“Shardaraǵa qus qoryqqanynan qonbaıdy”

OQO tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty retteý basqar­masy­nyń alqa májilisinde oblys áki­mi Asqar Myrzahmetov osylaı dedi. Baıaǵyda bir taqyr kedeıdiń qyzy aýylda ótip jatqan úlken toıǵa barǵysy kelip, sheshesin taqymdaıdy. “Baıǵus-aý, depti she­shesi. Barma dep turǵan joq­pyn, barǵyzbasyń barǵyzbaıdy ǵoı”. Sóıtse, qyzdyń kóılegi órim-órim jyrtyq eken. Ákimniń nazalanǵany orman kúzeti qyzmetkerleri tarapynan 722 reıdtik baqylaýlar jasal­ǵan­da ustalǵan brakonerler sa­ny 262 ǵana bolǵany. Bul jyl­dyq esep, osy tártip buzýshy­lyq­ty ár aıǵa shaqsańyz túkte emes. Osyǵan qarap, ońtústiktiń jigitteri ańqumar emes dep oı­lar­syz. Al, alqaqotan otyrysta sol jigitter “keshe qyrǵaýyldy, kekilikti qyryp keldik” dep jelpinip otyrǵanyn kóresiń. “Ań-qusty qynadaı qyryp jatqan jáı ańshy emes, memlekettik sheneýnikter. Hattama tol­tyryp, maǵan ákelińder, sol zamatta jumystan shyǵaryp jibereıin” dep kijinedi ákim. Sheneýnikterdiń deni myl­tyq­ty ekeni ras. Ákim sózinde tursa tutas basqarmalar bosap qalady ǵoı. Kóbine sol ań-qusty qorǵaýǵa tıis orman kúzeti qyz­met­kerleri jol kórsetip, atqy­zyp júrse olar qalaı serikterin ustap bersin. Oblystyq orman jáne ań­shy­lyq sharýashylyǵy ıns­pek­sııa­synyń jańa bas­tyǵy Mýhıddın Aıazov jańa jyl­­dan beri jıyr­mashaqty kún­de 70 shaqty zań buzýshylyq bol­dy degendi aı­typ qaldy. Endi ári qaraı shamalaı beri­ńiz. Buryndary jyńǵylǵa ja­qyn shetkirek qonǵan úıdiń taýy­ǵy­men birge jaıylyp júretin qyr­ǵaýyldar kórinbeı ketse Arqaǵa jer aýyp ketken joq. Syr ta­syǵanda Maqta­aralǵa kireberis múıiste hanbazar bolady. Aýyl­dyń áıelderi jambastap otyryp alyp, taý-taý ba­lyq satady. Dembil-dembil júk sal­ǵyshyna balyq toltyrǵan je­­ńil máshıneler keledi. Shardarada da solaı. Brakonerler kólge qytaıdyń bir mezettik aýyn tastaıdy. Balyǵyn sypyryp alǵan soń shatysyp shýda bolyp jatqan aýdy sýǵa tastaı salady. Oǵan balyq tús­peıdi dep kim kepildik bere ala­dy. Aýdy kúzetshilerden seskenip jınaı almaı ketetinderi qanshama. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy Ba­tyr­bek Kósherbaıdy suraqtary­men jan al­q­ymǵa alǵan ákim osy­nyń bárin bilmeıdi emes. Jón­siz­dikke, ysyrapqa, jyrtqyshtyq pe­ıilge, menen keıin kúl bolmasa búl bolsyn deıtin pıǵylǵa onyń da júregi aýyrady-aý. Buǵan qarap basqarma jumys jasamady deýge bolmaıdy. Bur­na­ǵy jyly syn tezine qattyraq alynǵan Batyrbek Kósherbaı bu joly jeńildeý qutylady. Oblys ákimdiginiń tapsyrmalary túgel derlik oryndalǵan. 2005-2008 jyldar ara­ly­ǵyn­da barlyǵy 22 myń 352 gektarǵa sekseýil tuqymy sebilgen. Onyń ishin­de óngeni 10 myń 2 gektar, ón­beı esepten shyqqany 12 myń 350 gektar (55,2%). 