Sóz týraly sóz

Ataqty Buqar jyraýdyń «Qol bas­taý qıyn emes, sóz bastaý qıyn» degen ulaǵatty sózi bar. Bul – kóptiń aldynda sóz sóıleýge, oıyn ortaǵa salýǵa bekingen adamǵa zor jaýapkershilik júkteletinin bildirse kerek. Sebebi, shyndap kelgende, sóz – qarý. Ol biriktiretin berekege de, ázázildeı iritetin áreketke de jol ashady. Tek qarýdy qalaı jumsaısyń, soǵan baılanysty. Iаǵnı, adamdy buzatyn da, túzeıtin de sóz. Sóz týraly sóz bolǵanda oıǵa, birinshi kezekte, qoǵamda mańyzdy orynǵa ıe aqparat quraldary keleri anyq. О́tken ǵasyrdyń basynda Alashtyń aıaýly azamaty Mirjaqyp Dýlatuly: «Qaı eldiń baspasózi myqty bolsa, sol eldiń bolashaǵy myqty» dep eskertýi kezdeısoq emes. Al aqparattyq keńistikti bir sátke bolsa da bos qaldyrý keleńsiz jaǵdaılarǵa uryndyratyndyǵy tarıhtan belgili. Sondyqtan, aqparat keńistigin erkin meńgerip, órkenıetti qoǵamǵa saı aqparattarmen qamtamasyz etý, el múddesine dóp keletin baǵyt-baǵdarymyzdy sheberlikpen jetkize bilýimiz kerek. Bul turǵyda bizdiń táýelsiz memleketimiz óziniń negizgi Ata Zańynyń 20-babynda «Sóz jáne shyǵarmashylyq erkindigine kepildik beriledi. Senzýraǵa tyıym salynady» dep jazdy. «Baspasóz jáne basqa aqparat quraldary týraly» Zań egemen elimizdiń eń alǵashqy zańdarynyń biri boldy jáne oǵan 1999, 2001, 2007 jáne 2009 jyldary tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, aqparattyq keńistiktiń qurylymy túbegeıli ózgeristerge ushyrady. Eger táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary respýblıkalyq 10 memlekettik jáne 21 memlekettik emes basylymdar bolsa, 2016 jyldyń 1 naýryzyndaǵy málimetterge sáıkes elimizdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń jalpy sany 2797-ge jetip, onyń 2485-i gazet-jýrnaldar, 266-sy elektrondy aqparat quraldary, 46-sy aqparat agenttikteri bolyp otyr. Olardyń 73 paıyzy memlekettik emes bolyp tabylady. Internetti qoldaný deńgeıi 35 paıyzǵa jetse, áleýmettik jeliniń paıdalanylý úlesi 26 paıyzdy quraıdy. Nátıjesinde, beınelep aıtsaq, qazir bizdiń adamdar aqparat aıdynynyń jaǵasynda qoldaryndaǵy qarmaqtarymen ózderine qajetti degen kez kelgen aqparatty ilip alý múmkindigine ıe. Bul – elimizdiń ár azamaty óziniń «aqparat alý jáne aqparat taratý» konstıtýsııalyq quqyn tolyq paıdalanýda degen sóz. Osylaısha, táýelsiz oı aıtýǵa, jaǵynbaı, týra da tik pikirlerdi bildirýge jol ashylyp otyr. Osy rette, «Bas kespek bolsa da, til kespek joq», dep ataqty Súıinbaıdyń sonaý alty atasynan beri handyq úzilmegen, azýyn aıǵa bilegen Tezek tóreni yqtyrýy asyl sózinde, aqyndyq kıesinde jatqanyn, sondyqtan elimizde zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik qoǵam qurý jolynda salıqaly da sanaly, synı da syndarly pikirlerdiń ústem bolýy kerektigi qupııa emes. Mundaı úrdis te barshylyq. Bir ǵana mysal. Kezinde Sheraǵań men Kamal Smaıylovtyń «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly bir-birine jazysqan hattary halyq arasynda kóp oı týǵyzdy. Onda kóterilgen máseleler búgingi kúnniń qajetine jarap qana qoımaı, odan da asyp, tarıhı dúnıege aınaldy. Qazir de aýyz toltyryp aıtarlyq ónegeli isterimiz barshylyq. Jalpy, buqaralyq aqparat quraldarynan el ómiriniń oń ózgeristerin turaqty oqyp, kórip otyrǵandyqtan, meniń erteńgi kúnge degen senimim berik. Tek qana bir nársege kóńildiń alańdaıtynyn aıtqym keledi. О́kinishtisi sol, demokratııa berildi eken dep artyq sóılep, artyqtaý qadam jasap jatqan jaǵdaılar barshylyq. Bul – kemshilikterdi kórme, eshkimdi synama degen sóz emes. Baıaǵyda bireý: «Otyrsam opaq, tursam sopaq deıdi; qatty júrsem qý aıaq deıdi, aqyryn júrsem shý aıaq deıdi; sóılesem, taq-taq deıdi, sóılemesem, aqymaq deıdi; joǵary qarasam, shapyrash deıdi, tómen qarasam, súzbe kóz deıdi», degen eken. Sol aıtqandaı, elimizdegi qazirgi ózgeristerge tek jala jabýshylar, bolmashyǵa min taǵyp, túımedeı nárseni túıedeı etip tyrysýǵa, táýelsizdikti tálkek, eldikti keleke etýge qumarlyǵy ústem adamdar kezdesip qalýda. Qazaq halqynyń beli kótere almaıtyn talaptarǵa úndeıtinder de bar. Ásirese, áleýmettik jelilerde memlekettik tutastyq pen memlekettik tilge qatysty ushqary oılar jazatyndar da joq emes. Jalpy, ınternet júıesiniń óskeleń urpaqty teris jaqqa tárbıeleý faktileri de jetip artylady. Ondaılardyń: «Kisi aıybyn aıtpaqtan ońaı joq, óz aıybyńdy óziń aıtqannan aýyr joq», degen aqıqat sózdi qaperlerine ilýge asyqpaıtyndary da belgili. Kerisinshe, olar ózderine qarsy ýáj aıtyla qalsa: «Meniń quqyǵym taptalýda. Qazaqstanda demokratııaǵa qastandyq jasalýda», dep baıbalam salýǵa daıyn. Shyn máninde jaǵdaı múldem olaı emes qoı. Kópshiliktiń menimen kelisetinderine esh kúmánim joq.