Er Edige Mańǵystaýda jerlengen be?

Respýblıkadaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń 70 paıyzy saqtalǵandyqtan jáne tarıhı-tabıǵı erekshelikterine baılanysty «aspan astyndaǵy murajaı» dep atalyp, ardaqtalatyn Mańǵystaýdyń bul jolǵy jańalyǵy osy máselege qatysty bolyp tur. Mańǵystaý oblysyndaǵy Shetpe kentinen 40 shaqyrym jerde orna­las­qan Qaraýyl­kúm­bet bıiginen tabyl­ǵan eski qorym mańǵystaýlyq ólke­taný­shylar men ǵalymdardy qalyń oıǵa qaldyrdy. Budan 8 jyl buryn Mań­ǵys­taý memlekettik tarıhı-mádenı qoryq qyzmet­ker­leri anyqtap, tarı­hı es­kert­kish retinde tirkeýge alǵan «Qaraýylkúmbet» kesenesiniń ózin­dik sáýlettik qury­ly­my­na, ereksheligine qaraı XIV-XVI ǵasyrlardyń qoltańbasy eken­digi aıtylady. 2014 jyly fılologııa ǵylym­­­dary­­nyń doktory B.Nur­dáý­letova jáne belgili jyrshy A.О́teshov «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sıkly­nyń mańǵys­taý­lyq izderi» taqy­ry­bynda de­rek­ti fılm túsi­rip júrip, bıik­­tigi 8 metr, qabyr­ǵa­synyń qalyńdyǵy 1 metr kóne keseneni tapqan bolatyn. Jarty­laı qır­aǵan kesenedegi múk bas­qan anyq emes jazýdy oqý sol joly múmkin bol­ma­ǵan­dyqtan, bıik basynan bul isti erteń­niń enshisine qaldyryp attanyp ket­ken. Araǵa bir jyl salyp qaıta bar­ǵan izdenýshiler keseneden «Edige» degen jazý­dy jáne «Edige bahadúr boldy, bı boldy, shahıd boldy» degen jazýdy tapty. Sonymen, bul qaı Edige? Áńgime osy arada bolyp tur. «Edige bı jáne Noǵaı Ordasy» eń­beginde A.Qun­tóleý­uly qazaq­ta tórt Edigeniń bolǵan­dy­ǵyn aıtady. Osy avtordyń, ózge de kónekózder men zertteý­shi­lerdiń eńbek­terine súıenip, bar derekter boıynsha qaı Edi­geniń qaı jerde, qashan, qan­­daı jaǵdaıda qaıtys bolǵan­dy­­ǵyn saraptaı otyryp, jer­gilik­ti ólketanýshylardyń pikiri Mań­ǵys­taýda tabylǵan kese­ne­­niń basqa emes, naq Altyn Ordanyń bas bıi, noǵaılynyń negizin qalaýshy Edige batyrdyń kesenesi bolýy múmkin degenge saıady. Bulaı deýge ekinshi sebep – «Qyrymnyń qyryq batyry» jyryndaǵy Edige bı­men esimderi birge atalatyn tu­lǵa­lardyń Mańǵystaýda aı­tylýy jáne kıeli oryndar retin­de saqtalýy, Hantórtkúl, Sýyq­tórtkúl, Qostórtkúl, Ma­maı­­tórtkúl, Bıdaıtórtkúl syndy jer-sý ataýlarynyń Mańǵystaýda tizbektele saq­talýy. M.Kópeevtiń «Edige Qara­tý­­dyń boıyndaǵy Baba Túkti Shash­ty Áziz» qorymyna irgeles jer­lengen degen deregin eske alǵan ólke­taný­shy­lar kónerip, qum basyp, jar­tylaı qırap qalǵan bul keseneni tolyq­qan­dy zert­tese, talaı syrdyń perdesi sypyrylyp, tarıh­tyń jańa paraǵy ashy­­laryna senimdi. – Keseneni tarıhı Edigemen baıla­ny­­styrýǵa birneshe sebep bar. Birinshisi, kesenede «bas bı, bahadúr boldy» degen jazýdyń saqtalýy. Ekinshi sebep – ke­se­neniń Edigeniń babasy bolyp sana­latyn Baba Túkti men onyń qyzy Shash­ty Áziz beıitine ja­­qyn ornalasýy. Úshinshi­den, jyr­­lar sıklynyń bas qaharmany, Noǵaı Ordasynyń tarıhı tul­ǵasy Edige men onyń Oraq, Mamaı, Qarasaı, Qazı, Qaraúlek, Qarashash, Manashy, Kúıken, Ádil esimderiniń geogra­fııalyq ataýlar, kıeli oryndar retinde Mań­ǵystaýdyń qara oıy men qy­rynda shoǵyrlanýy, tórtin­shiden, jyrlar sıklinde, onyń qazaq, qara­qal­paq, noǵaı, bash­qurt, tatar til­derin­degi nus­qa­­larynda noǵaıly jurty men onyń jaý eliniń poetıkalyq geo­­­gra­fııa­syndaǵy ataýlardyń Mańǵystaý aımaǵynan tabylýy. Biz atalmysh keseneni úzildi-kesildi Altyn Ordanyń bas bıi Edigeniki deı almaımyz, áıt­se de kesenedegi belgiler munda tekti adamnyń jatqandyǵyn ańǵartady. Mamandar nazar aýdaryp, osy keseneniń syryn tarqatsa, tarıhymyz úshin aıtý­ǵa turarlyq úlken bir jańa­lyq­tyń beti ashylǵan bolar edi, – deıdi ǵalym, fılolo­gııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor Bıbaısha Nurdáýletova. Eskertkish syryn ashyp, kesenedegi erdiń Edige ekendigi anyqtalsa, qazaq dalasy, Mań­ǵystaý jeri tyń jańa­lyq­pen jalpaq jurttyń nazaryn ózine aýdaratyn bolady. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Mańǵystaý oblysy