2009-2010 jyl­dary sebilgen sekseýil bo­ıyn­sha esepten shyǵarý faktileri oryn almaǵan. Sekseýil egý jumys­ta­ryn sapaly júrgizý maqsatynda ústimiz­degi jyly 10 traktor, 13 soqa, 11 tuqym­sep­kish, 14 kóshet otyrǵyzý máshınesi alynady. Orman alqaptarynda sekseýil­diń ósimin molaıtý maqsatynda jú­r­­­gizilip jatqan ormanshy­lar­dyń eń­bekterine qaramastan, jeke azamattar tarapynan zańsyz aǵash, sekseýil kesý faktileri oryn alýda. 2010 jyldyń basynda oblys­tyq orman jáne ańshylyq sharýa­shy­lyǵy aýmaqtyq ınspek­sııa­sy­men, Ishki ister departamentimen kelisilgen «Tabıǵat qorǵaý zańna­ma­syn buzýshylyqpen kúres jó­nin­degi birlesken is-sharalardyń 2010 jylǵa arnalǵan jospary» be­kitilip, suǵanaqtyqqa qarsy ju­mystar atqaryldy. 2009 jylmen salystyrǵanda, reıd­­ter sany 309 óskenimen, anyq­­talǵan zań buzýshylyq faktileriniń úles salmaǵy tómengi deńgeıde qalyp otyr. Tómengi kórsetkishter eki jylda da Boraldaı, Badam, Arys, Sozaq orman sharýashylyq­tary­nyń enshisinde. Suǵanaqtyqtan ózge, orman qo­ry jerlerin órtten qorǵaý qazirgi ózekti másele bolyp otyr. Memlekettik orman qory jerlerinde 2007-2010 jyldardaǵy oryn a­l­ǵan orman órtteri jónindegi sa­lys­tyrmaly kórsetkishterden baı­qa­la­tyny, 2008-2009 jyl­dary orman órtteriniń sany azaıǵanymen, 2010 jyly órtke shalynǵan jer kólemi artyp ketti. Negizgi jumys baǵytyndaǵy janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósi­min molaıtý, saqtaý jáne teń­gerim­di paı­dalanýda oblys ákim­diginiń 2010 jyl­ǵy 9 shildedegi №251 qaý­ly­sy­men 2 myń 169 gektar jer aý­maǵyna Syrdarııa qaý­maly qury­lyp, Al­ma­ty zoologııa ınstıtýty ǵalym­dary­nyń usy­ny­symen qaý­mal aýmaǵyna 18 bas buǵy tabıǵı túrde kóbeıýi úshin erkindikke jiberildi. Buqar bu­ǵy­lary ósirilip otyrǵan 2 gektar jer 20 gektarǵa deıin ulǵaı­tyldy. Shymkent qalasy aýmaǵynan «Jasyl aımaq» qurylyp, 2009 jyly 1 myń gektar jerge 399,7 myń túp, 2010 jyly 1 myń 564 gektar jerge 515,4 myń túp aǵash kó­shetteri otyrǵyzyldy. Ústimiz­degi jyly josparlanǵan jumys­tar tolyǵymen atqarylady. Al­daǵy 3 jyldyq merzimde Shym­kent qalasy aýmaǵynan 7,5 myń gektar jerge aǵash egý jumystary josparlanyp otyr. Shymkent qa­la­synyń kórkine, oblys maqtany­shyna aınalǵan dendrosaıabaqta 2009-2010 jyldary jospar­lan­ǵan jumystar tolyǵymen aıaq­tal­dy. Saıabaqtaǵy 650-ge jýyq aǵash túr­leriniń 500 túri saqtalǵan. Son­dyqtan aldaǵy ýaqyttaǵy min­det ǵylymı-zertteý ınstı­týttary­men birlese otyryp, zertteý ju­mys­taryn júrgizip, qala klıma­ty­na tózimdi aǵash-buta túrlerin anyq­tap, kóbeıtý máselesin qolǵa alý. Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý salasy bo­ıyn­sha aýyl sharýashylyǵy, jer qaty­nastary basqarmalarymen bir­lese otyryp, oblys aýmaǵyn­da­ǵy sý ny­sandary men sýarmaly jerlerge tú­gendeý jumystary júr­gizildi. 15-20 jyl buryn salynǵan sýǵarý júıe­leri­niń paı­dalaný merziminde jón­deý jumystary múldem júrgizil­me­gen­dikten, oblys bo­ıyn­sha 429 myń 580 gektar sýar­ma­ly jerdiń 115 myń 772 gektary aınalym­nan shyǵyp qalǵany anyqtaldy. «Jol kartasy» baǵdarla­ma­sy aıasynda 2009 jyly 44 myń 360 gektar, 2010 jyly 32 myń 670 gektar sýarmaly jer qaı­ta aı­nalymǵa qosyldy. Oǵan 6 mlrd. 816 mln. teńge qarjy jumsaldy. Sý nysandarynyń jumys isteý qabileti qalypqa keltirilgenimen, búgingi tańda sýarmaly jerler áli de tolyq ıgerilmeýde nemese at­qarylǵan jumys óziniń túp­ki nátı­jesin bermeı otyr. Atap aıt­qanda, jer qatynastary men aýyl sharýa­shylyǵy basqar­ma­­larynyń máli­meti­ne sáıkes 2009 jyly qaıta aı­nalymǵa qo­sylǵan sýarmaly 44 myń 360 gektar jerdiń, tek 37 myń 169 gek­ta­ry ǵana ıgerilip otyr. Igerilme­gen jer 7 myń 191 gek­tar­dy quraıdy. Qazirgi tańda sýarý júıe­sin­degi qashyrtqylardyń tehnıka­lyq jaǵ­­daıynyń tómendigine baı­lanysty sý ysyraby oryn alyp otyr. Sý kóleminiń 20-30 pa­ıyzy tasta­ly­nyp, erozııa men qaıta tuz­danýǵa, berilgen tyńaıt­qysh­tar­dyń jýy­lyp ketýine ákelip soǵýda. Basqarma bastyǵy B.Kó­sher­baıdyń baıandamasynda osyndaı derekter aıtyldy. Biraq, kóńil­de jaýap kútken biraz suraqtar qal­ǵan. Ońtústiktiń halqy baǵ­bandy­ǵy­men erekshelenedi. Al, Shardara aýdany ákiminiń oryn­ba­sary dıqandar qaıta paıda­la­nýǵa bergen sýarmaly jerlerin qaıtaryp berip jatyr deıdi. Al, ár gektar jerine at basyndaı altyn suraı­tyn saryaǵash­tyq­tar 2 myńǵa tar­ta sýarmaly jer­di nege áli kúnge deıin py­shaq ústinen bólip almaı jatyr. Ekiniń biri dıqan Saıram aýdany týraly da osyny aıtýǵa bolar. Sonda mıllıard­taǵan memlekettik qarjynyń maq­satsyz jum­salǵany ma? Basqarma bastyǵy sekseýil­diń edáýir bóligi sanıtarlyq ta­za­lyqqa bólinetindigin aıtty. Iаǵ­nı, shirigen, eski tomarlardy jı­nap, elge otyn retinde tara­typ bergende turǵan eshteńe joq. Alaıda, Almaty barsańyz qys­qa kesilgen sekseýilderdi qo­rap­taǵy kúıinde sýpermarketterden de, kóshede otyn satyp tur­ǵandardan da kóresiz. Shirigenge esh uqsamaıdy. Jap-jas sekseýil jigerleri bireýlerdiń kóleńkeli bıznesine aınal­ǵan­daı. Zań ta­lap­taryn jasaýshy­lar bir qoly­men memlekettiń aqshasyna kó­shet ekkizip, ekinshi qolymen kól-kósir paıdaǵa ońaı jol ashyp ber­gendeı kórinedi. Saıyn dala­ǵa eshkim ekpese de ózi ósip-ónip kelgen sekseýildiń túbine osy solqyldaq talaptar jetpegeı. Týǵan tabıǵat – tal besigiń. Keteýin ketirseń orny tol­maı­dy. Oǵan Qarynbaıdyń malyn­daı bolyp, en dalany toltyryp júretin mıllıondaǵan kıikter­diń kózden bul-bul ushýy dálel. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.