» degen eńbeginde keltiredi. Al Mahmud Qashqarı HI ǵasyrda Syǵanaqty óziniń «Túrki tiliniń sózdigi» eńbeginde jazǵan. Sonymen qatar, HI-HII ǵasyrlarda Qarahanıd memleketiniń kezindegi jazba derekterdiń barlyǵynda qalanyń aty jıi kezdesip otyrady. Qala óziniń 2000 jylǵa jýyq tarıhynda qańlylardyń, Deshti-Qypshaq handyǵynyń (HI-HII ǵǵ.). Aq Ordanyń (HII-HIV ǵǵ.), Ábilhaıyr handyǵynyń (HV ǵ.), Qazaq handyǵynyń (HVI ǵ.), astanasy bolǵan. Qala ár zamanda birneshe ret jaý shapqynshylyǵyna tap bolsa da, qaıta jandanyp, ómir súrýin toqtatpaǵan. О́z zamanynda Syǵanaq naǵyz saý­­da­nyń qaınaǵan ortasy bolǵan. Qaladan zııaly, bilimdi ǵalymdar da kóptep shyqqan. Arabtanýshy Ábsattar qajy Derbisáli «Qazaq dalasynyń juldyzdary» atty ǵylymı-zertteý eńbeginde osylardyń birqataryn atap ótedi. Máselen, Aqsaq Temirdiń Ahmet Iаsaýı meshitine qatysty jazǵan qolhatynda kezdesetin Shaıqy baba Syǵanaqı Syǵanaqtyń týmasy bolatyn. Ol kisiniń biraz jyl Horezm men Jent qalasynda turǵany da tarıh betterinde taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Bul qalada ómir súrgen Hý­sam ad Dın as-Syǵanaqıdyń esimi asa qurmetpen atalady. Osynda onyń úlken atasy Hısamıddın de (1132-1199) ómir súrgen. Qazir ǵulamanyń shet­elderde kóptegen eńbekteri tabylyp jatyr. «Bolsa táńirim ekinshi ómir qıǵandaı, Syǵanaqta kóz jumar em qınalmaı», – degen bir aýyz sóziniń ózinde tereń mán-maǵyna bar. Osy óleń joldaryn­da Syǵanaq qalasynyń qanshalyqty qasıetti ekendigi ańǵarylyp tur. Osy­dan-aq Syǵanaqtyń ǵulamalar men  handardyń, mádenıet pen oqý bilimniń rýhanı azyq alatyn meken ordasy bolǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Qalany alǵash ret 1867 jyly orys arheologııalyq komıssııa she­shimi­­men arheolog P.I.Lerh zertteý múmkindigin alady. 1892 jy­ly E.A.Smırnov, 1899 jyly V.A.Kal­laýr, 1906 jyly I.A.Kastane osy ataqty qalany zerttep shyǵady. 1927 jyly Reseı Akademııasynyń janyndaǵy materıaldyq mádenıet ınstıtýtynyń tapsyrmasy boıynsha A.Iý.Iаkýbovskıı birshama tyń­ǵylyqty qaraıdy. Ol qalanyń topo­grafııalyq jaǵyna kóńil bólip, birqatar ǵımarattardyń sýretin túsirip alady. Qala týraly bul zertteýshi ǵalym úlken ǵylymı maqala jazǵan. 1947 jyly A.A.Bernshtam, 1950 jyldary E.I.Ageeva men G.I.Pasevıch arheologııalyq barlaý jumystaryn júrgizgen. 1970-jyldary Otyrar arhe­­o­logııalyq ekspedısııasynyń meń­gerýshisi K.A.Aqyshev pen K.M.Baı­paqov zertteý júrgizip, onyń Otyrardan keıingi ekinshi qala bolǵanyna anyqtama bergen. 2003 jyldan bastap Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy Halyqaralyq qa­zaq-túrik ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sáıden Joldasbaevtyń bas­qarýy­men praktıkalyq-zertteý jumysy júr­gizilip keledi. Al Syǵa­naq qalasynan arheologııalyq qazba jumystarynda tabylǵan jádigerler men qundy zattar osy qazba jumystar­yn júrgizgen arheologtardyń qolynda. Bir bóligi Qyzylorda oblystyq ólke­taný mura­jaıyna tabys etilgen. Osy arada arheologııalyq qaz­ba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler nege kópshilik nazaryna usynylyp, ony qyzyqtamaıdy degen oı týyndaıdy. Týyp-ósken jerimizdiń tarıhyn bilý barshamyzdyń paryzymyz dep bilemiz. Elimizde mem­lekettik qoryq, memlekettik tarıhı eskertkish, memlekettik murajaılar bar ekendigin eskersek, solardyń arasyndaǵy kó­ne Syǵanaqty qorǵaýǵa arnalǵan mem­lekettik statýsy bar mekeme nege joq? Osyndaı oıdan keıin aýdan ákiminen bastap, joǵarǵy memlekettik organdarǵa ótinish hatpen shyqtyq. Syǵanaq tarıhı-mádenı qoryq-mura­jaıyn ashý jaıynda memlekettik qoldaý kórsetýine qatysty suraý sal­dyq. Osyndaı izdený nátıjesinde, mine, jaqynda «Syǵanaq tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» qoǵamdyq birlestigi qurylyp, ol óz jumysyn bastap ketti. Murajaı Qyzylorda oblysynyń ádilet departamentinde zańdy tulǵa retinde tirkelip, memlekettik tirkeý týraly BSN 160840005427 nómirimen, Halyq banktiń KZ376010201000294690 esep shotynyń ashylǵanyn halyqqa habarlap otyrmyz. Murajaıǵa qoldaý kórsetip, demeýshilik jasaýshylarǵa ózi­mizdiń sheksiz alǵysymyzdy bildiremiz.  Rysbek ASQARULY, «Syǵanaq tarıhı-mádenı  qoryq-murajaıy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy  Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany