Venadaǵy parlamentaralyq únqatysý

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıym Parlamenttik Assambleıasynyń onynshy qysqy májilisi keshe óz jumysyn aıaqtady. Venanyń Hofbýrg saraıynda eki kúnge jalǵasqan otyrys jarııa túrde qaýipsizdik máseleleriniń keń aýqymyn talqylap úlgerdi. Budan buryn habarlaǵanymyzdaı, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan parlamenttik delegasııanyń jumys kestesi kóptegen is-sharalar men kezdesýlerge toly boldy, birqatar ózekti máseleler talqylandy. IаDROLYQ TARATPAÝ MÁSELESI QOZǴALDY EQYU Parlamenttik Assam­bleıa­synyń Vıse-prezıdenti bo­lyp tabylatyn Q.Toqaev Assam­bleıa­nyń Saıası máseleler men qaýipsizdik jónindegi jalpy ko­mıtetiniń májilisinde ıadrolyq qarýdy taratpaý problemasyna arnalǵan baıandama jasady. Mundaı ózekti taqyryptyń Qazaqstan tarapynan qozǵalǵany kezdeısoq emes. О́lshemi jaǵynan álemniń tórtinshi ıadrolyq arse­na­lynan bas tartyp, osydan jı­yr­ma jyl buryn aýqymy dúnıe júzinde ekinshi bolyp sanalatyn Semeı synaq polıgonyn japqan elimiz jahandyq ıadrolyq qarý­syz­daný men taratpaý másele­si­men jaqsy tanys. Jalpy, bul taqyryp Parlamenttik Assam­bleıa­nyń birinshi komıteti men EQYU-nyń Qaýipsizdik salasyn­daǵy yntymaqtastyq forýmy­nyń kún tártibine sáıkes keledi. Eske sala keteıik, bul forýmǵa Qazaqstan bıylǵy jyldyń soń­ǵy tórt aıynda tóraǵalyq etetin bolady. EQYU Sammıtinde qabyl­dan­ǵan Astana Deklarasııasy qaty­sýshy memleketterdi transulttyq qaýip-qaterlerge, solardyń ishinde jappaı qyryp-joıý qarýynyń taralýyna qarsy turýdaǵy maq­sat­tar men is-qımyl birligine qol jetkizýge shaqyrǵanyn eske sal­dy qazaqstandyq delegasııa bas­shysy. Al 2010 jyly sáýir aı­ynda Vashıngtonda Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik sammıtinde birqatar bastamalardy ortaǵa salyp, Prezıdent Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýdan erkin álem qurý baǵytynda dúnıe­júzilik úderiske Qazaqstannyń jetekshilik etýge umtylysyn kórsetti. Áńgime Jalpyǵa birdeı ıadrosyz álem deklarasııasyn jasap shyǵarýǵa, Qazaqstannyń Ha­lyqaralyq atom energııasy agent­tiginiń (MAGATE) aıasynda Ha­lyq­aralyq ıadrolyq otyn bankin óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa ázirligi týrasynda bolýda. 2009 jyldyń jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy is-shara­lardyń halyqaralyq kúni etip jarııa­laı­tyn qarar qabyldaǵan edi. Iаdrolyq qarýdan tolyǵymen bas tartý búgingi tańda aıryqsha ózektilikke ıe, ásirese, taratpaý salasyndaǵy qıyn jaǵdaıdy eskeretin bolsaq, dedi Q.Toqaev. Biz qyryq jyldan astam ýaqyt boıy ózin ózi aqtap kelgen júıeniń kúıreýine kýáger bolyp otyrmyz. Taratpaý salasynda aýyr qate­lik­ter jiberildi, olardyń qatarynda ekiushtylyqtar jáne qatań usta­nym­dar men baǵalaýdyń joqty­ǵy­na baılanysty jáıtter bar. Iаdrolyq qarýdyń taralýy jáne onyń terrorlyq uıym­dar­dyń qolyna túsý qaýpi eń orasan qa­terlerdiń biri bolyp taby­la­dy. 20-30 jyl buryn ıadrolyq qarý men oqtumsyq qurastyrýǵa kúr­deli ári qymbat jabdyqtar qajet etilse, qazir ondaı tosqaý­yl­dar joǵaldy. Dál osy oraıda ıadrolyq qarý­dan bas tartqan memleketter qosymsha saıası ári ekonomıkalyq qoldaýǵa, sondaı-aq qaýipsizdik kepildigine turarlyq. Mundaı jaǵdaıda ıadrolyq alpaýyttar ıadrolyq arsenaldardy qysqartý salasynda úlgi bolýy tıis. Jalpyǵa málim, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy jahandyq taratpaý úderisine negizgi qaýip retinde sanalady. Biraq qazirgi kezdegi bar halyqaralyq sanksııa­lar bul máseleniń birden-bir sheshimi bolyp tabylmaıdy. Ár memlekettiń MAGATE men ha­lyq­aralyq qoǵamdastyqtyń qa­tań baqylaýy aıasynda beıbit maq­sattaǵy ıadrolyq tehnolo­gııa­lardy damytýǵa quqyǵyn moı­yndaı otyryp, biz, sonymen qa­tar, Irannyń ıadrolyq máse­le­si­niń kelissózder men dıplomatııa­lyq qysym kórsetý jolymen sheshilýi tıis ekenin moıyndaýymyz qajet, dedi Q.Toqaev. Iаdrolyq soǵys qaýpinen erkin álemdi qurý jolyndaǵy taǵy bir mańyzdy shara, ol dúnıe júziniń ártúrli bólshekterinde ıadrolyq qarýdan erkin aımaqtar qurý bo­lyp tabylady. Qazirgi kúni júz­den astam memleket osyndaı bes aımaq qurý jónindegi kelisim-sharttarǵa qatysýshy nemese qol qoıýshy bolyp tabylady. Orta­lyq Azııany ıadrolyq qarýdan erkin aımaq jasaý týraly shartty 2006 jyly Semeı qalasynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan, Túrkimenstan jáne О́zbek­stan qabyldady. Qujat 2009 jyly kúshine endi jáne ol buryn ıadrolyq qondyrǵylar ornalas­qan aýmaqty qamtyp, Soltústik jartyshardaǵy mundaı sıpat­ta­ǵy alǵashqy shart boldy. Orta­lyq Azııa elderi bolashaqta ıadro­lyq qarýdan erkin aımaq qurý, ıadrolyq materıaldardyń baqy­laý­­syz taralýyn boldyrmaý jáne ıadrolyq terrorızmmen kú­reste budan da sheshýshi ról atqarýy múmkin. 2010 jyly sáýir aıynda burynǵy Semeı polı­gonyna barǵan BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstannyń an­tııadrolyq ustanymyn joǵary baǵalady. Iаdrolyq qarýsyzdaný úderi­sin halyqaralyq qoǵamdastyq­tyń qatań ári tıimdi baqylaýyna qoıý úshin álemdik qoǵamdastyq joǵary saıası deńgeıde qol jetkizilgen barlyq kelisimderdi to­lyǵymen oryndaýǵa baǵyttalǵan sharalardy qoldanýy tıis, dedi sózin qoryta kele Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy. Q.Toqaevtyń baıandamasyna jaý­ap retinde sóz alǵan EQYU-nyń Qaýipsizdik salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq forýmyna tóraǵa­lyq etetin Islandııanyń Turaq­ty ókili Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigerin qoldaıtyndyǵyn aıt­ty. Sonymen qatar, forýmnyń taratpaý máselesi boıynsha atqary­la­tyn sharýalary jaıynda habardar etti. Atap aıtqanda, jýyrda Venada BUU Qaýipsizdik Keńe­si­niń Jappaı qyryp-joıatyn qarý­dy taratpaý jónindegi 1540 qa­raryn oryndaýdaǵy EQYU-nyń róline arnalǵan halyqaralyq semınar ótkizilgenin jetkizdi. QAZIRGI TО́RAǴA ÚMITI Transulttyq qaýip-qaterler taqyrybyn EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Lıtvanyń Syrtqy ister mınıstri Aýdronıýs Ajýbalıs te óz sózinde qozǵaǵan edi. Olardyń jeke jáne ujymdyq qaýipsizdikke tóndire­tin qater ekenin basa aıtty ol. Lıt­va, ásirese, terrorızm, kıber qaýipsizdik, esirtki saýdasy, Aýǵan­stanmen yntymaqtastyq má­selelerine aı­ryqsha nazar aýdarady. A.Ajýbalıs Lıtva parla­mentiniń múshesi bolǵan kezde óz eliniń EQYU Parlamenttik As­sambleıasyndaǵy delegasııasyn basqarǵan bolatyn, ıaǵnı onyń qyzmetimen jaqsy tanys. Ol Astana Sammıtinde qabyldanǵan Deklarasııada: «Biz EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasymen yntymaqtastyqty belsendi etý tabandylyǵyn jaqtaımyz jáne onyń qaýipsizdik pen demokratııa­ny nyǵaıtý jáne EQYU-nyń bar­lyq óńirlerinde jáne qaty­sýshy memleketterde ál-aýqatty arttyrý jónindegi, sondaı-aq qa­tysýshy memleketter arasyndaǵy ózara senimdi arttyrý jónindegi onyń kúsh-jigerin yntalandyra­myz», degen úzindini keltire oty­ryp, Parlamenttik Assambleıa rólin aıryqsha atap kórsetti. Tóraǵa jyldyń alǵashqy eki aıy kezinde shuǵyldanǵan másele­ler men basymdyqtar týraly tar­qatyp aıtty, olardyń qata­rynda adam quqyqtary, baspasóz ben saılaý bostandyǵy, etnostyq jáne shekaralyq janjaldar bar. Árqaısynyń sheshý nemese damý joldarynyń ózindik jaqtaýshy­lary men qarsylastary da joq emes, biraq bárine ortaq nárse – ol Helsınkı úderisteri baǵ­darlaǵan qundylyqtar men qaǵı­dalar. Eń mańyzdysy, jaqynda ǵana memleket jáne úkimet bas­shylary Astana Deklarasııasyn­da bul qundylyqtar men qaǵıdat­tardy qaıta qýattaǵan bolatyn. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy Belarýstegi saılaýdan keıingi jaǵdaı men ondaǵy EQYU Ofısiniń jabylýy úderisine toqtala kelip, Mınskimen odan arǵy yntymaqtasýdyń tetikteri izdestirilip otyrǵanyn aıtty. Ol jýyrda Albanııada oryn alǵan saıası negizdegi qaqtyǵystardy atap ótip, ondaǵy adam qazasyna oraı ókinish bildirdi. Sondaı-aq Dnestr mańyndaǵy, Grýzııadaǵy jáne Taýly Qarabaqtaǵy uzaqqa sozylǵan janjaldardy retteý boı­ynsha qyzmetimen tanystyrdy. Assambleıa májilisi kezinde Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy halyq narazylyǵy sherýleri, ásirese, Týnıs pen Egıpettegi bıliktiń aýy­sý úderisteri jáne Lıvııadaǵy qan­tó­gis­ti oqıǵalar aıryqsha oryn al­dy. Týnıs pen Egıpet EQYU-nyń áriptes elderi, al Lıvııa bul memlekettermen shekaralas. A.Ajý­balıstiń málim­deýin­she, EQYU-ǵa qatysýshy elder áriptes elderdegi oqıǵalarǵa aralasýy tıisti emes. Ondaǵy halyqtar óz taǵdyryn ózderi sheshýleri kerek. EQYU damýyndaǵy taǵy bir mańyzdy beles – bıylǵy jyly EQYU-nyń jańa Bas hatshy­sy­nyń taǵaıyndalýy. Qazirgi Bas hatshy Mark Perren de Brı­sham­bonyń ókilettigi 30 maýsymda aıaqtalady. Sondaı-aq, Lıtva tór­aǵalyǵy DIAQB dırektorynyń mandatyn taǵy bir merzimge uzar­tý boıynsha usynys jasady. QAZAQSTANDAǴY SAILAÝ NAZARǴA IE Assambleıa májilisiniń ekinshi kúni bolǵan Turaqty komıtet oty­rysynda qarastyrylǵan má­se­lelerdiń qatarynda saılaýǵa ba­qylaý jasaý taqyryby boldy. Oǵan elimiz delegasııasy bas­shy­sy málimdeme jasady. Parlamenttik qaýymdastyq aldynda sóıleı otyryp Q.Toqaev Parlamenttik Assambleıanyń EQYU-nyń Asta­na­daǵy Sammıtine daıyndyǵy barysynda sheshýshi ról oı­na­ǵa­nyn, Uıymǵa qatysýshy memleketter arasyndaǵy senimdi ny­ǵaıtý, EQYU tıimdiligi men parlamenttik qyzmetin kúsheıtý jó­nin­degi jańa ıdeıalar men usy­nystaryn aıryqsha atap kórsetti. Shapshań jahandaný jaǵ­daıyn­da qaýipsizdik júıesi taza túrinde eýropalyq ne azııalyq dep bólinip qarastyrylmaýy tıis. Spıker Astana Deklarasııa­synyń Eýrazııanyń búkil keńis­tigindegi EQYU-nyń úsh ólshemi boıynsha qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyqty nyǵaıtýdaǵy rólin aıryqsha atap kórsetti. 