«Eki Kenen týmaıdy, Alataýǵa ekseń de»

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı JOLDASBEKOVPEN syr-suhbat

– Myrzeke, men sizdiń burynǵy bergen suhbat­tary­ńyzdyń birinen qazaq dalasynda aty ańyzǵa aı­nalǵan «Kenen Ázirbaevtyń týǵan balasyn­daı, qımas syrlasyndaı bolǵanymdy maqtanysh tu­tamyn» degen sózderińizdi oqyǵan edim. Siz ol kisimen on jyldan asa aralastyńyz. Ol kisiniń ómirin de, ónerin de, shyǵarmashylyǵyn da barynsha tereń zerttedińiz. Qazaq aqyn-jazýshylarynyń, ádebıet zertteýshileriniń ishinde ol kisi jóninde sizden kóp biletin, sizden kóp jazǵan eshkim joq desem, munyń ózi shyndyqqa qyldaı qııanat bolmaıtynyna senim­dimin. Búgin sizden Kenekeń týraly áńgimelep aıtyp berýińizdi suraǵaly otyrmyn. – Iá, Kenekeń meniń ómirdegi, óner­degi týǵan aǵam­daı, ákemdeı bolǵan, halqymyzdyń aqyndyq, jyr­shylyq ónerin, jarqyldaǵan almastaı kóptegen asyl qasıetterin tereń tanyp, bilýime sáýlesi men jary­ǵyn túsirgen, bolmys-bitimi de, júris-turysy da bólek, ta­bıǵı daryn-talanty da eshkimge uqsamaıtyn, Ala­taý­dyń shyńyndaı oıy da, boıy da bıik, ásem úndi, dilmár tildi, minezge baı, kópshil, qonaqjaı, erekshe jan edi. Ol maǵan ǵasyr boıy jasaǵan baıtaq murasymen, báıterekteı boıymen kózge de, kóńilge de ózgeshe bir jumbaq jandaı, danyshpan abyzdaı bolyp kórinetin. Kenen týraly da, onyń uly ustazy Jambyl týraly da aıta bersek, munyń ózi shet-shegi joq, taýsylmaıtyn uzaq áńgime. Men óz ómirimniń edáýir ýaqytyn halqymyzdyń eki birdeı ǵasyrdy bastan keshken osy eki báıtereginiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteý­ge, sol týraly jazýǵa arnadym. Olarym maqalalar, zert­­teýler, esseler, kitaptar, telehabarlar, kınossenarıı bolyp jaryq kórdi. Sóıtip, aıtarymdy aıtqan, jazarymdy jazǵan adammyn. Árýaqtary rıza shyǵar. Sondyqtan, qazir seniń suraqtaryńa jaýap bere otyryp, Kenekeńmen tikeleı aralasqan, bilisken, shýaǵyna, shapaǵatyna bólenip, janynda bolǵan kezderimdi, Kenekeń ómiriniń óz aýzynan estigen, ózim jaqsy biletin keıbir oqıǵalary jóninde yqshamdap áńgimelep bergenim jón bolar. Búgin osynda ózimniń Kenen týraly jazylǵan maqala, esselerim kirgen birneshe kitap­tarymdy ala keldim. Kenekeńniń búkil ómiri óleńmen órilgen ǵoı, ol óleńderdiń barlyǵyn qazir jatqa bil­meımin. Ara-arasynda, ásirese, Kenekeńniń aıtystary, shyǵarǵan án-jyrlary týraly sóz bolǵanda solarǵa da kóz júgirtip, qarap otyrarmyn. – Onda áńgimeni Kenekeńmen alǵash qalaı tanys­qanyńyzdan bastasaq. – Kenekeńmen 1964 jyly kishi uly Baqytjandy KazGÝ-ge oqý­ǵa túsirýge alyp kelgen kezinde tanys­tym... Balasy oqýǵa túsken soń Kenekeń bizdi Qordaıǵa qonaqqa shaqyrdy. Bardyq. Seksenge kelse de kárilikke boı aldyrmaǵan, sýytylǵan báıge atyndaı, qýatty, shıraq Kenekeń bizdi úlken yqylaspen qarsy aldy. Kelgen qurmetimizge mal soıyp, keshkisin aýyldaǵy jas­tardy jınady. Bári sheti­nen ónerpaz eken. Kenekeń jyr tókti, aýyl jastary tamyljytyp án saldy. Men aqynnyń qyzy Tórtkendi (shyn aty – Tórt­kempir­birshal) sol joly alǵash kórdim. Ándi barynsha babyna keltirip, ıin qandyryp aıtady eken. Zaty áıel degeni bolmasa, ánshiligi atasyna aýmaı tartypty. Kóp keshikpeı, sol kezde men Kene­keńniń seksen jyldyǵyna arnap teledıdardan birneshe habar berdim. Ol kisiniń ánshi qyzy Tórtkendi de kópshilikpen tanystyrdym. Sóıtsem, jurt Kenendi dúnıeden ótken, baıaǵyda baqılyq bolǵan ańyz adamyndaı kóredi eken. Ol kisiniń tiri ekenine senbeı, hatty, suraqty qarsha boratty. Sodan soń amalsyz teleekrannan Kenekeńniń ózin kórsetýge májbúr boldyq. Kafedradaǵy ózge oqytýshylardaı emes, men sol kezden bastap Kenekeńniń óziniń shyǵarmashylyǵyna jáne Jetisý ólkesiniń ǵana emes, búkil qazaq, qyrǵyz halyqtarynyń aqyndary, jyrshylary, kúıshileri, sal-serileri týraly aıtatyn baıtaq áńgimelerine birden qyzyǵýshylyq tanytyp, tánti boldym. Solardy aıtqyza bergim, tyńdaı bergim keletin únemi. Ol kisiniń ómirin, shyǵarmashylyǵyn zertteýge menen basqa, menimen qatar Nysanbek Tórequlov degen ádebıetshi azamatymyz da birqatar at salysty. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda «О́ner» baspasynan meniń jáne Nysanbek Tórequlovtyń Kenekeń týraly birlesip jazǵan «Toqsan tolǵaý» dep atalatyn ǵumyrnamalyq esse kitabymyz «О́nerdegi ónegeli ómirler» serııasymen jaryq kórdi. – Osy jerde, áýeli Kenekeńniń shyqqan tegi, ákesi Ázirbaı týraly qysqasha aıta ketseńiz. – Kenekeńniń atalary Uly júzdiń dýlat rýynan, sonyń ishinde janystan taraıdy, qasqaraý. Arǵy atasy Taıtory degen kisi eken. Odan segiz bala bolypty, beseýi – báıbisheden, úsheýi toqaldan. Báıbisheden tý­ǵan beseý Qopa degen jerde turypty. О́zderi shetinen saýyqshyl, shabandoz, ańshy, dombyrashy, óleń aıtqysh, kúlkishil, oıynshyl eken. Bir jyly elge «Aq qoıan» degen jut kelip, beseýi bar malynan aıyrylyp, taqyr kedeıge aınalyp shyǵa keledi. Sodan, joq­shylyqtan, «bes jalańaıaq» atanady. Olardyń ónerin joǵary baǵalaǵan Súıinbaı «Qasqaraýda toǵyz qut bar, sonyń biri – bes jalańaıaqtar» degen eken. Sol bes jalańaıaqtyń biri Mandabaıdan Ázirbaı, Nııazbaı, Áb­denbaı atty úsh ul taraıdy. Olar da shetinen saýyq­shyl, toı-dýmannyń sáni bolypty. Mandabaı: «Bar­lyǵyń toıshy bolsańdar ashtan ólermiz, bireýiń qoıshy bol», dep Ázirbaıdy kúshtep mal artyna salypty. «Meniń ákemnen qyrsyq ajyramaı qoıypty, – dep eske alýshy edi Kenekeń. – Azamat bolǵan eki balasy óledi. Olardyń sheshesi Alýa da qaıtys bolady. Eki qyzyn uzatady. Sóıtip, qarasha úı ıesiz qalady. Ákemniń alpys­qa taıap qalǵan kezi, Kebekbaı, Qarabaı degen táýir kisilerge atqosshy bolyp júredi eken. Kebek­baı bizge atalas, elge óte bedeldi kisi bolǵan. Onyń bizdiń shańyraqqa kórsetken shapaǵaty az emes. Sol Kebekbaı men Qarabaı oǵan jan­dary ashyp, ózderiniń Aqysh degen batyr joldasynyń Uldar degen qyzyn, jylaǵanyna qaramaı, kóndirip, ákeme alyp beredi. Sol Uldardan men týyppyn. Sheshem boıshań, sulý adam bolypty, ózi ánshi, daýysy óte kelisti, óleńdi qıystyryp aıta beredi eken. Aýyldaǵy jıyn-toıdyń gúli bolypty. Menen keıin anamyz Bıbisara degen qyz týdy. Ol da anam sııaqty óte kórikti, sulý edi. Keıin Bıbisara da, anam da qaıtys boldy. «Ekeýine de kóz tıip óldi» de­setin el. «Baıdyń áıeli ólse tósegi jań­ǵyrady, kedeıdiń qatyny ólse, basy qańǵyrady» degendeı, ákem baıǵus meni qushaqtap, taǵy da ańyrap qala berdi». – Biz Kenekeń týraly baspasózde jaryq kórgen dúnıelerden onyń bala­lyq shaǵynyń asqan qıyn­shylyqta, joqshylyqta ót­kenin bilemiz ǵoı. – Iá, Kenenniń balalyq shaǵy jeńil bolmaǵan. Sheshesi ólgen soń ákeli-balaly ekeýi úırenshikti kedeıligine endigi jerde esepsiz qaıǵy-qasiret qosylyp, kúńirenip, kúızelip, qarasha úıdi kúzetip qala beredi. Qashanǵy otyrsyn, tiri adamǵa tirshilik kerek, kúnkóristiń qamymen Ázirbaı Kenendi inisi Ábdenbaıdyń qolyna tastap, ózi uzatylǵan qyzdaryna ketedi. Biraq Ábdenbaıdyń shaıpaý áıeli Álıman: «Sheshesin jalmaǵan sorlynyń sory juǵady» dep, beıkúná balany óz balalarymen birge jatqyzbaı, bólekteı beredi. Orynsyz jábirlep, múıizdeıdi. О́z balalaryna qaımaq, qatyq berse, Kenenge shalap aıran, qaspaq beredi. Aqyry, úıine syıǵyzbaı, qýyp shyǵady. Muny estigen Ázirbaı shydaı almaı, qaıtyp kelip, qarasha úıdi qaıta tigip, úsh eshki, bir qoı saýyn alyp, julym úıde bólek otyra beredi. «Eshki, qoıdy atam saýady, men ustap beremin. Kórshilerdiń qashaǵan qoılaryn da ustap berip, «elgezek, tilalǵysh bala» atandym. Sheshemniń abysyn-ajyn qurbylary qas-qabaǵyma qaraıdy, esirkep, «Qandaı edi, qaıran Uldar-aı» dep mańdaıymnan sıpaıdy. Ol kezde ákem meniń alpys jasta, Baıǵustyń balasy joq menen basqa. Baǵa almaı men jetimdi sheshesi ólgen, Jylasa kózi tolǵan qandy jasqa, – dep eske alatyn Kenekeń. – Qazaqta «Ákesi ólgen jaı jetim, sheshesi ólgen shyn jetim» degen sóz bar ǵoı. Ertede bir balaǵa jan alǵysh Ázireıil kelip: «Ákeńdi alaıyn ba, shesheńdi alaıyn ba?» degende, ol: «Ákem­di alsań, al qudaı, sheshemdi qoı, shek­pen toqyp berse de ólmeımin ǵoı» depti degen de támsil bar el aýzynda. – Kenen osylaı shyn jetimdiktiń taqsiretin tartady. Jasy toǵyz-onǵa kelgende ol Qulshabaı, Álmen degen týystarynyń qozysyn jaıady. Ákesi «Bir qozy nemese laq bolsa da bergenin ala berýimiz kerek, aıtqandaryn isteı ǵoı, qaraǵym» deıdi. Kenenniń sol kezde aq kúshigi, ala mysyǵy bolady. Ekeýin erkeletip, aýzyndaǵy tamaǵyn jyryp berip, asyraıdy. Aq kúshigi tymaǵyn, taıaǵyn tistep alyp júredi. О́zi túrli oıyn biledi. Qoıandy qoımaıdy. О́se kele talasqan tóbetterdi pora-pora qylatyn bolady. Kenen ekeýin de jaqsy kórip, qaıda barsa da qasynan qaldyrmaıdy. Mysyǵy mııaýlap, kúshigi sháýildep, úsheýi birge júrgende, oılamaǵan jerden taǵy bir dos tabady. Sol aýyldaǵy bir adamnyń eshkisi úsh laq týady. Ondaı jaǵdaıda aýyldaǵy balalardy jarystyryp, úshinshi laqty ozǵanyna beretin ǵuryp bar eken. Úsh shaqyrym jerden jarysqan qyryq shaqty baladan erke bolyp óskenderi entigip, jolda qalyp, kedeıdiń kúnde jarysyp oınap júrgen bir top tasókpe balalary alǵa shyǵady. Solardyń ishinen qara borbaı, uzyn sıraq bolyp ósken Kenen ozyp, birinshi bolyp kelip, aq laqty alady. Úıine kóterip ákelip, qulaǵyna qyzyl shashaq, moınyna tumar taǵyp qoıady. Sút, nan berip asyraıdy. Aq laq kúndiz Kenenniń artynan qalmaıdy, túnde byrt-byrt kúısep qasynda, al ala mysyǵy qoınynda, aq kúshigi aıaq jaǵynda jatady. «Bala kúndegi dostarym solar edi» deıtin Kenekeń. Keıin aq laq eseıip, sútti eshki bolady. О́zi yl­ǵı egiz týady. Kele-kele tuqymy kó­be­ıip, bir qora eshkige, ózi tólbasyna aınalady. Kenen bala kezinen-aq ákesinen estigen Súıinbaı, Qańtarbaı, Qulmambet, Qýandyq, Sarbas, Maıkót, Maılyqoja, Shóje, Túbektiń óleńderin, ánderin qulaǵyna quıyp ósedi. Ákesi úıde júrgende solardy yńyldap aıta beredi eken. Bala shaǵynda án men óleńge ózi de úıir bolǵan ákesine kezinde úlkender «Qańǵyp, sharýadan qol úzip, jyn qýyp ketedi» dep, aqyndyq jolǵa túsýine erik bermepti. Ákesi ulynyń ánge, óleńge ıkemdiligin kórip, qýanyp, oǵan: «Qulynym, baǵyń jansyn, eń bolmasa endi sen aqyn bolshy» dep, óleń, ánderdi ózi úıretedi eken. Shesheden jastaı jetim qalyp, kúndiz qoı, qozy baǵyp, túnde qoı kú­zetip, taýqymet, qıyndyqty bastan keship júrgen Kenen «Boztorǵaı» atty alǵashqy ánin on bir jasynda shyǵarady. Bul án onyń keýdesindegi qaıǵy-muńnyń, anasyn ańsaǵan óksiktiń, tartyp júrgen tán azaby men jan azabynyń yshqynǵan aıqaıy, án bolyp tebirenip, syrtqa shyqqan kórinisi edi. Bul án onyń aqyndyq, ánshilik, kom­pozıtorlyq, serilik óner jolyna túsýine tusaýyn kesken tyrnaqaldy shyǵarmasy deýge bolady. Bul ándi keshikpeı-aq qoıshy-qolań, ár aýyldyń saýyqqoı jastary birinen biri úırenip, aıta bastaıdy. Az ýaqyttyń ishinde búkil Jetisý jerine jaıylady. Odan qyrǵyz asady. Mońǵol qazaqtaryna jetedi. Qarataý qoıshylary ony óz ánimiz dep shyrqaıdy. Atyraý, Arqa qoıshylary da ózimizdiń «Boztorǵaı» dep ketedi. Sóıtip, Mátibulaq basynan qanat qaqqan «Boztorǵaı» búkil halyqtyń «Boztorǵaıyna» aınalady. – Men Kenenniń «Boztorǵaı» ánin on bir jasynda shyǵarǵanyn bilmeýshi edim. Sol kezden bastap, bir ǵasyrdan astam ýaqyt umytylmaı aıtylyp kele jatqan osy bir ǵajap ándi nebári on bir jasar balanyń shyǵarǵanyna tańdanbaý múmkin emes. Bul Kenen atamyzdyń boıyndaǵy tabıǵı da­ryn­nyń, ánshilik, kompozıtorlyq, aqyndyq qýattyń áýel bastan-aq qanshalyqty zor bolǵanynyń aıǵaǵy sekildi. Jetim balanyń muńdy kóńilinen jaryp shyqqan qamkóńil zarly áýenge sózderi qalaı múltiksiz úılesedi! Boztorǵaı, shyryldaısyń jerge túspeı, Men júrmin keshke deıin tamaq ishpeı. At qylyp aq taıaqty qolyma ustap, Sandalyp qoı sońynda erte, keshke-aı. Eı-ı-ı, boztorǵaı, Shyryldaısyń shirkin-aı, Qutylar kún bar ma eken, Qoı jaıýdan bir kún-aı! Osy kúngi balalarǵa tańerteńnen keshke deıin tamaq ishpeı, qoı sońynda salpaqtap júrý degendi aıt­sa sengisiz, ertegi sııaqty kórinýi múmkin. Biraq ómir­de solaı bolǵan ǵoı. «Qutylar kún bar ma eken, qoı jaıýdan bir kún-aı» degen sózderde qanshama kúıi­nish, qınalys, jaryq, jaqsy kúnderdi ańsaý jatyr. Otyrsam qoı kúzetip tań atpaıdy, Júrgende qoı sońynda kesh batpaıdy. Qaraıtyn qabaǵyma bir adam joq, Bel sheship jyly orynǵa bir jatpaımyn, – delinetin ekinshi shý­maqtaǵy sózderi qandaı! Jetim balanyń, qoıshy balanyń jan kúızeli­sin qalaı dál jetkizip tur. Bul ánniń sol kezde qanatyn keńge jaıyp, qazaqtyń baıtaq saharasyna tez taraǵany, mal sońynda, qoı kúzetinde júrgen myńdaǵan jasóspirimderdiń, kedeı balalarynyń kóńil kúılerin dál shertip, jan syryn qozǵaıtyn áýen­ge aınalyp ketkeni zańdylyq sııaqty. – Iá. Ol ándi jalǵyz bala Kenenniń ǵana emes, barsha jalshy ataýlynyń ortaq zary, kedeı ataýlynyń gımni edi deýge bolady... Úlken jıyn-toıdy Kenen alǵash ret on úsh jasynda kóredi. Ákesi bireýdiń aryq kók ala taıyn surap al­yp, «Bar, qyzyq kórip kele ǵoı» dep balasyn soǵan mingizip, toıǵa jiberedi. Kenenniń sondaǵy kórgenderi umy­tylmaı, ómir-baqı esinde qalyp qoıady. Sol toıda ol qazaqtyń ataqtysy Noǵaıbaı bıdi, qyrǵyzdyń ataqtysy Shábden manapty, qazaqtan Sarbas, Qýandyq, qyrǵyzdan Toqtaǵul, Qalmyrza sııaqty aqyn-jyrshylardy, qazaq, qyrǵyz balýandarynyń kúresin, naızagerleriniń saıysyn kóredi. Áńgimelesken Bolat Bodaýbaı, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri