«Qurylysshy men sáýletshi bolýdy armandaıtyn kez keldi»

Búginde qazaq jastaryna kásibı qurylysshy, sáýletshi bolýdy armandaıtyn kez keldi. Túlekteri táýelsizdik jyl­da­ryn­da Astananyń ǵajaıyp ǵımarattarynda qoltańbasyn qal­dyrǵan, elimizdegi qurylys salasy maıtalmandarynyń qara shańyraǵy – Qazaq Bas sáýlet-qurylys akademııasy táýelsizdik tusynda birinshi bolyp sáýlet mamandyǵy boıynsha halyq­aralyq sertıfıkatqa qol jetkizgen bolatyn. Qazirgi tańda qurylys qarqyndy júrip turǵanda osy joǵary oqý ornynyń ty­nysy týraly Qazaq Bas sáýlet-qurylys akademııasynyń pre­zıdenti Ámirlan QUSAIYNOV áńgimeleıdi. – Ámirlan Aıdarbekuly, akademııanyń sońǵy jyldar­daǵy eń basty jetistigi – «Sáý­let» mamandyǵy IýNESKO- Halyqaralyq Sáýletshi­ler odaǵy komıssııasynyń ak­kre­dıtasııasynan ótip, eldegi jo­ǵary oqý oryndary ara­synda tuńǵysh ret ha­lyq­ara­lyq sertıfıkat alǵany bolar? – Bul elimizdiń sáýlet óneri salasyndaǵy eń joǵary jetistik boldy. Biraq, ol ońaı qol jetkize salǵan tabys emes edi. 2005 jyldan bastap álemde ınjenerlik, sáýlettik bilim berý salasyn akkredıtasııalaý boı­yn­sha halyqaralyq agenttikterden málimetter jınap, taldaý jasaı bastadyq. Sonymen qatar, ha­lyq­aralyq Sáýletshiler oda­ǵynyń ókilderimen keńestik. Osy odaq álemdegi sáýlet sa­la­synda bilim berýdiń sapasyna jaýap beretin jáne tikeleı múddeli uıym. Halyqaralyq akkredıta­sııa­laý­dy júrgizetin barlyq akkredıtasııalaý agenttikteri ulttyq nemese aımaqtyq bolyp taby­la­dy. Al IýNESKO-HSO álemdegi barlyq aımaqtardy qamtıtyn bolǵandyqtan, biz baǵdarlamaǵa qatysý týraly sheshim qabyl­da­dyq. Naqty túsindirsem, sáýlet salasynda halyqaralyq Sáý­let­shiler odaǵy jasaǵan baǵa­dan joǵary ólshemder joq dep esepteledi. Osyndaı kóp izdenister ná­tı­jesinde bizdiń akademııa 2007 jyly «Sáýlet» mamandyǵy boı­ynsha dúnıe júzinde birinshi bolyp halyqaralyq akkredıtasııadan ótti. Kelesi jyly akkredıtasııalaý merziminiń aıaq­talýyna oraı, qazirgi ýa­qytta qaıtadan «Sáýlet» ma­man­dyǵyn akkredıtasııalaýǵa qajetti daıyndyq jumystary júrgizilýde. Sonymen qatar, «Qurylys» mamandyǵyn akkredıtasııalaý úshin damýshy el­der­diń akkredıtasııalaý agenttikterine saýal joldaýdamyz.  О́ıtkeni Elbasy óziniń bıylǵy Joldaýynda «bilim berýdiń sapasy eń joǵarǵy halyq­aralyq talaptarǵa saı bolý kerektigin» aıtty ǵoı. Bul elimizdegi joǵary oqý oryndary álemdegi aldyńǵy qatardaǵy ýnıversıtet, akademııalardyń reıtıngisine kirýge umtylys degen sóz. – «Bizge halyqaralyq deń­geı­de básekege túse alatyn erý­dı­­sııaly mamandar kerek», degen qaǵıdany júzege asyrý úshin ne isteýdesizder? Qazirgi tań­daǵy jaǵdaılary­ńyz qa­laı? – Bizdiń basty maqsatymyz – sáýlet-qurylys salasynda jo­ǵa­­ry bilikti maman daıyndaý, stý­­dentterge barlyq deńgeı bo­ıyn­sha bilim alýǵa, qoǵamda óz ornyn tabýǵa qabiletti, oı-órisi keń, oı­laý qabiletti joǵary tul­­ǵa bo­lýǵa múmkindik jasaý. Oqý ordamyz bo­lashaq maman­darǵa tereń bilimmen qosa, olar­­­dyń boıynda azamattyq ja­ýaptylyq, yntymaqtastyq já­­­ne patrıottyq sezimderdi qa­lyptastyrýǵa baǵyttalǵan sha­ra­lardy júzege asyrady. Aıta ketý kerek, qazaq­stan­dyq joǵary oqý oryndary ishin­­de biz alǵash bolyp 2000 jy­­ly nesıege oqytý júıesin en­­giz­gennen bastap, oqý úrdisi aı­tar­lyqtaı jańashyldyq ba­ǵyt al­dy. Árıne, bastaǵan istiń ózindik artyqshylyqtary men qosa kemshilikteri de bolady ǵoı. Oqý ornynyń professor-oqy­týshy­lar quramy atalmysh júıeni endirýde aıtarlyqtaı qı­yndyq­tarǵa qaramastan, kúr­deli kezeń­derdi eńserdi. Nátı­jesinde akademııa bazasynda bir­neshe ret elimizdegi oqý oryn­­­darynda kredıttik júıeni endirýdiń tıimdiligi boıynsha respýblıkalyq ádiste­melik se­mı­narlar ótkizildi. Kóp­tegen oqý-ádistemelik qujat­tar ja­ryq kórdi. Akademııa qurylys, sáýlet salasy retinde kásibı bilim be­rýdiń qarashańyraǵy retinde ja­­ńa tehnologııalardy endirip, ony ári qaraı jetildirýge mol tájirıbe jınaqtady. Kredıttik júıeni engize otyryp, stýdentterge álemdik bilim berý ke­ńis­tiginde, she­tel­derdiń al­dyń­­ǵy qatarly joǵary oqý oryn­da­ryn­da óz bilimin esh kedergisiz jalǵastyrýyna múm­kindik berdik. Al, halyqaralyq deńgeıde bá­sekege qabiletti mamandar da­ıyn­daýǵa kelsek, ol búkil bilim berý salasy halyqaralyq stan­dartqa sáıkes bolýdy talap etedi. Ol ǵy­lymı-ádistemelik oqý qural­dary­nyń sapasy, tehnıka­lyq qural-jabdyqtardyń zamanaýı talap­tar­ǵa saı bolýy, ozyq tehno­lo­gııa­lardy meńgergen, jo­ǵa­ry bilikti de, tájirıbeli pro­fessor-oqytýshylar quramynyń jasaq­ta­lýy sekildi mindetterdi qa­naǵat­tandyrýymyz qajet. Son­dyq­tan da halyqaralyq deń­geı­degi akkredıtasııadan óttik. Oǵan qosa, bizdiń oqý ornymyz Balon úrdisine qatysqan bilim ordasy. – Akademııanyń sheteldegi balamaly oqý oryndarymen baı­­­lanysy qandaı? – Biz órkenıtti elderdiń 35 joǵary oqý ornymen, uıym­da­ry­men halyqaralyq yntymaqtas­tyq­tamyz. Olardyń ishinde Uly­brıtanııa, AQSh, Germanııa, Ispanııa, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Qy­taı syndy elder bar. Bilim berý sapasynyń ha­lyq­aralyq deńgeıdegi ólshemderiniń biri – stýdentter almasý. Osy maq­­satta akademııa sheteldik jo­ǵary oqý oryndarymen baılanys júrgizý nátıjesinde 30-dan astam stýdentimiz Germanııanyń Qol­dan­ba­ly zertteý ýnıversıtetinde (Erfýrt), Fran­sııadaǵy dızaın jo­ǵary mektebinde (Parıj), Shve­­sııadaǵy Koroldik teh­nı­ka­lyq ınstıtýtynda (Stokgolm), Ońtústik Koreıa ýnıversıtetinde (Seýl) bilimin jalǵastyrýda. Zor maqtanyshpen aıta ketetin jáıt, bizdiń akademııa otandyq jo­ǵary oqý oryndary ishinde stýdentter tájirıbesin shetelderde ót­kizýge múmkindigi bar biregeı oqý orny. Akademııa Qamqor­shy­lar keńesiniń qoldaýymen 2005 jyldan bastap álemdik sáýlettik týyndylarmen ta­nystyrý maqsa­tyn­da stýdentter jyl saıyn jazda Dýbaıda (BAÁ), My­syr, Qy­taı, Koreıada is-tájı­rebeden óte­di. Ol úshin stýdentter arasynda bilim úlgerimi, tártibi, aýdıtorııadan tys jumystarǵa belsendiligi qarala­dy. Bul is-tájirıbe álem­dik sáýlet týyndylarynan shy­ǵar­ma­shylyq shyńdaý alyp, ony ult­tyq naqysh­pen baılanysty­ryp, eli­miz­diń sáý­let ónerine aı­tar­lyqtaı úles qo­sar mamandar da­ıyndaýǵa úl­ken septigin tıgizedi. Akademııamyz 2006-2009 jyl­dary TEMPÝS Eýropalyq ko­mıs­sııasynyń «Qazaqstan damýy­nyń turaqtylyǵy úshin geogra­fııalyq aqparattyq tehnologııa» jobasyn tabysty júzege asyrdy. Eýropalyq bilim berý keńisti­ginde osy júıeni ári qaraı júzege asyrý úshin TEMPÝS jáne ERASMÝS MÝNDÝS Eýropalyq odaǵynyń baǵdarlamalaryna tap­sy­rys berýdi qolǵa aldy. Sáýlet, dızaın jáne qurylys salasynda suranysqa ıe bolashaq mamandardy daıyndaý, keleshegi bar túlekterdi yntalandyrý, jo­ǵary oqý oryndarynyń rólin art­tyrý maq­satynda Eýrazııalyq sáý­­let-qurylys mektebiniń ha­lyq­­aralyq festıvali halyq­ara­lyq deńgeıde uıymdastyryldy. Atalmysh festıval bizdiń akademııa bastamasy boıynsha TÚRKSOI jáne Maltepe ýnıver­sıte­tiniń qoldaýymen Ys­tam­­­­bul­da ótkizildi. Festıvalǵa Túr­­kııa, Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyz­stan, Tájik­stan, Ázirbaıjannyń jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń ókilderi men túlekteri qatysty. Bul qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń ishindegi alǵashqy bolyp sheteldik joǵary oqý oryn­­darynda uıymdastyrylǵan kólemdi shara bolyp esepteledi. Endigi jerde festıvaldy dás­túrge aınaldyryp, 2011 jyldyń kúzinde Romýaldo del Bıanko yn­tymaqtastyǵymen bizde ótkizý­di kózdep otyrmyz. – Akademııada úsh tilde de stý­dentterge dáris berý tujy­rym­damasy jasalynyp, táji­rıbe júzinde iske asýda. О́zińiz de úsh tildi erkin biledi ekensiz? – 2000 jyly osy bilim or­dasyna rektorlyqqa taǵaıyn­dal­ǵan­nan bastap birinshi qolǵa alǵan jumysym – úsh tildilik bol­dy. Árıne, óz ana tilimnen basqa orys tili, aǵylshyn tilderin jetik bilgendikten, oqytýshylardan talap etetinim de sol. Tilderdi bilip, óz qyzmetinde qoldanǵany úshin de aı saıyn jalaqyǵa 20 pa­ıyzdan 100 paıyzǵa deıin ústem­aqy qosý qolǵa alyndy. Joǵary­da aıtylǵan bilim berý salasynda halyqaralyq deńgeıge saı bolý úshin oqytýshylar shetelderdiń al­dyńǵy qatarly oqý oryn­da­ryn­darymen kelisim jasap, on­daǵy pro­fessorlarmen baılanys orna­tylý tıis. Ortaq múddeni júzege asyrýda eshqandaı tildik kedergi bolmaýy kerek. Osy maqsatta tildik pánder oqytýshylary «Tilderdi bilýdi ba­ǵalaýdyń jan-jaqty ól­shem­de­ri» oqý-ádistemelik quraly quras­tyr­dy. Ár jyly tolyqty­rý­lar­men qaıta basyldy. Kóp til bilý – básekege qabilettilik kórset­kish­teriniń biri emes pe? Oqytý­shy­lar óz dáristeriniń sońynda stýdentterge úsh tildegi glossarııǵa basty sózder, ásirese sáýlet-qu­ry­lys salasyndaǵy termın sóz­der beredi, 10 mınótten dáris tilinen basqa eki tilde qosymsha tú­sinik berýdi daǵdyǵa aınaldyrýda. Qazirgi ýaqytta osy glossarıı biriktirilip, úlken sáýlet-qury­lys, dızaın, ekonomıka salala­ry­nyń úsh tildi túsindirmeli sózdigi daıynalady. Bul osy saladaǵy bilikti mamandardyń daıyndaýy­men jasalǵandyqtan, saýatty aýdarma jumystaryn júrgizýge úl­ken sep bolady dep oılaımyn. – Zamanyna qaraı – adamy. Qazir árkim óz dáýletine saı, sáý­letti ómir súrgisi keledi. So­ǵan sáıkes, sáýletker men qury­lys­shynyń da bedeli ósýde. Mu­nyń bári talapkerlerdiń osy salany tańdaýyna qulshynys oıatty dep aıta alasyz ba? – Qurylys pen sáýlet óneri adamnyń alǵash paıda bolýynan bastalǵan kóne kásip. Ǵasyrlar aýyssa da ol bizben birge damyp, jetilýde. Búgingi tańda sáýlet­shi­ler men qurylysshylar arman-qııalyn, shyǵarmashylyq qabile­tin júzege asyrýǵa úlken múmkin­shilik aldy. Qazirdiń ózinde Qa­zaq­stannyń bas qalalary Astana men Almatyny alyp qarańyz, álemniń órkenıetti elderimen terezesi teń ǵımarattar sáýleti tań qaldyrady. Bul ǵımarattarda biz­diń stýdentterimizdiń qoltań­basy bar ekendigi meni qýantady. Osy arqyly elimizdiń órken­de­ýine ózi­mizdiń úlesimizdi qosýdamyz. Bolashaqta darhan dalamyz ben sulý qalamyz tórine áli talaı bolashaq urpaqqa ulttyq naqysh­pen kórkemdelgen, álem­dik sáýlet óneriniń kórinisi retinde ǵı­ma­rattar salynýy tıis. Sondyq­tan dala balasy da, qala balasy da bizdiń maman­dyq­tardyń qan­shalyqty qajet eken­­digin biledi. Qazirgi ýaqytta elimizde qu­rylys nysan­dary­nyń kóp jú­rýi jumyssyzdardy jumys­pen qamtamasyz etýde. Stýdentterimiz akademııany bitirgennen keıin jumyssyz qal­maıtyndyǵyn biledi. Jyl saıyn akademııada «Tú­lekter jármeńkesi» ótkiziledi. Bul stýdentterimizdiń jumysqa ornalasýyna úlken septigin tıgizedi. Jylda osy sharaǵa tap­syrys beretin mekemelerdiń kó­beıýine qarap, qazirdiń ózinde bizdiń akademııa túlekteri úlken su­ranysqa ıe ekendigine qýa­nyshtymyz. – Akademııada qazaqtyń qarakózderine qaraǵanda ózge ulttardyń balalary kóbirek oqıtyn sııaqty kórindi. Sonda qazaq balasy kásibı qu­ry­lysshy, sáýletshi bolýdy azy­raq armandaı ma, qalaı? – Akademııadaǵy sáýlet jáne qurylys mamandyqtarynda 70 pa­ıyzdaı ózimizdiń qyz-jigitter bar. Dızaın mamandyǵyn bilesiz ǵoı. Ol: sáýlettik dızaın, gra­fıkalyq dızaın, teledızaın, kostıým dızaıny degen ma­man­dan­dy­rylýlarǵa bólinedi. Osy fakýltette qazaq bala­la­ry 50 paıyz shamasynda. Ony tú­sin­direıin, qazir kompıýterlik teh­nologııa­nyń damyǵan za­many emes pe, barlyǵy kompıýterlik baǵdarla­ma­lar arqy­ly jasa­lady. Son­dyqtan bul ma­man­dyqtyń qyr-syryn aýyl­dan kelgen keıbir balalarymyz tú­sine bermeıdi. О́r­kenıetti elderde dızaın aıtýly maman­dyq­tardyń biri, al elimizde jas­tarymyz buǵan endi bet bu­rýda. Ekinshiden, akademııa ma­man­dyq­ta­ry shyǵarmashylyq ma­­man­dyq­­tar. Ashyq aıtsaq, qa­zaq ot­basylarynda bala qabi­letine, tilegine kóp kóńil bóle bermeımiz. О́zimiz jaqsy dep tapqan maman­dyqtarǵa túsirýdi jón kóremiz. Balanyń boıynda tal­ǵam­pazdyq, ásemdikke áýes­tik, shyǵarmashy­lyq qabileti joǵa­ry bolyp, jaq­sy sýret sala alsa odan naǵyz sáýletshi nemese dı­zaıner shyǵar edi. Qazaq ba­lasy kásibı qury­lysshy, sáý­letshi bolýdy arman­daıtyn ke­zeń keldi. Ol – qazirgi kez, qazirgi zaman! Áńgimelesken Aınash ESALI. Almaty.