3 sáýirde Qazaqstanda bola­tyn prezıdenttik saılaý týraly aıta kelip, Q.Toqaev elimizdegi azamattyq qoǵamnyń Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń ókilet­ti­gin 2020 jylǵa deıin uzartý jónindegi referendým ótkizý týraly bastama kótergenin eske saldy. Qoǵamda Parlamenttiń qatysýymen bolǵan uzaq talqy­laýlardan keıin Qazaqstan Kons­tıtýsııalyq Keńesiniń shyǵarǵan qorytyndysyna súıene otyryp Prezıdent N.Nazarbaev óziniń qazirgi mandaty 18 aıǵa qysqary­latynyna qaramastan, kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizýdi usyndy. Osylaısha elde azamat­tyq konsensýsqa qol jetkizildi jáne ol halyq arasynda túsinis­tikpen qabyldandy, dedi spıker. Kezekten tys prezıdenttik saılaý ıdeıasy EQYU, Eýroodaq, TMD jáne AQSh úkimeti tara­pynan qoldaýǵa ıe boldy. О́z kezeginde Qazaqstan halyqaralyq standarttarǵa saı ashyq, erkin ári ádil saılaý ótkizýge toly­ǵymen mindettendi. Qazaqstan Úkimetiniń shaqy­rýymen EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń Tóraǵasy Petros Eftımıý aldaǵy saılaýǵa baı­qaýshylar mıssııasyn jónel­týdi uıǵardy. Q.Toqaev jınalǵandardy Qa­zaqstandaǵy áleýmettik ekonomı­kalyq saıasat jańǵyrtý negizinde júzege asyp otyrǵandyǵynan habardar etti. «Jahandyq daǵdarys biz úshin eleýli synaq boldy. Qa­zaqstan resessııanyń aldyn aldy. 2010 jyldyń aıaǵyna taman ekono­mıkalyq ósim 7 paıyz qu­rady. Jahandyq áleýmettik ál-aýqattyń nasharlaýyna qaramas­tan, Qazaq­stan óziniń áleýmettik mindettemelerine beriktigin ta­nytty. Prezıdent bilim berý men densaýlyq saq­taý salalaryn jańǵyrtý, sondaı-aq jańa jumys oryndaryn qurý boıynsha uzaq merzimdi jobalarǵa aıryqsha nazar aýdardy», – dedi óz sózinde Senat Tóraǵasy. Keshe Q.Toqaev, sondaı-aq Avstrııa syrtqy saıasat jáne birikken ulttar qoǵamynda «Qazaqstan – turaqtylyq pen qaýipsizdik fak­tory» taqyrybynda dáris oqydy. Avstrııaǵa jumys sapary aıa­synda Qazaqstan Parlamenti Se­na­tynyń Tóraǵasy Qasym-Jo­mart Toqaev Avstrııa Respýblı­kasy Ulttyq Keńesiniń basshysy Barbara Prammermen kezdesti. Kezdesý barysynda taraptar eki­jaqty qa­tynastardy, onyń ishinde eki eldiń zań shyǵarýshy or­gan­dary ara­syndaǵy baılanys­tardy belsendilendirý joldaryn talqylady. Senat Tóraǵasy Qazaqstan men Avstrııa depýtattary EQYU, Eýropa Keńesi jáne NATO Parlamenttik Assambleıalary sekildi iri parlamentaralyq uıymdar aıasyndaǵy ózara yntymaqtas­tyq­ty jalǵastyryp kele jatqa­nyn atap ótti. Q.Toqaevtyń aı­týynsha, «Avstrııa Qazaqstannyń Eýropadaǵy mańyzdy jáne senimdi saıası áriptesi bolyp taby­lady. Qazaqstan men Avstrııany aımaqtyq jáne halyqaralyq máselelerdiń kópshiligin sheshýdegi ortaq qadamdar biriktiredi». Q.Toqaev, sondaı-aq Parlamenttik Assambleıadaǵy horvat delegasııasynyń basshysy, Hor­vatııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri Tonına Pısýlamen kezdesti. T.Pısýla bıylǵy 3 sáýirde bolatyn Qazaqstan Respýblı­ka­synyń prezıdentin saılaýdy baıqaý jónindegi EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń mıs­sııa­syn basqarady. T.Pısýlanyń málimeti boıyn­sha, prezıdenttik saılaýǵa monıtorıng jasaý úshin EQYU PA mıssııa quramynda Assambleıa­nyń 60-qa jýyq depýtatyn jiberetin bolady.